महाभारत
Nāciketa in Yama's Realm and the Worlds of Cow-Givers (Part 1)13.70.51-56
12324 / 15823
महाभारत · 13.70.51-56
देवनागरी

गावो लोकान् धारयन्ति क्षरन्त्यो; गावश् चान्नं संजनयन्ति लोके ॥
यस् तज् जानन् न गवां हार्दम् एति; स वै गन्ता निरयं पापचेताः ॥
यत् ते दातुं गोसहस्रं शतं वा; शतार्धं वा दश वा साधुवत्साः ॥
अप्य् एकां वा साधवे ब्राह्मणाय; सास्यामुष्मिन् पुण्यतीर्था नदी वै ॥
प्राप्त्या पुष्ट्या लोकसंरक्षणेन; गावस् तुल्याः सूर्यपादैः पृथिव्याम् ॥
शब्दश् चैकः संततिश् चोपभोगस्; तस्माद् गोदः सूर्य इवाभिभाति ॥
गुरुं शिष्यो वरयेद् गोप्रदाने; स वै वक्ता नियतं स्वर्गदाता ॥
विधिज्ञानां सुमहान् एष धर्मो; विधिं ह्य् आद्यं विधयः संश्रयन्ति ॥
एतद् दानं न्यायलब्धं द्विजेभ्यः; पात्रे दत्त्वा प्रापयेथाः परीक्ष्य ॥
त्वय्य् आशंसन्त्य् अमरा मानवाश् च; वयं चापि प्रसृते पुण्यशीलाः ॥
इत्य् उक्तो ऽहं धर्मराज्ञा महर्षे; धर्मात्मानं शिरसाभिप्रणम्य ॥
अनुज्ञातस् तेन वैवस्वतेन; प्रत्यागमं भगवत्पादमूलम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

gāvo lokān dhārayanti kṣarantyo; gāvaś cānnaṃ saṃjanayanti loke ||
yas taj jānan na gavāṃ hārdam eti; sa vai gantā nirayaṃ pāpacetāḥ ||
yat te dātuṃ gosahasraṃ śataṃ vā; śatārdhaṃ vā daśa vā sādhuvatsāḥ ||
apy ekāṃ vā sādhave brāhmaṇāya; sāsyāmuṣmin puṇyatīrthā nadī vai ||
prāptyā puṣṭyā lokasaṃrakṣaṇena; gāvas tulyāḥ sūryapādaiḥ pṛthivyām ||
śabdaś caikaḥ saṃtatiś copabhogas; tasmād godaḥ sūrya ivābhibhāti ||
guruṃ śiṣyo varayed gopradāne; sa vai vaktā niyataṃ svargadātā ||
vidhijñānāṃ sumahān eṣa dharmo; vidhiṃ hy ādyaṃ vidhayaḥ saṃśrayanti ||
etad dānaṃ nyāyalabdhaṃ dvijebhyaḥ; pātre dattvā prāpayethāḥ parīkṣya ||
tvayy āśaṃsanty amarā mānavāś ca; vayaṃ cāpi prasṛte puṇyaśīlāḥ ||
ity ukto 'haṃ dharmarājñā maharṣe; dharmātmānaṃ śirasābhipraṇamya ||
anujñātas tena vaivasvatena; pratyāgamaṃ bhagavatpādamūlam ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
गावः लोकान् धारयन्तिgāvaḥ lokān dhārayantiкоровы миры держат
क्षरन्त्यःkṣarantyaḥисточая (молоко)
गावः च अन्नं संजनयन्ति लोकेgāvaḥ ca annaṃ saṃjanayanti lokeкоровы и пищу порождают в мире
यः तत् जानन्yaḥ tat jānanкто, то зная
न गवां हार्दम् एतिna gavāṃ hārdam etiк коровам любви не приходит
स वै गन्ता निरयं पापचेताःsa vai gantā nirayaṃ pāpacetāḥтот ведь идущий в ад, злоумный
यत् ते दातुंyat te dātuṃчто тебе дать
गोसहस्रं शतं वाgosahasraṃ śataṃ vāтысячу коров, или сто
शतार्धं वा दश वाśatārdhaṃ vā daśa vāили полсотни, или десять
साधुवत्साःsādhuvatsāḥс добрыми телятами
अपि एकां वाapi ekāṃ vāили одну хоть
साधवे ब्राह्मणायsādhave brāhmaṇāyaблагому брахману
सा अस्य अमुष्मिन्sā asya amuṣminона ему в том (мире)
पुण्यतीर्था नदी वैpuṇyatīrthā nadī vaiсвятого брода река
प्राप्त्या पुष्ट्याprāptyā puṣṭyāобретением, прокормлением
लोकसंरक्षणेनlokasaṃrakṣaṇenaмира охранением
गावः तुल्याः सूर्यपादैः पृथिव्याम्gāvaḥ tulyāḥ sūryapādaiḥ pṛthivyāmкоровы равны солнца лучам на земле
शब्दः च एकःśabdaḥ ca ekaḥи имя одно
संततिः च उपभोगःsaṃtatiḥ ca upabhogaḥи продолжение, и наслаждение
तस्मात् गोदःtasmāt godaḥпотому коров-даритель
सूर्यः इव अभिभातिsūryaḥ iva abhibhātiкак солнце сияет
गुरुं शिष्यः वरयेत् गोप्रदानेguruṃ śiṣyaḥ varayet gopradāneгуру ученик да изберёт в коров-даянии
स वै वक्ताsa vai vaktāон ведь наставник
नियतं स्वर्गदाताniyataṃ svargadātāнепременно неба-даритель
विधिज्ञानां सुमहान् एषः धर्मःvidhijñānāṃ sumahān eṣaḥ dharmaḥзнающих устав — великая эта дхарма
विधिं हि आद्यंvidhiṃ hi ādyaṃустава ведь первого
विधयः संश्रयन्तिvidhayaḥ saṃśrayantiуставы держатся
एतत् दानं न्यायलब्धंetat dānaṃ nyāyalabdhaṃэто даяние, праведно добытое
द्विजेभ्यःdvijebhyaḥбрахманам
पात्रे दत्त्वाpātre dattvāдостойному дав
प्रापयेथाः परीक्ष्यprāpayethāḥ parīkṣyaда вручишь, испытав
त्वयि आशंसन्तिtvayi āśaṃsantiна тебя уповают
अमराः मानवाः चamarāḥ mānavāḥ caбессмертные и люди
वयं च अपिvayaṃ ca apiи мы же
प्रसृते पुण्यशीलाःprasṛte puṇyaśīlāḥкогда исходит благонравное (даяние)
इति उक्तः अहम् धर्मराज्ञाiti uktaḥ aham dharmarājñāтак сказанный я Дхармараджею
महर्षेmaharṣeо махариши
धर्मात्मानं शिरसा अभिप्रणम्यdharmātmānaṃ śirasā abhipraṇamyaправедному, главою поклонившись
अनुज्ञातः तेन वैवस्वतेनanujñātaḥ tena vaivasvatenaотпущенный тем Вайвасватою
प्रत्यागमं भगवत्पादमूलम्pratyāgamaṃ bhagavatpādamūlamвернулся к стопам господина
अनुवाद

Яма сказал: «Коровы миры держат, источая молоко; коровы и пищу порождают в мире. Кто, то зная, к коровам любви не приходит, — тот ведь идущий в ад, злоумный. Что тебе дать — тысячу коров, или сто, или полсотни, или десять, с добрыми телятами, или одну хоть, благому брахману, — она ему в том мире — святого брода река. Обретением, прокормлением, мира охранением коровы равны солнца лучам на земле; и имя одно, и продолжение, и наслаждение — потому коров-даритель, как солнце, сияет. Гуру ученик да изберёт в коров-даянии; он ведь, наставник, непременно неба-даритель; знающих устав — великая эта дхарма, устава ведь первого уставы держатся. Это даяние, праведно добытое, брахманам, достойному дав, да вручишь, испытав; на тебя уповают бессмертные и люди, и мы же, когда исходит благонравное даяние». Нациекета сказал: «Так сказанный я Дхармараджею, о махариши, праведному главою поклонившись, отпущенный тем Вайвасватою, вернулся к стопам господина».

संस्करण

abc50ef2280b · प्रकाशित 21 जून 2026, 12:45:00 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से