महाभारत
Kṛṣṇa and Durvāsas: The Lord Himself Honors the Brahmins13.144.1-11
12797 / 15823
महाभारत · 13.144.1-11
देवनागरी

युधिष्ठिर उवाच
ब्रूहि ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं त्वं मधुसूदन ॥
वेत्ता त्वम् अस्य चार्थस्य वेद त्वां हि पितामहः ॥
वासुदेव उवाच
शृणुष्वावहितो राजन् द्विजानां भरतर्षभ ॥
यथातत्त्वेन वदतो गुणान् मे कुरुसत्तम ॥
प्रद्युम्नः परिपप्रच्छ ब्राह्मणैः परिकोपितः ॥
किं फलं ब्राह्मणेष्व् अस्ति पूजायां मधुसूदन ॥
ईश्वरस्य सतस् तस्य इह चैव परत्र च ॥
सदा द्विजातीन् संपूज्य किं फलं तत्र मानद ॥
एतद् ब्रूहि पितः सर्वं सुमहान् संशयो ऽत्र मे ॥
इत्य् उक्तवचनस् तेन प्रद्युम्नेन तदा त्व् अहम् ॥
प्रत्यब्रुवं महाराज यत् तच् छृणु समाहितः ॥
व्युष्टिं ब्राह्मणपूजायां रौक्मिणेय निबोध मे ॥
एते हि सोमराजान ईश्वराः सुखदुःखयोः ॥
अस्मिंल् लोके रौक्मिणेय तथामुष्मिंश् च पुत्रक ॥
ब्राह्मणप्रमुखं सौख्यं न मे ऽत्रास्ति विचारणा ॥
ब्राह्मणप्रमुखं वीर्यम् आयुः कीर्तिर् यशो बलम् ॥
लोका लोकेश्वराश् चैव सर्वे ब्राह्मणपूर्वकाः ॥
तत् कथं नाद्रियेयं वै ईश्वरो ऽस्मीति पुत्रक ॥
मा ते मन्युर् महाबाहो भवत्व् अत्र द्विजान् प्रति ॥
ब्राह्मणो हि महद् भूतम् अस्मिंल् लोके परत्र च ॥
भस्म कुर्युर् जगद् इदं क्रुद्धाः प्रत्यक्षदर्शिनः ॥
अन्यान् अपि सृजेयुश् च लोकांल् लोकेश्वरांस् तथा ॥
कथं तेषु न वर्तेय सम्यग् ज्ञानात् सुतेजसः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
brūhi brāhmaṇapūjāyāṃ vyuṣṭiṃ tvaṃ madhusūdana ||
vettā tvam asya cārthasya veda tvāṃ hi pitāmahaḥ ||
vāsudeva uvāca
śṛṇuṣvāvahito rājan dvijānāṃ bharatarṣabha ||
yathātattvena vadato guṇān me kurusattama ||
pradyumnaḥ paripapraccha brāhmaṇaiḥ parikopitaḥ ||
kiṃ phalaṃ brāhmaṇeṣv asti pūjāyāṃ madhusūdana ||
īśvarasya satas tasya iha caiva paratra ca ||
sadā dvijātīn saṃpūjya kiṃ phalaṃ tatra mānada ||
etad brūhi pitaḥ sarvaṃ sumahān saṃśayo 'tra me ||
ity uktavacanas tena pradyumnena tadā tv aham ||
pratyabruvaṃ mahārāja yat tac chṛṇu samāhitaḥ ||
vyuṣṭiṃ brāhmaṇapūjāyāṃ raukmiṇeya nibodha me ||
ete hi somarājāna īśvarāḥ sukhaduḥkhayoḥ ||
asmiṃl loke raukmiṇeya tathāmuṣmiṃś ca putraka ||
brāhmaṇapramukhaṃ saukhyaṃ na me 'trāsti vicāraṇā ||
brāhmaṇapramukhaṃ vīryam āyuḥ kīrtir yaśo balam ||
lokā lokeśvarāś caiva sarve brāhmaṇapūrvakāḥ ||
tat kathaṃ nādriyeyaṃ vai īśvaro 'smīti putraka ||
mā te manyur mahābāho bhavatv atra dvijān prati ||
brāhmaṇo hi mahad bhūtam asmiṃl loke paratra ca ||
bhasma kuryur jagad idaṃ kruddhāḥ pratyakṣadarśinaḥ ||
anyān api sṛjeyuś ca lokāṃl lokeśvarāṃs tathā ||
kathaṃ teṣu na varteya samyag jñānāt sutejasaḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
ब्रूहि ब्राह्मणपूजायांbrūhi brāhmaṇapūjāyāṃповедай о брахманов почитании
व्युष्टिं त्वं मधुसूदनvyuṣṭiṃ tvaṃ madhusūdanaплод, ты, о Мадхусудана
वेत्ता त्वम् अस्य च अर्थस्यvettā tvam asya ca arthasyaзнаток ты этого предмета
वेद त्वां हि पितामहःveda tvāṃ hi pitāmahaḥзнает тебя ведь дед
शृणुष्व अवहितः राजन्śṛṇuṣva avahitaḥ rājanслушай внимательно, о царь
द्विजानां भरतर्षभdvijānāṃ bharatarṣabhaо дваждырождённых, о бык Бхаратов
यथातत्त्वेन वदतःyathātattvena vadataḥистинно говорящего
गुणान् मे कुरुसत्तमguṇān me kurusattamaдостоинства, мои слова, о лучший Куру
प्रद्युम्नः परिपप्रच्छpradyumnaḥ paripapracchaПрадьюмна вопросил
ब्राह्मणैः परिकोपितःbrāhmaṇaiḥ parikopitaḥбрахманами разгневанный
किं फलं ब्राह्मणेषु अस्तिkiṃ phalaṃ brāhmaṇeṣu astiкакой плод в брахманах есть
पूजायां मधुसूदनpūjāyāṃ madhusūdanaв почитании, о Мадхусудана
सदा द्विजातीन् संपूज्यsadā dvijātīn saṃpūjyaвсегда дваждырождённых чтя
किं फलं तत्र मानदkiṃ phalaṃ tatra mānadaкакой плод в том, о честь дающий
एतत् ब्रूहि पितः सर्वंetat brūhi pitaḥ sarvaṃэто поведай, отец, всё
सुमहान् संशयः अत्र मेsumahān saṃśayaḥ atra meвеличайшее сомнение тут у меня
इति उक्तवचनः तेनiti uktavacanaḥ tenaтак спрошенный тем
प्रद्युम्नेन तदा तु अहम्pradyumnena tadā tu ahamПрадьюмною тогда я
प्रत्यब्रुवं महाराजpratyabruvaṃ mahārājaответил, о великий царь
यत् तत् शृणु समाहितःyat tat śṛṇu samāhitaḥчто то, слушай сосредоточенно
व्युष्टिं ब्राह्मणपूजायांvyuṣṭiṃ brāhmaṇapūjāyāṃплод в брахманов почитании
रौक्मिणेय निबोध मेraukmiṇeya nibodha meо сын Рукмини, внемли мне
एते हि सोमराजानःete hi somarājānaḥони ведь сома-цари
ईश्वराः सुखदुःखयोःīśvarāḥ sukhaduḥkhayoḥвладыки счастья-несчастья
अस्मिन् लोके रौक्मिणेयasmin loke raukmiṇeyaв этом мире, о сын Рукмини
तथा अमुष्मिन् च पुत्रकtathā amuṣmin ca putrakaи в том, о сынок
ब्राह्मणप्रमुखं सौख्यंbrāhmaṇapramukhaṃ saukhyaṃот брахманов прежде всего счастье
न मे अत्र अस्ति विचारणाna me atra asti vicāraṇāнет у меня тут сомнения
ब्राह्मणप्रमुखं वीर्यम्brāhmaṇapramukhaṃ vīryamот брахманов прежде доблесть
आयुः कीर्तिः यशः बलम्āyuḥ kīrtiḥ yaśaḥ balamжизнь, слава, честь, сила
लोका लोकेश्वराः च एवlokā lokeśvarāḥ ca evaмиры и владыки миров
सर्वे ब्राह्मणपूर्वकाःsarve brāhmaṇapūrvakāḥвсе с брахманами впереди
तत् कथं न आद्रियेयं वैtat kathaṃ na ādriyeyaṃ vaiтак как же не чтил бы я
ईश्वरः अस्मि इति पुत्रकīśvaraḥ asmi iti putraka«владыка я», думая, сынок
मा ते मन्युः महाबाहोmā te manyuḥ mahābāhoда не будет твой гнев, о мощнорукий
भवतु अत्र द्विजान् प्रतिbhavatu atra dvijān pratiда не будет тут на брахманов
ब्राह्मणः हि महत् भूतम्brāhmaṇaḥ hi mahat bhūtamбрахман ведь великое существо
अस्मिन् लोके परत्र चasmin loke paratra caв этом мире и в ином
भस्म कुर्युः जगत् इदंbhasma kuryuḥ jagat idaṃпеплом сделали бы мир сей
क्रुद्धाः प्रत्यक्षदर्शिनःkruddhāḥ pratyakṣadarśinaḥразгневанные, прямовидящие
अन्यान् अपि सृजेयुः चanyān api sṛjeyuḥ caиные также сотворили бы
लोकान् लोकेश्वरान् तथाlokān lokeśvarān tathāмиры, владык миров
कथं तेषु न वर्तेयkathaṃ teṣu na varteyaкак же с ними не вёл бы себя
सम्यक् ज्ञानात् सुतेजसःsamyak jñānāt sutejasaḥверно, зная мощь великопыльных
अनुवाद

Юдхиштхира сказал: «Поведай о брахманов почитании плод, ты, о Мадхусудана; знаток ты этого предмета, знает тебя ведь дед (Бхишма)». Васудева сказал: «Слушай внимательно, о царь, о дваждырождённых, о бык Бхаратов, истинно говорящего достоинства (их), мои слова, о лучший Куру. Прадьюмна вопросил, брахманами разгневанный: „Какой плод в брахманах есть, в почитании, о Мадхусудана? Всегда дваждырождённых чтя, какой плод в том, о честь дающий? Это поведай, отец, всё — величайшее сомнение тут у меня“. Так спрошенный тем Прадьюмною тогда я ответил, о великий царь, — что то, слушай сосредоточенно. „Плод в брахманов почитании, о сын Рукмини, внемли мне: они ведь сома-цари, владыки счастья-несчастья. В этом мире, о сын Рукмини, и в том, о сынок, от брахманов прежде всего счастье — нет у меня тут сомнения. От брахманов прежде доблесть, жизнь, слава, честь, сила; миры и владыки миров — все с брахманами впереди. Так как же не чтил бы я, «владыка я» (думая), сынок? Да не будет твой гнев, о мощнорукий, тут на брахманов. Брахман ведь великое существо в этом мире и в ином; пеплом сделали бы мир сей разгневанные, прямовидящие; иные также сотворили бы миры, владык миров; как же с ними не вёл бы себя верно, зная мощь великопыльных?“».

संस्करण

a01a731b225b · प्रकाशित 22 जून 2026, 6:55:00 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से