महाभारत
Parāśara on Right Livelihood and the Asuric Fall (Parāśara on Righteous Livelihood and the Asuric Fall)12.283.25-30
11331 / 15823
महाभारत · 12.283.25-30
देवनागरी

स त्वम् एवंविधो दान्तः क्षत्रियः प्रियबान्धवः ॥
प्रजा भृत्यांश् च पुत्रांश् च स्वधर्मेणानुपालय ॥
इष्टानिष्टसमायोगो वैरं सौहार्दम् एव च ॥
अथ जातिसहस्राणि बहूनि परिवर्तते ॥
तस्माद् गुणेषु रज्येथा मा दोषेषु कदा चन ॥
निर्गुणो यो हि दुर्बुद्धिर् आत्मनः सो ऽरिर् उच्यते ॥
मानुषेषु महाराज धर्माधर्मौ प्रवर्ततः ॥
न तथान्येषु भूतेषु मनुष्यरहितेष्व् इह ॥
धर्मशीलो नरो विद्वान् ईहको ऽनीहको ऽपि वा ॥
आत्मभूतः सदा लोके चरेद् भूतान्य् अहिंसयन् ॥
यदा व्यपेतहृल्लेखं मनो भवति तस्य वै ॥
नानृतं चैव भवति तदा कल्याणम् ऋच्छति ॥

लिप्यंतरण (IAST)

sa tvam evaṃvidho dāntaḥ kṣatriyaḥ priyabāndhavaḥ ||
prajā bhṛtyāṃś ca putrāṃś ca svadharmeṇānupālaya ||
iṣṭāniṣṭasamāyogo vairaṃ sauhārdam eva ca ||
atha jātisahasrāṇi bahūni parivartate ||
tasmād guṇeṣu rajyethā mā doṣeṣu kadā cana ||
nirguṇo yo hi durbuddhir ātmanaḥ so 'rir ucyate ||
mānuṣeṣu mahārāja dharmādharmau pravartataḥ ||
na tathānyeṣu bhūteṣu manuṣyarahiteṣv iha ||
dharmaśīlo naro vidvān īhako 'nīhako 'pi vā ||
ātmabhūtaḥ sadā loke cared bhūtāny ahiṃsayan ||
yadā vyapetahṛllekhaṃ mano bhavati tasya vai ||
nānṛtaṃ caiva bhavati tadā kalyāṇam ṛcchati ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
सः त्वम् एवम् विधः दान्तःsaḥ tvam evam vidhaḥ dāntaḥтакой ты, обузданный; самоконтролируемый
क्षत्रियः प्रिय बान्धवःkṣatriyaḥ priya bāndhavaḥкшатрий, любимый родичами; друзьями
प्रजाः भृत्यान् च पुत्रान् चprajāḥ bhṛtyān ca putrān caподданных, слуг и сыновей; детей
स्व धर्मेण अनुपालयsva dharmeṇa anupālayaсвоей дхармой защищай; охраняй
इष्ट अनिष्ट समायोगःiṣṭa aniṣṭa samāyogaḥсоединение с желанным и нежеланным; приятным и неприятным
वैरम् सौहार्दम् एव चvairam sauhārdam eva caвражда и дружба именно; доброжелательство
अथ जाति सहस्राणिatha jāti sahasrāṇiзатем тысячи рождений; существований
बहूनि परिवर्ततेbahūni parivartateмногие вращаются; сменяются
तस्मात् गुणेषु रज्येथाःtasmāt guṇeṣu rajyethāḥпоэтому привязывайся к качествам; достоинствам
मा दोषेषु कदा चनmā doṣeṣu kadā canaне к недостаткам когда-либо; никогда
निर्गुणः यः हि दुर्बुद्धिःnirguṇaḥ yaḥ hi durbuddhiḥлишённый качеств ведь дурноразумный; плохой
आत्मनः सः अरिः उच्यतेātmanaḥ saḥ ariḥ ucyateон называется врагом себя; самому себе
मानुषेषु महाराजmānuṣeṣu mahārājaсреди людей, великий царь; человеческих
धर्म अधर्मै प्रवर्ततःdharma adharmai pravartataḥдхарма и адхарма действуют; разворачиваются
न तथा अन्येषु भूतेषुna tathā anyeṣu bhūteṣuне так среди других существ; живых
मनुष्य रहितेषु इहmanuṣya rahiteṣu ihaлишённых человеческого здесь; нечеловеческих
धर्म शीलः नरः विद्वान्dharma śīlaḥ naraḥ vidvānчеловек праведного нрава, мудрый; знающий
ईहकः अनीहकः अपि वाīhakaḥ anīhakaḥ api vāдеятельный или даже недеятельный; отрешённый
आत्म भूतः सदा लोकेātma bhūtaḥ sadā lokeставший собой для мира всегда; видящий как себя
चरेत् भूतानि अहिंसयन्caret bhūtāni ahiṃsayanпусть живёт, не вредя существам; двигается
यदा व्यपेत हृत् लेखम्yadā vyapeta hṛt lekhamкогда исчезла сердечная царапина; внутренняя боль
मनः भवति तस्य वैmanaḥ bhavati tasya vaiум его воистину становится; делается
न अनृतम् च एव भवतिna anṛtam ca eva bhavatiи неправды именно не бывает; лжи
तदा कल्याणम् ऋच्छतिtadā kalyāṇam ṛcchatiтогда он достигает блага; добра
अनुवाद

«Ты же, будучи таким обузданным кшатрием, любимым родичами, защищай подданных, слуг и сыновей своей дхармой. Соединение с желанным и нежеланным, вражда и дружба, а затем многие тысячи рождений постоянно вращаются. Поэтому привязывайся к достоинствам, а не к недостаткам никогда: лишённый качеств и дурноразумный называется врагом самому себе. Среди людей, о великий царь, действуют дхарма и адхарма; среди иных существ, лишённых человеческого состояния, это не так. Мудрый человек праведного нрава, деятельный или даже отрешённый, должен жить в мире, став для существ как собственное “я”, не причиняя им вреда. Когда у него исчезает внутренняя царапина сердца и в уме не остаётся неправды, тогда он достигает блага».

संस्करण

e46f7b379307 · प्रकाशित 21 जून 2026, 4:50:54 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से