महाभारत
Parāśara on Attachment, Tapas, and the Householder's Foundation (Parāśara on Attachment, Tapas, and the Foundation of the Householder)12.284.1-9
11332 / 15823
महाभारत · 12.284.1-9
देवनागरी

पराशर उवाच
एष धर्मविधिस् तात गृहस्थस्य प्रकीर्तितः ॥
तपोविधिं तु वक्ष्यामि तन् मे निगदतः शृणु ॥
प्रायेण हि गृहस्थस्य ममत्वं नाम जायते ॥
सङ्गागतं नरश्रेष्ठ भावैस् तामसराजसैः ॥
गृहाण्य् आश्रित्य गावश् च क्षेत्राणि च धनानि च ॥
दाराः पुत्राश् च भृत्याश् च भवन्तीह नरस्य वै ॥
एवं तस्य प्रवृत्तस्य नित्यम् एवानुपश्यतः ॥
रागद्वेषौ विवर्धेते ह्य् अनित्यत्वम् अपश्यतः ॥
रागद्वेषाभिभूतं च नरं द्रव्यवशानुगम् ॥
मोहजाता रतिर् नाम समुपैति नराधिप ॥
कृतार्थो भोगतो भूत्वा स वै रतिपरायणः ॥
लाभं ग्राम्यसुखाद् अन्यं रतितो नानुपश्यति ॥
ततो लोभाभिभूतात्मा सङ्गाद् वर्धयते जनम् ॥
पुष्ट्यर्थं चैव तस्येह जनस्यार्थं चिकीर्षति ॥
स जानन्न् अपि चाकार्यम् अर्थार्थं सेवते नरः ॥
बालस्नेहपरीतात्मा तत्क्षयाच् चानुतप्यते ॥
ततो मानेन संपन्नो रक्षन्न् आत्मपराजयम् ॥
करोति येन भोगी स्याम् इति तस्माद् विनश्यति ॥

लिप्यंतरण (IAST)

parāśara uvāca
eṣa dharmavidhis tāta gṛhasthasya prakīrtitaḥ ||
tapovidhiṃ tu vakṣyāmi tan me nigadataḥ śṛṇu ||
prāyeṇa hi gṛhasthasya mamatvaṃ nāma jāyate ||
saṅgāgataṃ naraśreṣṭha bhāvais tāmasarājasaiḥ ||
gṛhāṇy āśritya gāvaś ca kṣetrāṇi ca dhanāni ca ||
dārāḥ putrāś ca bhṛtyāś ca bhavantīha narasya vai ||
evaṃ tasya pravṛttasya nityam evānupaśyataḥ ||
rāgadveṣau vivardhete hy anityatvam apaśyataḥ ||
rāgadveṣābhibhūtaṃ ca naraṃ dravyavaśānugam ||
mohajātā ratir nāma samupaiti narādhipa ||
kṛtārtho bhogato bhūtvā sa vai ratiparāyaṇaḥ ||
lābhaṃ grāmyasukhād anyaṃ ratito nānupaśyati ||
tato lobhābhibhūtātmā saṅgād vardhayate janam ||
puṣṭyarthaṃ caiva tasyeha janasyārthaṃ cikīrṣati ||
sa jānann api cākāryam arthārthaṃ sevate naraḥ ||
bālasnehaparītātmā tatkṣayāc cānutapyate ||
tato mānena saṃpanno rakṣann ātmaparājayam ||
karoti yena bhogī syām iti tasmād vinaśyati ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
पराशर उवाचparāśara uvācaПарашара сказал; произнёс
एष धर्म विधिः तातeṣa dharma vidhiḥ tātaэтот порядок дхармы, дорогой; правило
गृहस्थस्य प्रकीर्तितःgṛhasthasya prakīrtitaḥдомохозяина изложен; прославлен
तपः विधिम् तु वक्ष्यामिtapaḥ vidhim tu vakṣyāmiпорядок тапаса же скажу; аскезы
तत् मे निगदतः शृणुtat me nigadataḥ śṛṇuэто слушай, когда я говорю; излагаю
प्रायेण हि गृहस्थस्यprāyeṇa hi gṛhasthasyaобычно ведь у домохозяина; грихастхи
ममत्वम् नाम जायतेmamatvam nāma jāyateтак называемое «моё» рождается; собственничество
सङ्ग आगतम् नर श्रेष्ठsaṅga āgatam nara śreṣṭhaпришедшее от привязанности, лучший людей; связи
भावैः तामस राजसैःbhāvaiḥ tāmasa rājasaiḥсостояниями тамасическими и раджасическими; гунами
गृहाणि आश्रित्यgṛhāṇi āśrityaопираясь на дома; жилища
गावः चgāvaḥ caи коровы; скот
क्षेत्राणि च धनानि चkṣetrāṇi ca dhanāni caполя и богатства; имущество
दाराः पुत्राः च भृत्याः चdārāḥ putrāḥ ca bhṛtyāḥ caжёны, сыновья и слуги; зависимые
भवन्ति इह नरस्य वैbhavanti iha narasya vaiстановятся здесь у человека; появляются
एवम् तस्य प्रवृत्तस्यevam tasya pravṛttasyaтак у него, вовлечённого; действующего
नित्यम् एव अनुपश्यतःnityam eva anupaśyataḥпостоянно именно наблюдающего; смотрящего
राग द्वेषौ विवर्धेतेrāga dveṣau vivardheteстрасть и отвращение возрастают; привязанность
हि अनित्यत्वम् अपश्यतःhi anityatvam apaśyataḥведь не видящего непостоянство; бренность
राग द्वेष अभिभूतम् चrāga dveṣa abhibhūtam caи охваченного страстью и отвращением; подавленного
नरम् द्रव्य वश अनुगम्naram dravya vaśa anugamчеловека, следующего власти имущества; вещей
मोह जाता रतिः नामmoha jātā ratiḥ nāmaрождённое из заблуждения наслаждение; рати
समुपैति नर अधिपsamupaiti nara adhipaприходит, владыка людей; настигает
कृत अर्थः भोगतः भूत्वाkṛta arthaḥ bhogataḥ bhūtvāсчитая цель достигнутой через наслаждение; пользование
सः वै रति परायणःsaḥ vai rati parāyaṇaḥон воистину предан наслаждению; рати
लाभम् ग्राम्य सुखात् अन्यम्lābham grāmya sukhāt anyamвыгоду иную, чем грубое счастье; деревенское
रतितः न अनुपश्यतिratitaḥ na anupaśyatiиз-за наслаждения не видит; не замечает
ततः लोभ अभिभूत आत्माtataḥ lobha abhibhūta ātmāзатем с собой, подавленным жадностью; алчностью
सङ्गात् वर्धयते जनम्saṅgāt vardhayate janamиз привязанности увеличивает род; людей
पुष्टि अर्थम् च एव तस्यpuṣṭi artham ca eva tasyaи ради питания именно этого; поддержки
इह जनस्य अर्थम् चिकीर्षतिiha janasya artham cikīrṣatiздесь ради людей имущество желает добыть; средства
सः जानन् अपि च अकार्यम्saḥ jānan api ca akāryamон даже зная недолжное; неподобающее
अर्थ अर्थम् सेवते नरःartha artham sevate naraḥради богатства служит, человек; прибегает
बाल स्नेह परीत आत्माbāla sneha parīta ātmāс собой, окружённым любовью к детям; привязанностью
तत् क्षयात् च अनुतप्यतेtat kṣayāt ca anutapyateи из-за их гибели скорбит; утраты
ततः मानेन संपन्नःtataḥ mānena saṃpannaḥзатем наделённый гордостью; самомнением
रक्षन् आत्म पराजयम्rakṣan ātma parājayamзащищая собственное поражение; позор
करोति येन भोगी स्याम्karoti yena bhogī syāmделает то, чем наслаждающимся буду; пользующимся
इति तस्मात् विनश्यतिiti tasmāt vinaśyatiтак, поэтому погибает; разрушается
अनुवाद

Парашара сказал: «Этот порядок дхармы домохозяина уже изложен, дорогой; теперь я скажу о порядке тапаса, слушай моё изложение. Обычно у домохозяина рождается чувство “моё”, пришедшее от привязанности и состояний раджаса и тамаса. Дома, коровы, поля, богатства, жёны, сыновья и слуги появляются у человека здесь. Когда он так вовлекается и постоянно смотрит на это, не видя непостоянства, в нём возрастают страсть и отвращение. К человеку, охваченному страстью и отвращением и следующему власти имущества, приходит наслаждение, рождённое из заблуждения, о владыка людей. Считая, что цель достигнута через наслаждение, он становится преданным наслаждению и из-за него не видит иной выгоды, кроме грубого счастья. Затем, подавленный жадностью, он из привязанности увеличивает семью и стремится добывать средства ради её содержания. Даже зная недолжное, он ради богатства прибегает к нему; окружённый привязанностью к детям, он потом скорбит от их утраты. Затем, наделённый гордостью и защищая своё поражение как честь, он делает всё, думая: “Так я буду наслаждаться”, и потому погибает».

संस्करण

f1121e3a7643 · प्रकाशित 21 जून 2026, 5:40:57 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से