महाभारत
Yājñavalkya Teaches Janaka the Knowledge Beyond the Unmanifest12.306.1-13
11449 / 15823
महाभारत · 12.306.1-13
देवनागरी

याज्ञवल्क्य उवाच
अव्यक्तस्थं परं यत् तत् पृष्टस् ते ऽहं नराधिप ॥
परं गुह्यम् इमं प्रश्नं शृणुष्वावहितो नृप ॥
यथार्षेणेह विधिना चरतावमतेन ह ॥
मयादित्याद् अवाप्तानि यजूंषि मिथिलाधिप ॥
महता तपसा देवस् तपिष्ठः सेवितो मया ॥
प्रीतेन चाहं विभुना सूर्येणोक्तस् तदानघ ॥
वरं वृणीष्व विप्रर्षे यद् इष्टं ते सुदुर्लभम् ॥
तत् ते दास्यामि प्रीतात्मा मत्प्रसादो हि दुर्लभः ॥
ततः प्रणम्य शिरसा मयोक्तस् तपतां वरः ॥
यजूंषि नोपयुक्तानि क्षिप्रम् इच्छामि वेदितुम् ॥
ततो मां भगवान् आह वितरिष्यामि ते द्विज ॥
सरस्वतीह वाग्भूता शरीरं ते प्रवेक्ष्यति ॥
ततो माम् आह भगवान् आस्यं स्वं विवृतं कुरु ॥
विवृतं च ततो मे ऽऽस्यं प्रविष्टा च सरस्वती ॥
ततो विदह्यमानो ऽहं प्रविष्टो ऽम्भस् तदानघ ॥
अविज्ञानाद् अमर्षाच् च भास्करस्य महात्मनः ॥
ततो विदह्यमानं माम् उवाच भगवान् रविः ॥
मुहूर्तं सह्यतां दाहस् ततः शीतीभविष्यसि ॥
शीतीभूतं च मां दृष्ट्वा भगवान् आह भास्करः ॥
प्रतिष्ठास्यति ते वेदः सोत्तरः सखिलो द्विज ॥
कृत्स्नं शतपथं चैव प्रणेष्यसि द्विजर्षभ ॥
तस्यान्ते चापुनर्भावे बुद्धिस् तव भविष्यति ॥
प्राप्स्यसे च यद् इष्टं तत् सांख्ययोगेप्सितं पदम् ॥
एतावद् उक्त्वा भगवान् अस्तम् एवाभ्यवर्तत ॥
ततो ऽनुव्याहृतं श्रुत्वा गते देवे विभावसौ ॥
गृहम् आगत्य संहृष्टो ऽचिन्तयं वै सरस्वतीम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

yājñavalkya uvāca
avyaktasthaṃ paraṃ yat tat pṛṣṭas te 'haṃ narādhipa ||
paraṃ guhyam imaṃ praśnaṃ śṛṇuṣvāvahito nṛpa ||
yathārṣeṇeha vidhinā caratāvamatena ha ||
mayādityād avāptāni yajūṃṣi mithilādhipa ||
mahatā tapasā devas tapiṣṭhaḥ sevito mayā ||
prītena cāhaṃ vibhunā sūryeṇoktas tadānagha ||
varaṃ vṛṇīṣva viprarṣe yad iṣṭaṃ te sudurlabham ||
tat te dāsyāmi prītātmā matprasādo hi durlabhaḥ ||
tataḥ praṇamya śirasā mayoktas tapatāṃ varaḥ ||
yajūṃṣi nopayuktāni kṣipram icchāmi veditum ||
tato māṃ bhagavān āha vitariṣyāmi te dvija ||
sarasvatīha vāgbhūtā śarīraṃ te pravekṣyati ||
tato mām āha bhagavān āsyaṃ svaṃ vivṛtaṃ kuru ||
vivṛtaṃ ca tato me ''syaṃ praviṣṭā ca sarasvatī ||
tato vidahyamāno 'haṃ praviṣṭo 'mbhas tadānagha ||
avijñānād amarṣāc ca bhāskarasya mahātmanaḥ ||
tato vidahyamānaṃ mām uvāca bhagavān raviḥ ||
muhūrtaṃ sahyatāṃ dāhas tataḥ śītībhaviṣyasi ||
śītībhūtaṃ ca māṃ dṛṣṭvā bhagavān āha bhāskaraḥ ||
pratiṣṭhāsyati te vedaḥ sottaraḥ sakhilo dvija ||
kṛtsnaṃ śatapathaṃ caiva praṇeṣyasi dvijarṣabha ||
tasyānte cāpunarbhāve buddhis tava bhaviṣyati ||
prāpsyase ca yad iṣṭaṃ tat sāṃkhyayogepsitaṃ padam ||
etāvad uktvā bhagavān astam evābhyavartata ||
tato 'nuvyāhṛtaṃ śrutvā gate deve vibhāvasau ||
gṛham āgatya saṃhṛṣṭo 'cintayaṃ vai sarasvatīm ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
याज्ञवल्क्य उवाचyājñavalkya uvācaЯджнявалкья сказал; ответил
अव्यक्तस्थम् परम् यत् तत्avyaktastham param yat tatто высшее, пребывающее в непроявленном; запредельное
पृष्टः ते अहम् नराधिपpṛṣṭaḥ te aham narādhipaспрошен тобой я, владыка людей; царь
परम् गुह्यम् इमम् प्रश्नम्param guhyam imam praśnamэтот высший тайный вопрос; сокровенный
शृणुष्व अवहितः नृपśṛṇuṣva avahitaḥ nṛpaслушай внимательно, царь; сосредоточенно
यथा आर्षेण इह विधिनाyathā ārṣeṇa iha vidhināкак здесь по ришийскому правилу; предписанию
चरता अवमतेन हcaratā avamatena haмной, жившим презираемым; непочтённым
मया आदित्यात् अवाप्तानिmayā ādityāt avāptāniмной от Адитьи получены; обретены
यजूंषि मिथिलाधिपyajūṃṣi mithilādhipaяджусы, владыка Митхилы; формулы Яджурведы
महता तपसा देवःmahatā tapasā devaḥвеликим тапасом бог; Сурья
तपिष्ठः सेवितः मयाtapiṣṭhaḥ sevitaḥ mayāжарчайший был почитаем мной; служением
प्रीतेन च अहम् विभुनाprītena ca aham vibhunāи довольным владыкой я; могущественным
सूर्येण उक्तः तदा अनघsūryeṇa uktaḥ tadā anaghaСолнцем был сказан тогда, безгрешный; получил речь
वरम् वृणीष्व विप्रर्षेvaram vṛṇīṣva viprarṣeвыбери дар, брахман-риши; мудрец
यत् इष्टम् ते सुदुर्लभम्yat iṣṭam te sudurlabhamчто желанно тебе, труднодостижимое; редкое
तत् ते दास्यामि प्रीत आत्माtat te dāsyāmi prīta ātmāэто тебе дам, довольный духом; рад
मत् प्रसादः हि दुर्लभःmat prasādaḥ hi durlabhaḥмоя милость ведь труднодостижима; редка
ततः प्रणम्य शिरसाtataḥ praṇamya śirasāзатем поклонившись головой; склонившись
मया उक्तः तपताम् वरःmayā uktaḥ tapatām varaḥмной был сказан лучший из жарких; Солнце
यजूंषि न उपयुक्तानिyajūṃṣi na upayuktāniяджусы ещё не применённые; неизвестные
क्षिप्रम् इच्छामि वेदितुम्kṣipram icchāmi veditumбыстро желаю узнать; познать
ततः माम् भगवान् आहtataḥ mām bhagavān āhaтогда мне Бхагаван сказал; ответил
वितरिष्यामि ते द्विजvitariṣyāmi te dvijaя передам тебе, дваждырождённый; дарую
सरस्वती इह वाक् भूताsarasvatī iha vāk bhūtāСарасвати здесь, став речью; словом
शरीरम् ते प्रवेक्ष्यतिśarīram te pravekṣyatiв твоё тело войдёт; войдёт внутрь
ततः माम् आह भगवान्tataḥ mām āha bhagavānзатем мне сказал Бхагаван; Сурья
आस्यम् स्वम् विवृतम् कुरुāsyam svam vivṛtam kuruсвой рот открытым сделай; открой
विवृतम् च ततः मे आस्यम्vivṛtam ca tataḥ me āsyamи открытым тогда мой рот; уста
प्रविष्टा च सरस्वतीpraviṣṭā ca sarasvatīи вошла Сарасвати; богиня речи
ततः विदह्यमानः अहम्tataḥ vidahyamānaḥ ahamзатем я, сжигаемый; горящий
प्रविष्टः अम्भः तदा अनघpraviṣṭaḥ ambhaḥ tadā anaghaвошёл в воду тогда, безгрешный; погрузился
अविज्ञानात् अमर्षात् चavijñānāt amarṣāt caот незнания и нетерпения; негодования
भास्करस्य महात्मनःbhāskarasya mahātmanaḥБхаскары великодушного; Солнца
ततः विदह्यमानम् माम्tataḥ vidahyamānam māmтогда меня, сжигаемого; горящего
उवाच भगवान् रविःuvāca bhagavān raviḥсказал Бхагаван Рави; Солнце
मुहूर्तम् सह्यताम् दाहःmuhūrtam sahyatām dāhaḥмгновение пусть терпится жжение; жар
ततः शीतीभविष्यसिtataḥ śītībhaviṣyasiзатем станешь прохладным; остынешь
शीतीभूतम् च माम् दृष्ट्वाśītībhūtam ca mām dṛṣṭvāи увидев меня охлаждённым; остывшим
भगवान् आह भास्करःbhagavān āha bhāskaraḥБхагаван Бхаскара сказал; Солнце
प्रतिष्ठास्यति ते वेदःpratiṣṭhāsyati te vedaḥу тебя утвердится Веда; знание
स उत्तरः स खिलः द्विजsa uttaraḥ sa khilaḥ dvijaс дополнением и приложениями, дваждырождённый; полная
कृत्स्नम् शतपथम् च एवkṛtsnam śatapatham ca evaи весь Шатапатха именно; полностью
प्रणेष्यसि द्विज ऋषभpraṇeṣyasi dvija ṛṣabhaты передашь, бык среди дваждырождённых; составишь
तस्य अन्ते च अपुनर्भावेtasya ante ca apunarbhāveи в его конце, в невозвращении; неперерождении
बुद्धिः तव भविष्यतिbuddhiḥ tava bhaviṣyatiтвой разум будет; утвердится
प्राप्स्यसे च यत् इष्टम् तत्prāpsyase ca yat iṣṭam tatи достигнешь того желанного; обретаемого
सांख्य योग ईप्सितम् पदम्sāṃkhya yoga īpsitam padamположения, желанного санкхьей и йогой; состояния
एतावत् उक्त्वा भगवान्etāvat uktvā bhagavānстолько сказав, Бхагаван; Сурья
अस्तम् एव अभ्यवर्ततastam eva abhyavartataк закату именно направился; скрылся
ततः अनुव्याहृतम् श्रुत्वाtataḥ anuvyāhṛtam śrutvāзатем услышав изречённое; пророчество
गते देवे विभावसौgate deve vibhāvasauкогда бог Вибхавасу ушёл; Солнце
गृहम् आगत्य संहृष्टःgṛham āgatya saṃhṛṣṭaḥпридя домой, радостный; ликующий
अचिन्तयम् वै सरस्वतीम्acintayam vai sarasvatīmя размышлял о Сарасвати; созерцал
अनुवाद

Яджнявалкья сказал: «Ты спросил меня, о владыка людей, о том высшем, что пребывает в непроявленном. Это глубочайший тайный вопрос; слушай внимательно, царь. Когда я жил здесь по ришийскому правилу, хотя меня презирали, я получил от Адитьи яджусы, о владыка Митхилы. Великим тапасом я служил жарчайшему богу, и тогда довольный всевластный Сурья сказал мне: “Выбери дар, брахман-риши, что тебе желанно и трудно достижимо. Я дам тебе это, ибо моя милость редка”. Тогда, поклонившись головой, я сказал лучшему из сияющих: “Я хочу скорее узнать яджусы, которые ещё не применялись”. Бхагаван ответил: “Я передам их тебе, дваждырождённый; Сарасвати, став речью, войдёт в твоё тело”. Затем он велел мне открыть рот; когда я открыл уста, Сарасвати вошла в меня. От незнания и неспособности вынести силу великого Бхаскары я загорелся внутри и вошёл в воду. Тогда Бхагаван Рави сказал мне: “Потерпи жар мгновение, затем ты охладишься”. Увидев меня охлаждённым, Бхаскара сказал: “В тебе утвердится Веда со всеми дополнениями и приложениями. Ты передашь весь Шатапатха, о бык среди дваждырождённых, и в конце его у тебя будет разум, устремлённый к невозвращению. Ты достигнешь желанного положения, к которому стремятся санкхья и йога”. Сказав это, Бхагаван скрылся к закату. Когда бог Вибхавасу ушёл, я, услышав его изречение, пришёл домой радостным и созерцал Сарасвати».

संस्करण

06a3c89d6564 · प्रकाशित 21 जून 2026, 9:49:26 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से