महाभारत
Nārada Teaches the End of Grief12.317.22-27
11519 / 15823
महाभारत · 12.317.22-27
देवनागरी

निमेषमात्रम् अपि हि वयो गच्छन् न तिष्ठति ॥
स्वशरीरेष्व् अनित्येषु नित्यं किम् अनुचिन्तयेत् ॥
भूतेष्व् अभावं संचिन्त्य ये बुद्ध्वा तमसः परम् ॥
न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिम् ॥
संचिन्वानकम् एवैनं कामानाम् अवितृप्तकम् ॥
व्याघ्रः पशुम् इवासाद्य मृत्युर् आदाय गच्छति ॥
अथाप्य् उपायं संपश्येद् दुःखस्य परिमोक्षणे ॥
अशोचन्न् आरभेतैव युक्तश् चाव्यसनी भवेत् ॥
शब्दे स्पर्शे च रूपे च गन्धेषु च रसेषु च ॥
नोपभोगात् परं किं चिद् धनिनो वाधनस्य वा ॥
प्राक् संप्रयोगाद् भूतानां नास्ति दुःखम् अनामयम् ॥
विप्रयोगात् तु सर्वस्य न शोचेत् प्रकृतिस्थितः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

nimeṣamātram api hi vayo gacchan na tiṣṭhati ||
svaśarīreṣv anityeṣu nityaṃ kim anucintayet ||
bhūteṣv abhāvaṃ saṃcintya ye buddhvā tamasaḥ param ||
na śocanti gatādhvānaḥ paśyantaḥ paramāṃ gatim ||
saṃcinvānakam evainaṃ kāmānām avitṛptakam ||
vyāghraḥ paśum ivāsādya mṛtyur ādāya gacchati ||
athāpy upāyaṃ saṃpaśyed duḥkhasya parimokṣaṇe ||
aśocann ārabhetaiva yuktaś cāvyasanī bhavet ||
śabde sparśe ca rūpe ca gandheṣu ca raseṣu ca ||
nopabhogāt paraṃ kiṃ cid dhanino vādhanasya vā ||
prāk saṃprayogād bhūtānāṃ nāsti duḥkham anāmayam ||
viprayogāt tu sarvasya na śocet prakṛtisthitaḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
निमेष मात्रम् अपि हिnimeṣa mātram api hiведь даже на одно мгновение; миг
वयः गच्छन् न तिष्ठतिvayaḥ gacchan na tiṣṭhatiвозраст, уходя, не стоит; не останавливается
स्व शरीरेषु अनित्येषुsva śarīreṣu anityeṣuв своих непостоянных телах; бренных
नित्यम् किम् अनुचिन्तयेत्nityam kim anucintayetо чём постоянно думать; размышлять
भूतेषु अभावम् संचिन्त्यbhūteṣu abhāvam saṃcintyaв существах небытие обдумав; исчезновение
ये बुद्ध्वा तमसः परम्ye buddhvā tamasaḥ paramкто, познав за пределом тьмы; выше мрака
न शोचन्ति गत अध्वानःna śocanti gata adhvānaḥне скорбят, прошедшие путь; путники
पश्यन्तः परमाम् गतिम्paśyantaḥ paramām gatimвидя высшую цель; путь
संचिन्वानकम् एव एनम्saṃcinvānakam eva enamего, всё собирающего; накапливающего
कामानाम् अवितृप्तकम्kāmānām avitṛptakamненасытного в желаниях; камах
व्याघ्रः पशुम् इव आसाद्यvyāghraḥ paśum iva āsādyaкак тигр, настигнув животное; добычу
मृत्युः आदाय गच्छतिmṛtyuḥ ādāya gacchatiсмерть берёт и уходит; уводит
अथ अपि उपायम् संपश्येत्atha api upāyam saṃpaśyetесли же средство увидит; способ
दुःखस्य परिमोक्षणेduḥkhasya parimokṣaṇeдля освобождения от страдания; полного избавления
अशोचन् आरभेत एवaśocan ārabheta evaне скорбя, пусть начинает именно; действует
युक्तः च अव्यसनी भवेत्yuktaḥ ca avyasanī bhavetи пусть будет собранным, без порока; без пристрастия
शब्दे स्पर्शे च रूपे चśabde sparśe ca rūpe caв звуке, прикосновении и образе; форме
गन्धेषु च रसेषु चgandheṣu ca raseṣu caи в запахах, и во вкусах; чувственных объектах
न उपभोगात् परम् किम् चित्na upabhogāt param kim citнет ничего выше наслаждения; для наслаждающегося
धनिनः वा अधनस्य वाdhaninaḥ vā adhanasya vāбогатого или бедного; неимущего
प्राक् संप्रयोगात् भूतानाम्prāk saṃprayogāt bhūtānāmдо соединения существ; встречи
न अस्ति दुःखम् अनामयम्na asti duḥkham anāmayamнет страдания у здорового; неомрачённого
विप्रयोगात् तु सर्वस्यviprayogāt tu sarvasyaно от разлуки со всем; расставания
न शोचेत् प्रकृति स्थितःna śocet prakṛti sthitaḥне скорбит стоящий в природе; уравновешенный
अनुवाद

«Возраст, уходя, не останавливается даже на одно мгновение; о чём же постоянно размышлять в этих собственных непостоянных телах? Те, кто, созерцая исчезновение существ, познали то, что за пределом тьмы, не скорбят: они прошли путь и видят высшую цель. А того, кто всё накапливает и остаётся ненасытным в желаниях, смерть настигает, как тигр животное, берёт и уводит. Если же человек видит средство для освобождения от страдания, пусть без скорби приступает к нему и будет собранным, свободным от порока. Для богатого и бедного, привязанного к наслаждению, нет ничего выше пользования звуком, прикосновением, образом, запахом и вкусом. До соединения с существами у неомрачённого нет страдания; но когда приходит разлука со всем, человек, стоящий в равновесии природы, не скорбит».

संस्करण

83bc6a72c488 · प्रकाशित 21 जून 2026, 4:53:24 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से