भीष्म उवाच
गूढं मां प्रश्नवित् प्रश्नं पृच्छसे त्वम् इहानघ ॥
न ह्य् एष तर्कया शक्यो वक्तुं वर्षशतैर् अपि ॥
ऋते देवप्रसादाद् वा राजञ् ज्ञानागमेन वा ॥
गहनं ह्य् एतद् आख्यानं व्याख्यातव्यं तवारिहन् ॥
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् ॥
नारदस्य च संवादम् ऋषेर् नारायणस्य च ॥
नारायणो हि विश्वात्मा चतुर्मूर्तिः सनातनः ॥
धर्मात्मजः संबभूव पितैवं मे ऽभ्यभाषत ॥
कृते युगे महाराज पुरा स्वायंभुवे ऽन्तरे ॥
नरो नारायणश् चैव हरिः कृष्णस् तथैव च ॥
तेभ्यो नारायणनरौ तपस् तेपतुर् अव्ययौ ॥
बदर्याश्रमम् आसाद्य शकटे कनकामये ॥
अष्टचक्रं हि तद् यानं भूतयुक्तं मनोरमम् ॥
तत्राद्यौ लोकनाथौ तौ कृशौ धमनिसंततौ ॥
तपसा तेजसा चैव दुर्निरीक्षौ सुरैर् अपि ॥
यस्य प्रसादं कुर्वाते स देवौ द्रष्टुम् अर्हति ॥
नूनं तयोर् अनुमते हृदि हृच्छयचोदितः ॥
महामेरोर् गिरेः शृङ्गात् प्रच्युतो गन्धमादनम् ॥
नारदः सुमहद् भूतं लोकान् सर्वान् अचीचरत् ॥
तं देशम् अगमद् राजन् बदर्याश्रमम् आशुगः ॥
तयोर् आह्निकवेलायां तस्य कौतूहलं त्व् अभूत् ॥
इदं तद् आस्पदं कृत्स्नं यस्मिंल् लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥
सदेवासुरगन्धर्वाः सर्षिकिंनरलेलिहाः ॥
एका मूर्तिर् इयं पूर्वं जाता भूयश् चतुर्विधा ॥
धर्मस्य कुलसंतानो महान् एभिर् विवर्धितः ॥
अहो ह्य् अनुगृहीतो ऽद्य धर्म एभिः सुरैर् इह ॥
नरनारायणाभ्यां च कृष्णेन हरिणा तथा ॥
तत्र कृष्णो हरिश् चैव कस्मिंश् चित् कारणान्तरे ॥
स्थितौ धर्मोत्तरौ ह्य् एतौ तथा तपसि धिष्ठितौ ॥
एतौ हि परमं धाम कानयोर् आह्निकक्रिया ॥
पितरौ सर्वभूतानां दैवतं च यशस्विनौ ॥
कां देवतां नु यजतः पितॄन् वा कान् महामती ॥
इति संचिन्त्य मनसा भक्त्या नारायणस्य ह ॥
सहसा प्रादुरभवत् समीपे देवयोस् तदा ॥
कृते दैवे च पित्र्ये च ततस् ताभ्यां निरीक्षितः ॥
पूजितश् चैव विधिना यथाप्रोक्तेन शास्त्रतः ॥
तं दृष्ट्वा महद् आश्चर्यम् अपूर्वं विधिविस्तरम् ॥
उपोपविष्टः सुप्रीतो नारदो भगवान् ऋषिः ॥
नारायणं संनिरीक्ष्य प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥
नमस्कृत्वा महादेवम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
bhīṣma uvāca
gūḍhaṃ māṃ praśnavit praśnaṃ pṛcchase tvam ihānagha ||
na hy eṣa tarkayā śakyo vaktuṃ varṣaśatair api ||
ṛte devaprasādād vā rājañ jñānāgamena vā ||
gahanaṃ hy etad ākhyānaṃ vyākhyātavyaṃ tavārihan ||
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam ||
nāradasya ca saṃvādam ṛṣer nārāyaṇasya ca ||
nārāyaṇo hi viśvātmā caturmūrtiḥ sanātanaḥ ||
dharmātmajaḥ saṃbabhūva pitaivaṃ me 'bhyabhāṣata ||
kṛte yuge mahārāja purā svāyaṃbhuve 'ntare ||
naro nārāyaṇaś caiva hariḥ kṛṣṇas tathaiva ca ||
tebhyo nārāyaṇanarau tapas tepatur avyayau ||
badaryāśramam āsādya śakaṭe kanakāmaye ||
aṣṭacakraṃ hi tad yānaṃ bhūtayuktaṃ manoramam ||
tatrādyau lokanāthau tau kṛśau dhamanisaṃtatau ||
tapasā tejasā caiva durnirīkṣau surair api ||
yasya prasādaṃ kurvāte sa devau draṣṭum arhati ||
nūnaṃ tayor anumate hṛdi hṛcchayacoditaḥ ||
mahāmeror gireḥ śṛṅgāt pracyuto gandhamādanam ||
nāradaḥ sumahad bhūtaṃ lokān sarvān acīcarat ||
taṃ deśam agamad rājan badaryāśramam āśugaḥ ||
tayor āhnikavelāyāṃ tasya kautūhalaṃ tv abhūt ||
idaṃ tad āspadaṃ kṛtsnaṃ yasmiṃl lokāḥ pratiṣṭhitāḥ ||
sadevāsuragandharvāḥ sarṣikiṃnaralelihāḥ ||
ekā mūrtir iyaṃ pūrvaṃ jātā bhūyaś caturvidhā ||
dharmasya kulasaṃtāno mahān ebhir vivardhitaḥ ||
aho hy anugṛhīto 'dya dharma ebhiḥ surair iha ||
naranārāyaṇābhyāṃ ca kṛṣṇena hariṇā tathā ||
tatra kṛṣṇo hariś caiva kasmiṃś cit kāraṇāntare ||
sthitau dharmottarau hy etau tathā tapasi dhiṣṭhitau ||
etau hi paramaṃ dhāma kānayor āhnikakriyā ||
pitarau sarvabhūtānāṃ daivataṃ ca yaśasvinau ||
kāṃ devatāṃ nu yajataḥ pitṝn vā kān mahāmatī ||
iti saṃcintya manasā bhaktyā nārāyaṇasya ha ||
sahasā prādurabhavat samīpe devayos tadā ||
kṛte daive ca pitrye ca tatas tābhyāṃ nirīkṣitaḥ ||
pūjitaś caiva vidhinā yathāproktena śāstrataḥ ||
taṃ dṛṣṭvā mahad āścaryam apūrvaṃ vidhivistaram ||
upopaviṣṭaḥ suprīto nārado bhagavān ṛṣiḥ ||
nārāyaṇaṃ saṃnirīkṣya prasannenāntarātmanā ||
namaskṛtvā mahādevam idaṃ vacanam abravīt ||
Бхишма сказал: «Безгрешный, ты задаёшь мне, знающему вопросы, сокровенный вопрос. Его невозможно объяснить одним рассуждением даже за сотни лет, о царь, без милости божества или прихода знания. Это глубокое повествование, и я должен объяснить его тебе, губитель врагов. Здесь приводят древнюю историю: беседу Нарады с риши Нараяной. Нараяна, Атман вселенной, вечный и четырёхформный, родился как сын Дхармы — так рассказывал мне отец. Некогда, в Крита-югу, в манвантару Сваямбхувы, явились Нара, Нараяна, Хари и Кришна. Из них неистощимые Нара и Нараяна, достигнув Бадарикашрамы в золотой восьмиколёсной колеснице, чарующей и соединённой с существами, совершали тапас. Там эти изначальные владыки мира были худы, с выступающими жилами; из-за тапаса и сияния даже богам было трудно смотреть на них. Лишь тот, кому они оказывают милость, достоин увидеть этих богов. Несомненно, с их согласия и побуждённый Обитающим в сердце, Нарада сошёл с вершины Махамеру на Гандхамадану. Этот великий и быстрый мудрец, обойдя все миры, пришёл в Бадарикашраму. Во время их ежедневного обряда у него возникло любопытство: “Вот полная опора, в которой утверждены миры с богами, асурами, гандхарвами, риши и другими существами. Эта единая форма прежде стала четырёхвидной. Великая линия Дхармы возросла ими; воистину Дхарма сегодня облагодетельствована Нарой, Нараяной, Кришной и Хари. Но Кришна и Хари находятся где-то по иной причине, а эти двое, высшие в дхарме, утверждены в тапасе. Они — высшая обитель, отцы всех существ и славное божество. Каков же их ежедневный обряд? Какую девату они почитают и каких предков?” Размышляя так с преданностью к Нараяне, он внезапно появился рядом с двумя богами. Когда даива- и питрья-обряд был совершён, они увидели его и почли по правилу, как предписано шастрой. Увидев это великое чудо — невиданную полноту обряда, благословенный риши Нарада сел рядом, довольный. Затем, созерцая Нараяну с ясным сердцем, он поклонился великому Богу и сказал».
79968ba4e664 · प्रकाशित 21 जून 2026, 6:05:09 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Бхишма сразу ставит предел сухой логике: высшая тема раскрывается через милость и живое предание. Нарада приходит к Нараяне не как спорщик, а как преданный исследователь, поражённый тем, что источник всех обрядов сам совершает обряд.