महाभारत
Vyāsa and the Worm: The Love of Life and a Worm's Repentance (Part 1)13.118.16-21
12647 / 15823
महाभारत · 13.118.16-21
देवनागरी

कीट उवाच
सर्वत्र निरतो जीव इतीहापि सुखं मम ॥
चेतयामि महाप्राज्ञ तस्माद् इच्छामि जीवितुम् ॥
इहापि विषयः सर्वो यथादेहं प्रवर्तितः ॥
मानुषास् तिर्यगाश् चैव पृथग्भोगा विशेषतः ॥
अहम् आसं मनुष्यो वै शूद्रो बहुधनः पुरा ॥
अब्रह्मण्यो नृशंसश् च कदर्यो वृद्धिजीवनः ॥
वाक्तीक्ष्णो निकृतिप्रज्ञो मोष्टा विश्वस्य सर्वशः ॥
मिथःकृतो ऽपनिधनः परस्वहरणे रतः ॥
भृत्यातिथिजनश् चापि गृहे पर्युषितो मया ॥
मात्सर्यात् स्वादुकामेन नृशंसेन बुभूषता ॥
देवार्थं पितृयज्ञार्थम् अन्नं श्रद्धाकृतं मया ॥
न दत्तम् अर्थकामेन देयम् अन्नं पुनाति ह ॥

लिप्यंतरण (IAST)

kīṭa uvāca
sarvatra nirato jīva itīhāpi sukhaṃ mama ||
cetayāmi mahāprājña tasmād icchāmi jīvitum ||
ihāpi viṣayaḥ sarvo yathādehaṃ pravartitaḥ ||
mānuṣās tiryagāś caiva pṛthagbhogā viśeṣataḥ ||
aham āsaṃ manuṣyo vai śūdro bahudhanaḥ purā ||
abrahmaṇyo nṛśaṃsaś ca kadaryo vṛddhijīvanaḥ ||
vāktīkṣṇo nikṛtiprajño moṣṭā viśvasya sarvaśaḥ ||
mithaḥkṛto 'panidhanaḥ parasvaharaṇe rataḥ ||
bhṛtyātithijanaś cāpi gṛhe paryuṣito mayā ||
mātsaryāt svādukāmena nṛśaṃsena bubhūṣatā ||
devārthaṃ pitṛyajñārtham annaṃ śraddhākṛtaṃ mayā ||
na dattam arthakāmena deyam annaṃ punāti ha ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
सर्वत्र निरतः जीवःsarvatra nirataḥ jīvaḥвсюду привязана душа
इति इह अपि सुखं ममiti iha api sukhaṃ mamaтак и тут счастье моё
चेतयामि महाप्राज्ञcetayāmi mahāprājñaсознаю, о премудрый
तस्मात् इच्छामि जीवितुम्tasmāt icchāmi jīvitumпотому желаю жить
इह अपि विषयः सर्वःiha api viṣayaḥ sarvaḥи тут предмет всякий
यथादेहं प्रवर्तितःyathādehaṃ pravartitaḥсоответственно телу действует
मानुषाः तिर्यगाः च एवmānuṣāḥ tiryagāḥ ca evaлюди и животные
पृथग्भोगाः विशेषतःpṛthagbhogāḥ viśeṣataḥособые наслаждения, по отдельности
अहम् आसं मनुष्यः वैaham āsaṃ manuṣyaḥ vaiя был человеком
शूद्रः बहुधनः पुराśūdraḥ bahudhanaḥ purāшудрой, многоденежным, прежде
अब्रह्मण्यः नृशंसः चabrahmaṇyaḥ nṛśaṃsaḥ caк брахманам недобрый, жестокий
कदर्यः वृद्धिजीवनःkadaryaḥ vṛddhijīvanaḥскряга, ростовщичеством живущий
वाक्तीक्ष्णः निकृतिप्रज्ञःvāktīkṣṇaḥ nikṛtiprajñaḥречью резкий, коварномудрый
मोष्टा विश्वस्य सर्वशःmoṣṭā viśvasya sarvaśaḥобкрадывающий всякого всячески
मिथःकृतः अपनिधनःmithaḥkṛtaḥ apanidhanaḥв сделках лукавый, присваивающий вклады
परस्वहरणे रतःparasvaharaṇe rataḥчужого-присвоению преданный
भृत्य-अतिथि-जनः च अपिbhṛtya-atithi-janaḥ ca apiслуги и гости
गृहे पर्युषितः मयाgṛhe paryuṣitaḥ mayāв доме голодными ночевали из-за меня
मात्सर्यात् स्वादुकामेनmātsaryāt svādukāmenaиз скупости, лакомств желая
नृशंसेन बुभूषताnṛśaṃsena bubhūṣatāжестоким быть хотящим
देवार्थं पितृयज्ञार्थम्devārthaṃ pitṛyajñārthamради богов, ради предков-жертвы
अन्नं श्रद्धाकृतं मयाannaṃ śraddhākṛtaṃ mayāпища, с верою приготовленная мною
न दत्तम् अर्थकामेनna dattam arthakāmenaне дана, корысти ради
देयम् अन्नं पुनाति हdeyam annaṃ punāti haа даримая пища очищает ведь
अनुवाद

Червь сказал: «Всюду привязана душа, так и тут счастье моё; сознаю, о премудрый, потому желаю жить. И тут предмет всякий соответственно телу действует; люди и животные — особые наслаждения, по отдельности. Я был человеком, шудрой, многоденежным, прежде, к брахманам недобрый, жестокий, скряга, ростовщичеством живущий, речью резкий, коварномудрый, обкрадывающий всякого всячески, в сделках лукавый, присваивающий вклады, чужого-присвоению преданный. Слуги и гости в доме голодными ночевали из-за меня, из скупости, лакомств желая, жестоким быть хотящим. Ради богов, ради предков-жертвы пища, с верою приготовленная мною, не дана, корысти ради, — а даримая пища очищает ведь».

संस्करण

65595df36a5c · प्रकाशित 22 जून 2026, 4:45:00 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से