महाभारत
The vision of hell and Yudhisthira's compassion18.2.31-41
15810 / 15823
महाभारत · 18.2.31-41
देवनागरी

स संनिवृत्तो धर्मात्मा दुःखशोकसमन्वितः ॥
शुश्राव तत्र वदतां दीना वाचः समन्ततः ॥
भो भो धर्मज राजर्षे पुण्याभिजन पाण्डव ॥
अनुग्रहार्थम् अस्माकं तिष्ठ तावन् मुहूर्तकम् ॥
आयाति त्वयि दुर्धर्षे वाति पुण्यः समीरणः ॥
तव गन्धानुगस् तात येनास्मान् सुखम् आगमत् ॥
ते वयं पार्थ दीर्घस्य कालस्य पुरुषर्षभ ॥
सुखम् आसादयिष्यामस् त्वां दृष्ट्वा राजसत्तम ॥
संतिष्ठस्व महाबाहो मुहूर्तम् अपि भारत ॥
त्वयि तिष्ठति कौरव्य यातनास्मान् न बाधते ॥
एवं बहुविधा वाचः कृपणा वेदनावताम् ॥
तस्मिन् देशे स शुश्राव समन्ताद् वदतां नृप ॥
तेषां तद् वचनं श्रुत्वा दयावान् दीनभाषिणाम् ॥
अहो कृच्छ्रम् इति प्राह तस्थौ स च युधिष्ठिरः ॥
स ता गिरः पुरस्ताद् वै श्रुतपूर्वाः पुनः पुनः ॥
ग्लानानां दुःखितानां च नाभ्यजानत पाण्डवः ॥
अबुध्यमानस् ता वाचो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥
उवाच के भवन्तो वै किमर्थम् इह तिष्ठथ ॥
इत्य् उक्तास् ते ततः सर्वे समन्ताद् अवभाषिरे ॥
कर्णो ऽहं भीमसेनो ऽहम् अर्जुनो ऽहम् इति प्रभो ॥
नकुलः सहदेवो ऽहं धृष्टद्युम्नो ऽहम् इत्य् उत ॥
द्रौपदी द्रौपदेयाश् च इत्य् एवं ते विचुक्रुशुः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

sa saṃnivṛtto dharmātmā duḥkhaśokasamanvitaḥ ||
śuśrāva tatra vadatāṃ dīnā vācaḥ samantataḥ ||
bho bho dharmaja rājarṣe puṇyābhijana pāṇḍava ||
anugrahārtham asmākaṃ tiṣṭha tāvan muhūrtakam ||
āyāti tvayi durdharṣe vāti puṇyaḥ samīraṇaḥ ||
tava gandhānugas tāta yenāsmān sukham āgamat ||
te vayaṃ pārtha dīrghasya kālasya puruṣarṣabha ||
sukham āsādayiṣyāmas tvāṃ dṛṣṭvā rājasattama ||
saṃtiṣṭhasva mahābāho muhūrtam api bhārata ||
tvayi tiṣṭhati kauravya yātanāsmān na bādhate ||
evaṃ bahuvidhā vācaḥ kṛpaṇā vedanāvatām ||
tasmin deśe sa śuśrāva samantād vadatāṃ nṛpa ||
teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā dayāvān dīnabhāṣiṇām ||
aho kṛcchram iti prāha tasthau sa ca yudhiṣṭhiraḥ ||
sa tā giraḥ purastād vai śrutapūrvāḥ punaḥ punaḥ ||
glānānāṃ duḥkhitānāṃ ca nābhyajānata pāṇḍavaḥ ||
abudhyamānas tā vāco dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ ||
uvāca ke bhavanto vai kimartham iha tiṣṭhatha ||
ity uktās te tataḥ sarve samantād avabhāṣire ||
karṇo 'haṃ bhīmaseno 'ham arjuno 'ham iti prabho ||
nakulaḥ sahadevo 'haṃ dhṛṣṭadyumno 'ham ity uta ||
draupadī draupadeyāś ca ity evaṃ te vicukruśuḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
saон; тот
संनिवृत्तोsaṃnivṛttoотвернувшийся; повернувший назад
धर्मात्माdharmātmāправедный; дхармичный
दुःखशोकसमन्वितःduḥkhaśokasamanvitaḥсоединённый с горем и скорбью; исполненный страдания
शुश्रावśuśrāvaуслышал; узнал
तत्रtatraтам; в том месте
वदतांvadatāṃсказать
दीनाdīnāжалкие; униженные
वाचःvācaḥречи; слова
समन्ततःsamantataḥсо всех сторон
भोbhoо; эй
भोbhoо; эй
धर्मजdharmajaсын Дхармы; Юдхиштхира
राजर्षेrājarṣeо царственный риши; о царь-мудрец
पुण्याभिजनpuṇyābhijanaзаслуга; святое
पाण्डवpāṇḍavaПандава
अनुग्रहार्थम्anugrahārthamради милости; для облегчения
अस्माकंasmākaṃнаш; у нас
तिष्ठtiṣṭhaстой; держись
तावन्tāvanнастолько; до тех пор
मुहूर्तकम्muhūrtakamмалое мгновение; короткий миг
आयातिāyātiприходит
त्वयिtvayiв тебе, к тебе
दुर्धर्षेdurdharṣeо неприступный; труднопобедимый
वातिvātiдует; веет
पुण्यःpuṇyaḥсвятая
समीरणःsamīraṇaḥветер; дуновение
तवtavaтвой, у тебя
गन्धानुगस्gandhānugasзапах; аромат
तातtātaо дорогой (обращение)
येनास्मान्yenāsmānкоторым нас; через который нас
सुखम्sukhamсчастье, легко
आगमत्āgamatпришёл
तेteони; те
वयंvayaṃмы
पार्थpārthaПартха
दीर्घस्यdīrghasyaдолгого; продолжительного
कालस्यkālasyaвремени
पुरुषर्षभpuruṣarṣabhaо лучший из людей; о бык среди мужей
सुखम्sukhamсчастье, легко
आसादयिष्यामस्āsādayiṣyāmasдостигнем; получим
त्वांtvāṃтебя
दृष्ट्वाdṛṣṭvāувидев; заметив
राजसत्तमrājasattamaцарь
संतिष्ठस्वsaṃtiṣṭhasvaостанься; постой
महाबाहोmahābāhoвеликий
मुहूर्तम्muhūrtamмгновение; короткое время
अपिapiтакже; даже
भारतbhārataо Бхарата; потомок Бхараты
त्वयिtvayiв тебе, к тебе
तिष्ठतिtiṣṭhatiстоит
कौरव्यkauravyaо Кауравья; потомок Куру; о Куру
यातनास्मान्yātanāsmānмучения нас; страдания от нас
naне; нет
बाधतेbādhateмучит; угнетает
एवंevaṃтак
बहुविधाbahuvidhāмногообразные; различные
वाचःvācaḥречи; слова
कृपणाkṛpaṇāКрипа
वेदनावताम्vedanāvatāmВеда; священное знание
तस्मिन्tasminкогда тот
देशेdeśeв месте; в области
saон; тот
शुश्रावśuśrāvaуслышал; узнал
समन्ताद्samantādсо всех сторон; отовсюду; кругом
वदतांvadatāṃсказать
नृपnṛpaцарь
तेषांteṣāṃих, тех
तद्tadто; это
वचनंvacanaṃслово
श्रुत्वाśrutvāуслышав; выслушав
दयावान्dayāvānсострадательный; милосердный
दीनभाषिणाम्dīnabhāṣiṇāmговорящих жалобно; просящих
अहोahoо!; увы!
कृच्छ्रम्kṛcchramтрудным; тяжёлым
इतिitiтак; мол
प्राहprāhaсказал
तस्थौtasthauстоял; пребывал; оставался
saон; тот
caи; также
युधिष्ठिरःyudhiṣṭhiraḥЮдхиштхира
saон; тот
ताони; те
गिरःgiraḥслова; речи
पुरस्ताद्purastādвпереди
वैvaiвоистину; же
श्रुतपूर्वाःśrutapūrvāḥуслышанное; слушание
पुनःpunaḥснова; опять
पुनःpunaḥснова; опять
ग्लानानांglānānāṃизнемогающих; усталых
दुःखितानांduḥkhitānāṃстрадающих; мучимых
caи; также
नाभ्यजानतnābhyajānataне узнавал; не распознавал
पाण्डवःpāṇḍavaḥПандава
अबुध्यमानस्abudhyamānasне понимающий; не распознающий
ताони; те
वाचोvācoречь
धर्मपुत्रोdharmaputroсын Дхармы; Юдхиштхира
युधिष्ठिरःyudhiṣṭhiraḥЮдхиштхира
उवाचuvācaсказал
केkeкто; какие
भवन्तोbhavantoвы; господа
वैvaiвоистину; же
किमर्थम्kimarthamради чего; зачем
इहihaздесь; в этом мире
तिष्ठथtiṣṭhathaстойте; оставайтесь
इत्य्ityтак; мол
उक्तास्uktāsсказанные; получившие указание
तेteони; те
ततःtataḥзатем; после того
सर्वेsarveвсе
समन्ताद्samantādсо всех сторон; отовсюду; кругом
अवभाषिरेavabhāṣireзаговорили; отозвались
कर्णोkarṇoКарна
ऽहं'haṃя; Я
भीमसेनोbhīmasenoБхимасена; Бхима
ऽहम्'hamя; Я
अर्जुनोarjunoАрджуна; Партха
ऽहम्'hamя; Я
इतिitiтак; мол
प्रभोprabhoо владыка; господин
नकुलःnakulaḥНакула
सहदेवोsahadevoСахадева
ऽहं'haṃя; Я
धृष्टद्युम्नोdhṛṣṭadyumnoДхриштадьюмна; сын Друпады
ऽहम्'hamя; Я
इत्य्ityтак; мол
उतutaили, также
द्रौपदीdraupadīДраупади; Панчали
द्रौपदेयाश्draupadeyāśсыновья Драупади; Драупадеи
caи; также
इत्य्ityтак; мол
एवंevaṃтак
तेteони; те
विचुक्रुशुःvicukruśuḥгромко взывали; вопили
अनुवाद

Когда праведный, соединённый со страданием и скорбью, повернул назад, он услышал там со всех сторон жалобные голоса говорящих: «О, о, сын Дхармы, царственный риши, Пандава благого рода! Ради милости к нам постой хотя бы мгновение. Когда ты приходишь, о неприступный, веет святой ветер, следующий за твоим запахом, о дорогой, и от него к нам приходит облегчение. Мы, о Партха, после долгого времени, о лучший из людей, получим счастье, увидев тебя, о лучший царь. Останься, могучерукий, хотя бы на мгновение, о Бхарата. Пока ты стоишь, о Каурав, мучение нас не угнетает». Такие многообразные жалкие слова страдающих он услышал в том месте со всех сторон, о царь. Услышав слова этих жалобно говорящих, сострадательный Юдхиштхира сказал: «О, какая мука!» — и остановился. Он слышал эти голоса впереди, будто знакомые прежде, снова и снова, но Пандава не узнавал голосов измученных и страдающих. Не понимая этих голосов, сын Дхармы Юдхиштхира сказал: «Кто вы, господа, и зачем стоите здесь?» Так сказано, и все они со всех сторон заговорили: «Я Карна; я Бхимасена; я Арджуна», о господин. «Я Накула; я Сахадева; я Дхриштадьюмна; и Драупади, и сыновья Драупади» — так они закричали.

संस्करण

37349262a741 · प्रकाशित 21 जून 2026, 3:51:54 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से