नारद पुराण
Kalpa: household ritual, the planets, and the rites for the dead51.25-36
533 / 1701
Linuxपन्ने पलटें
नारद पुराण · 51.25-36
देवनागरी

ब्रह्माचार्यौ स्वशाखौ हि कर्तव्यौ यज्ञकर्मणि । ऋत्विजां नियमो नास्ति यथालाभं समर्चयेत्
द्वे पवित्रे त्र्यङ्गुलेस्तः प्रोक्षिणी चतुरङ्गुला । आज्यस्थाली त्र्यङ्गुलाथ चरुस्थाली षडङ्गुला
द्व्यङ्गुलं तूपयमनमेकं सम्मार्जनाङ्गुलम् । स्रुवं षडङ्गुलं प्रोक्तं स्रुचं सार्द्धत्रयाङ्गुलम्
प्रादेशमात्रा समिधः पूर्णपात्रं षडङ्गुलम् । प्रोक्षिण्या उत्तरे भागे प्रणीतापात्रमष्टभिः
यानि कानि च तीर्थानि समुद्राः सरितस्तथा । प्रणीतायां समासन्नात्तस्मात्तां पूरयेज्जलैः
वैदिका वस्त्रहीना च नग्ना संप्रोच्यते द्विज । परिस्तीर्य्य ततो दर्भैः परिदध्यादिमां बुधः
इन्द्र वज्रं विष्णुचक्रं वामदेवत्रिशूलकम् । दर्भरूपतया त्रीणि पवित्रच्छेदनानि च
प्रोक्षणी च प्रकर्तव्या प्रणीतोदकसंयुता । तेनातिपुण्यदं कर्म पवित्रमिति कीर्तितम्
आज्यस्थाली प्रकर्तव्या पलमात्रप्रमाणिका । कुलालचक्रघटितं आसुरं मृण्मयं स्मृतम्
तदेव हस्तघटितं स्थाल्यादि दैविकं भवेत् । स्रुवे च सर्वकर्माणि शुभान्यप्यशुभानि च
तस्य चैव पवित्रार्थं वह्नौ तापनमीरितम् । अग्रे धृतेन वैधव्यं मध्ये चैव प्रजाक्षयः
मूले च म्रियते होता तस्माद्धार्यं विचार्य तत् । अग्निः सूर्यश्च सोमश्च विरञ्चिरनिलो यमः

लिप्यंतरण (IAST)

brahmācāryau svaśākhau hi kartavyau yajñakarmaṇi | ṛtvijāṃ niyamo nāsti yathālābhaṃ samarcayet
dve pavitre tryaṅgulestaḥ prokṣiṇī caturaṅgulā | ājyasthālī tryaṅgulātha carusthālī ṣaḍaṅgulā
dvyaṅgulaṃ tūpayamanamekaṃ sammārjanāṅgulam | sruvaṃ ṣaḍaṅgulaṃ proktaṃ srucaṃ sārddhatrayāṅgulam
prādeśamātrā samidhaḥ pūrṇapātraṃ ṣaḍaṅgulam | prokṣiṇyā uttare bhāge praṇītāpātramaṣṭabhiḥ
yāni kāni ca tīrthāni samudrāḥ saritastathā | praṇītāyāṃ samāsannāttasmāttāṃ pūrayejjalaiḥ
vaidikā vastrahīnā ca nagnā saṃprocyate dvija | paristīryya tato darbhaiḥ paridadhyādimāṃ budhaḥ
indra vajraṃ viṣṇucakraṃ vāmadevatriśūlakam | darbharūpatayā trīṇi pavitracchedanāni ca
prokṣaṇī ca prakartavyā praṇītodakasaṃyutā | tenātipuṇyadaṃ karma pavitramiti kīrtitam
ājyasthālī prakartavyā palamātrapramāṇikā | kulālacakraghaṭitaṃ āsuraṃ mṛṇmayaṃ smṛtam
tadeva hastaghaṭitaṃ sthālyādi daivikaṃ bhavet | sruve ca sarvakarmāṇi śubhānyapyaśubhāni ca
tasya caiva pavitrārthaṃ vahnau tāpanamīritam | agre dhṛtena vaidhavyaṃ madhye caiva prajākṣayaḥ
mūle ca mriyate hotā tasmāddhāryaṃ vicārya tat | agniḥ sūryaśca somaśca virañciranilo yamaḥ

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
ब्रह्माचार्यौbrahmācāryauбрахман и ачарья
स्वशाखौsvaśākhauсвоей школы
हिhiведь
कर्तव्यौkartavyauдолжны быть
यज्ञकर्मणिyajñakarmaṇiв жертвенном деле
ऋत्विजांṛtvijāṃу ритвиджей
नियमोniyamoправила
नास्तिnāstiнет
यथालाभंyathālābhaṃкак придётся
समर्चयेत्samarcayetда почтит
द्वेdveдва
पवित्रेpavitreпавитра
त्र्यङ्गुलेस्तःtryaṅgulestaḥтрёхпальцевые
प्रोक्षिणीprokṣiṇīпрокшани
चतुरङ्गुलाcaturaṅgulāчетырёхпальцевая
आज्यस्थालीājyasthālīстхали для гхи
त्र्यङ्गुलाथtryaṅgulāthaтрёхпальцевая, затем
चरुस्थालीcarusthālīстхали для чару
षडङ्गुलाṣaḍaṅgulāшестипальцевая
द्व्यङ्गुलंdvyaṅgulaṃдвухпальцевая
तूपयमनमेकंtūpayamanamekaṃупаямана; в один
सम्मार्जनाङ्गुलम्sammārjanāṅgulamсамарджана палец
स्रुवंsruvaṃсрува
षडङ्गुलंṣaḍaṅgulaṃшестипальцевая
प्रोक्तंproktaṃназвана
स्रुचंsrucaṃсрук
सार्द्धत्रयाङ्गुलम्sārddhatrayāṅgulamв три с половиной пальца
प्रादेशमात्राprādeśamātrāмерою в прадешу
समिधःsamidhaḥдрова
पूर्णपात्रंpūrṇapātraṃпурна-патра
षडङ्गुलम्ṣaḍaṅgulamшестипальцевая
प्रोक्षिण्याprokṣiṇyāпрокшани
उत्तरेuttareсевернее
भागेbhāgeв части
प्रणीतापात्रमष्टभिःpraṇītāpātramaṣṭabhiḥсосуд праниты — в восемь
यानिyāniкоторые
कानिkāniкакие
caи
तीर्थानिtīrthāniтиртхи
समुद्राःsamudrāḥокеаны
सरितस्तथाsaritastathāреки так же
प्रणीतायांpraṇītāyāṃв праните
समासन्नात्तस्मात्तांsamāsannāttasmāttāṃсобраны; оттого её
पूरयेज्जलैःpūrayejjalaiḥда наполнит водами
वैदिकाvaidikāведийская
वस्त्रहीनाvastrahīnāодежды лишённая
caи
नग्नाnagnāнагою
संप्रोच्यतेsaṃprocyateназывается
द्विजdvijaо дваждырождённый
परिस्तीर्य्यparistīryyaразостлав кругом
ततोtatoзатем
दर्भैःdarbhaiḥдарбхою
परिदध्यादिमांparidadhyādimāṃда опояшет её
बुधःbudhaḥмудрый
इन्द्रindraИндры
वज्रंvajraṃваджра
विष्णुचक्रंviṣṇucakraṃчакра Вишну
वामदेवत्रिशूलकम्vāmadevatriśūlakamтришула Вамадевы
दर्भरूपतयाdarbharūpatayāв облике дарбхи
त्रीणिtrīṇiтри
पवित्रच्छेदनानिpavitracchedanāniрассечения павитры
caи
प्रोक्षणीprokṣaṇīпрокшани
caи
प्रकर्तव्याprakartavyāдолжна быть сделана
प्रणीतोदकसंयुताpraṇītodakasaṃyutāс водою праниты соединённая
तेनातिपुण्यदंtenātipuṇyadaṃтем великую заслугу дающий
कर्मkarmaобряд
पवित्रमितिpavitramitiочищающим — так
कीर्तितम्kīrtitamназван
आज्यस्थालीājyasthālīстхали для гхи
प्रकर्तव्याprakartavyāдолжна быть сделана
पलमात्रप्रमाणिकाpalamātrapramāṇikāмерою в палу
कुलालचक्रघटितंkulālacakraghaṭitaṃна круге горшечника слепленное
आसुरंāsuraṃасурским
मृण्मयंmṛṇmayaṃглиняное
स्मृतम्smṛtamпризнано
तदेवtadevaто же
हस्तघटितंhastaghaṭitaṃрукою слепленное
स्थाल्यादिsthālyādiстхали и прочее
दैविकंdaivikaṃбожественным
भवेत्bhavetбудет
स्रुवेsruveсрувою
caи
सर्वकर्माणिsarvakarmāṇiвсе обряды
शुभान्यप्यशुभानिśubhānyapyaśubhāniблагие и неблагие
caи
तस्यtasyaеё
चैवcaivaи
पवित्रार्थंpavitrārthaṃради очищения
वह्नौvahnauна огне
तापनमीरितम्tāpanamīritamнагревание названо
अग्रेagreу конца
धृतेनdhṛtenaпри держании
वैधव्यंvaidhavyaṃвдовство
मध्येmadhyeпосредине
चैवcaivaи
प्रजाक्षयःprajākṣayaḥгибель потомства
मूलेmūleу основания
caи
म्रियतेmriyateумирает
होताhotāхотар
तस्माद्धार्यंtasmāddhāryaṃоттого держать должно
विचार्यvicāryaрассудив
तत्tatто
अग्निःagniḥАгни
सूर्यश्चsūryaścaи Сурья
सोमश्चsomaścaи Сома
विरञ्चिरनिलोvirañciraniloВиранчи, Анила
यमःyamaḥЯма
अनुवाद

Санандана: «Брахман и ачарья в жертвенном деле должны быть своей школы; для ритвиджей правила нет — да почтит он их, как придётся. Два павитра трёхпальцевые, прокшани четырёхпальцевая, стхали для гхи трёхпальцевая, а стхали для чару шестипальцевая. Упаямана двухпальцевая, самарджана в один палец; срува названа шестипальцевою, а срук — в три с половиной пальца. Дрова мерою в прадешу, пурна-патра шестипальцевая; севернее прокшани — сосуд праниты, в восемь. Какие ни есть тиртхи, океаны и реки — все они собраны в праните; оттого её да наполнит он водами. Ведийская, лишённая одежды, называется нагою, о дваждырождённый; разостлав кругом дарбху, да опояшет её мудрый. Ваджра Индры, чакра Вишну и тришула Вамадевы — в облике дарбхи три рассечения павитры. И прокшани должна быть сделана, соединённая с водою праниты; тем обряд, дающий великую заслугу, назван очищающим. Стхали для гхи должна быть сделана мерою в палу; слепленное на круге горшечника признано асурским, глиняным, а то же, слепленное рукою, — стхали и прочее — будет божественным. И срувою совершаются все обряды, благие и неблагие. И ради её очищения названо нагревание на огне: при держании у конца — вдовство, посредине — гибель потомства, а у основания умирает хотар; оттого держать её должно, рассудив. Агни, Сурья, Сома, Виранчи, Анила, Яма...»

संस्करण

96dedb3a525c · प्रकाशित 5 सित॰ 2026, 5:08:01 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से