महाभारत
Nāciketa in Yama's Realm and the Worlds of Cow-Givers (Part 1)13.70.29-35
12320 / 15823
महाभारत · 13.70.29-35
देवनागरी

न त्व् एवासां दानमात्रं प्रशस्तं; पात्रं कालो गोविशेषो विधिश् च ॥
ज्ञात्वा देया विप्र गवान्तरं हि; दुःखं ज्ञातुं पावकादित्यभूतम् ॥
स्वाध्यायाढ्यो यो ऽतिमात्रं तपस्वी; वैतानस्थो ब्राह्मणः पात्रम् आसाम् ॥
कृच्छ्रोत्सृष्टाः पोषणाभ्यागताश् च; द्वारैर् एतैर् गोविशेषाः प्रशस्ताः ॥
तिस्रो रात्रीर् अद्भिर् उपोष्य भूमौ; तृप्ता गावस् तर्पितेभ्यः प्रदेयाः ॥
वत्सैः प्रीताः सुप्रजाः सोपचारास्; त्र्यहं दत्त्वा गोरसैर् वर्तितव्यम् ॥
दत्त्वा धेनुं सुव्रतां कांस्यदोहां; कल्याणवत्साम् अपलायिनीं च ॥
यावन्ति लोमानि भवन्ति तस्यास्; तावद् वर्षाण्य् अश्नुते स्वर्गलोकम् ॥
तथानड्वाहं ब्राह्मणाय प्रदाय; दान्तं धुर्यं बलवन्तं युवानम् ॥
कुलानुजीवं वीर्यवन्तं बृहन्तं; भुङ्क्ते लोकान् संमितान् धेनुदस्य ॥
गोषु क्षान्तं गोशरण्यं कृतज्ञं; वृत्तिग्लानं तादृशं पात्रम् आहुः ॥
वृत्तिग्लाने संभ्रमे वा महार्थे; कृष्यर्थे वा होमहेतोः प्रसूत्याम् ॥
गुर्वर्थे वा बालपुष्ट्याभिषङ्गाद्; गावो दातुं देशकालो ऽविशिष्टः ॥
अन्तर्जाताः सुक्रयज्ञानलब्धाः; प्राणक्रीता निर्जिताश् चौदकाश् च ॥

लिप्यंतरण (IAST)

na tv evāsāṃ dānamātraṃ praśastaṃ; pātraṃ kālo goviśeṣo vidhiś ca ||
jñātvā deyā vipra gavāntaraṃ hi; duḥkhaṃ jñātuṃ pāvakādityabhūtam ||
svādhyāyāḍhyo yo 'timātraṃ tapasvī; vaitānastho brāhmaṇaḥ pātram āsām ||
kṛcchrotsṛṣṭāḥ poṣaṇābhyāgatāś ca; dvārair etair goviśeṣāḥ praśastāḥ ||
tisro rātrīr adbhir upoṣya bhūmau; tṛptā gāvas tarpitebhyaḥ pradeyāḥ ||
vatsaiḥ prītāḥ suprajāḥ sopacārās; tryahaṃ dattvā gorasair vartitavyam ||
dattvā dhenuṃ suvratāṃ kāṃsyadohāṃ; kalyāṇavatsām apalāyinīṃ ca ||
yāvanti lomāni bhavanti tasyās; tāvad varṣāṇy aśnute svargalokam ||
tathānaḍvāhaṃ brāhmaṇāya pradāya; dāntaṃ dhuryaṃ balavantaṃ yuvānam ||
kulānujīvaṃ vīryavantaṃ bṛhantaṃ; bhuṅkte lokān saṃmitān dhenudasya ||
goṣu kṣāntaṃ gośaraṇyaṃ kṛtajñaṃ; vṛttiglānaṃ tādṛśaṃ pātram āhuḥ ||
vṛttiglāne saṃbhrame vā mahārthe; kṛṣyarthe vā homahetoḥ prasūtyām ||
gurvarthe vā bālapuṣṭyābhiṣaṅgād; gāvo dātuṃ deśakālo 'viśiṣṭaḥ ||
antarjātāḥ sukrayajñānalabdhāḥ; prāṇakrītā nirjitāś caudakāś ca ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
न तु एव आसांna tu eva āsāṃне же их
दानमात्रं प्रशस्तंdānamātraṃ praśastaṃодно лишь даяние похвально
पात्रं कालः गोविशेषः विधिः चpātraṃ kālaḥ goviśeṣaḥ vidhiḥ caполучатель, время, особенность коровы и обряд
ज्ञात्वा देया विप्रjñātvā deyā vipraзная, даваема, о брахман
गवान्तरं हिgavāntaraṃ hiкоров различие ведь
दुःखं ज्ञातुं पावकादित्यभूतम्duḥkhaṃ jñātuṃ pāvakādityabhūtamтрудно знать, огню-солнцу подобное
स्वाध्यायाढ्यः यः अतिमात्रं तपस्वीsvādhyāyāḍhyaḥ yaḥ atimātraṃ tapasvīучёностью богатый, чрезмерно подвижник
वैतानस्थः ब्राह्मणः पात्रम् आसाम्vaitānasthaḥ brāhmaṇaḥ pātram āsāmв (огненном) обряде стоящий брахман — получатель их
कृच्छ्रोत्सृष्टाः पोषणाभ्यागताः चkṛcchrotsṛṣṭāḥ poṣaṇābhyāgatāḥ caс трудом отпущенные, для прокорма пришедшие
द्वारैः एतैः गोविशेषाः प्रशस्ताःdvāraiḥ etaiḥ goviśeṣāḥ praśastāḥдверями этими особые коровы похвальны
तिस्रः रात्रीः अद्भिः उपोष्य भूमौtisraḥ rātrīḥ adbhiḥ upoṣya bhūmauтри ночи на воде постясь, на земле
तृप्ताः गावः तर्पितेभ्यः प्रदेयाःtṛptāḥ gāvaḥ tarpitebhyaḥ pradeyāḥнасыщенные коровы насыщенным даваемы
वत्सैः प्रीताः सुप्रजाः सोपचाराःvatsaiḥ prītāḥ suprajāḥ sopacārāḥтелятами довольные, многоплодные, ухоженные
त्र्यहं दत्त्वा गोरसैः वर्तितव्यम्tryahaṃ dattvā gorasaiḥ vartitavyamтри дня дав, молочным да живётся
दत्त्वा धेनुं सुव्रतां कांस्यदोहांdattvā dhenuṃ suvratāṃ kāṃsyadohāṃдав корову добронравную, с бронзовым подойником
कल्याणवत्साम् अपलायिनीं चkalyāṇavatsām apalāyinīṃ caс прекрасным телёнком, неубегающую
यावन्ति लोमानि भवन्ति तस्याःyāvanti lomāni bhavanti tasyāḥсколько шерстинок есть у неё
तावत् वर्षाणि अश्नुते स्वर्गलोकम्tāvat varṣāṇi aśnute svargalokamстолько лет вкушает небесный мир
तथा अनड्वाहं ब्राह्मणाय प्रदायtathā anaḍvāhaṃ brāhmaṇāya pradāyaтак быка брахману дав
दान्तं धुर्यं बलवन्तं युवानम्dāntaṃ dhuryaṃ balavantaṃ yuvānamукрощённого, упряжного, сильного, молодого
कुलानुजीवं वीर्यवन्तं बृहन्तंkulānujīvaṃ vīryavantaṃ bṛhantaṃрод-питающего, мощного, большого
भुङ्क्ते लोकान् संमितान् धेनुदस्यbhuṅkte lokān saṃmitān dhenudasyaвкушает миры, равные коров-дарителя
गोषु क्षान्तं गोशरण्यं कृतज्ञंgoṣu kṣāntaṃ gośaraṇyaṃ kṛtajñaṃк коровам кроткого, коров-прибежище, благодарного
वृत्तिग्लानं तादृशं पात्रम् आहुःvṛttiglānaṃ tādṛśaṃ pātram āhuḥпропитанием увядшего — такого получателем зовут
वृत्तिग्लाने संभ्रमे वा महार्थेvṛttiglāne saṃbhrame vā mahārtheв нужде, в смятении ли, в великом деле
कृष्यर्थे वा होमहेतोः प्रसूत्याम्kṛṣyarthe vā homahetoḥ prasūtyāmради пахоты ли, ради хомы, при родах
गुर्वर्थे वा बालपुष्ट्याभिषङ्गात्gurvarthe vā bālapuṣṭyābhiṣaṅgātради гуру ли, от нужды прокормить дитя
गावः दातुं देशकालः अविशिष्टःgāvaḥ dātuṃ deśakālaḥ aviśiṣṭaḥкоров дать — место-время не особо (важны)
अन्तर्जाताः सुक्रयज्ञानलब्धाःantarjātāḥ sukrayajñānalabdhāḥдома рождённые, честною покупкою добытые
प्राणक्रीताः निर्जिताः च उदकाः चprāṇakrītāḥ nirjitāḥ ca udakāḥ caжизнью купленные, завоёванные и водою
अनुवाद

Яма сказал: «Не же их одно лишь даяние похвально: получатель, время, особенность коровы и обряд — зная, даваема, о брахман; коров различие ведь трудно знать, огню-солнцу подобное. Учёностью богатый, чрезмерно подвижник, в огненном обряде стоящий брахман — получатель их; с трудом отпущенные, для прокорма пришедшие — дверями этими особые коровы похвальны. Три ночи на воде постясь, на земле, насыщенные коровы насыщенным даваемы; телятами довольные, многоплодные, ухоженные, три дня дав, молочным да живётся. Дав корову добронравную, с бронзовым подойником, с прекрасным телёнком, неубегающую, — сколько шерстинок есть у неё, столько лет вкушает небесный мир. Так быка брахману дав, укрощённого, упряжного, сильного, молодого, род-питающего, мощного, большого, — вкушает миры, равные коров-дарителя. К коровам кроткого, коров-прибежище, благодарного, пропитанием увядшего — такого получателем зовут. В нужде, в смятении ли, в великом деле, ради пахоты ли, ради хомы, при родах, ради гуру ли, от нужды прокормить дитя — коров дать место-время не особо важны. Дома рождённые, честною покупкою добытые, жизнью купленные, завоёванные и водою».

संस्करण

e8982a7f8c60 · प्रकाशित 21 जून 2026, 12:45:00 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से