पुलस्त्य उवाच
अभिप्रसाद्य सावित्रीं त्वमिहानय सुव्रत । त्वयि दृष्टे न सा कोपं करिष्यति शुभानना
स्निग्धैः सानुनयैर्वाक्यैर्हेतुयुक्तैर्विशेषतः । त्वं सदा मधुराभाषी जिह्वा ते स्रवतेऽमृतम्
यः करोति न ते वाक्यं त्रैलोक्ये न स दृश्यते । गंधर्वैः सहितो गत्वा प्रियां मम समानय
त्वया प्रसादिता साध्वी तुष्टा सा त्वेष्यति ध्रुवम् । विलंबो न त्वया कार्यो ब्रज माधव माचिरम्
लक्ष्मीस्ते पुरतो यातु सावित्र्याः सदनं शुभा । तस्यास्त्वं पदवीं गच्छ सांत्वयस्व प्रिया मम
न च ते विप्रियं देवि विविक्तं कर्तुमीहते । मुखं प्रेक्ष्य सदा कालं वर्तते तव सुंदरि
एवं विधानि वाक्यानि मधुराणि बहूनि च । देवी श्रावयितव्या सा यथा तुष्टाऽचिराद्धवेत्
एवमुक्तस्तदा विष्णुर्ब्रह्मणा लोककारिणा । जगाम त्वरितो भूत्वा सावित्री यत्र तिष्ठति
दूरादेवागच्छमानं पत्या सह च केशवम् । उत्तस्थौ सत्वरा भूत्वा विष्णुना चाभिवंदिता
नमस्ते देवदेवेशि ब्रह्मपत्नि नमोऽस्तु ते । त्वां नमस्कृत्य सर्वो हि जनः पापात्प्रमुच्यते
पतिव्रता महाभागा ब्रह्मणस्त्वं हृदि स्थिता । अहर्निशं चिंतयंस्त्वां प्रसादं तेऽभिकांक्षति
सखी चैनां प्रियां पृच्छ लक्ष्मीं भृगुसुतां सतीम् । यदि च श्रद्दधानासि वाक्यादस्मात्सुलोचने
एवमुक्त्वा ततः शौरिः सावित्र्याश्चरणद्वयम् । उभाभ्यां चैव हस्ताभ्यां क्षम देवि नमोऽस्तु ते
जगद्वंद्ये जगन्मातरिति स्पृष्ट्वाभ्यवंदत । संकोच्य पादौ सा देवी स्वकरेण करौ हरेः
गृहीत्वोवाच तं विष्णुं सर्वं क्षांतं मयाच्युत । इयं लक्ष्मीः सदा वत्स हृदये ते निवत्स्यति
विना त्वया न चान्यत्र रतिं यास्यति कर्हिचित् । भृगोः पत्न्यां समुत्पन्ना पत्न्येषा तव सुव्रत
देवदानवयत्नेन संभूता चोदधौ पुनः । भगवान्यत्र तत्रैषा अवतारं च कुर्वती
देवत्वे देवदेहा वै मानुषत्वे च मानुषी । त्वत्सहाया न संदेहो दांपत्यव्रतिनी चिरम्
यन्मया चात्र कर्त्व्यं प्रभो तन्मां वदस्व वै । विष्णुरुवाच यज्ञावसानं संजातं प्रेषितोहं तवांतिकम्
सावित्रीमानय क्षिप्रं मया स्नानं समाचरेत् । आगच्छ त्वरिता देवि याहि तत्र मुदान्विता
पश्य स्वस्य पतिं गत्वा देवैः सर्वैः समन्वितम् । लक्ष्मीरुवाच आर्ये उत्तिष्ठ शीघ्रं त्वं याहि यत्र पितामहः
विना त्वया न यास्यामि स्पृष्टौ पादौ मया तव । उत्थाप्य साग्रहीद्धस्तं दक्षिणा दक्षिणे करे
चिरायमाणां सावित्रीं ज्ञात्वा देवः पितामहः । समीपस्थं महादेवमिदमाह तदा वचः
गच्छ त्वमनया सार्धं पार्वत्यासुरदूषण । गौरी त्वदग्रतो यातु पश्चात्त्वं गच्छ शंकर
प्रतिबोध्यानय यथा शीघ्रमायाति तत्कुरु । एवमुक्तौ तदा तौ तु पर्वतीपरमेश्वरौ
गत्वादिष्टौ दंपती तां प्रोचतुर्ब्रह्मणः प्रियाम् । बृहत्कृत्यं त्वया तत्र करणीयं पतिव्रते
पृच्छस्वेमां वरारोहां गौरीं पर्वतनंदिनीम् । लक्ष्मींचैतां विशालाक्षीमिंद्राणीं वा शुभानने
यासां वा श्रद्दधासि त्वं पृच्छ देवि नमोऽस्तु ते । आशीर्वादस्तया दत्तो देवदेवस्य शूलिनः
शरीरार्धे च ते गौरी सदा स्थास्यति शङ्कर । अनया शोभसे देव त्वन्तु त्रैलोक्यसुंदर
सुखभागि जगत्सर्वं त्वया नाथेन शत्रुहन् । एवं ब्रुवंती सावित्री गृहीता ब्रह्मणः प्रिया
गौर्या च वामहस्ते तु लक्ष्म्या वै दक्षिणे करे । अभिवंद्य तु तां देवीं शंकरो वाक्यमब्रवीत्
एह्यागच्छमहाभागे यत्र तिष्ठति ते पतिः । तत्र गच्छ वरारोहे स्त्रीणां भर्ता परा गतिः
बृहदाग्रहेण देवि प्रणयाद्गंतुमर्हसि । लक्ष्मीश्चैषा पार्वती च स्थिता देवि तवाग्रतः
एतयोर्वचसा देवि आवयोश्च शुभानने । मानभंगो न ते कर्तु युज्यते ब्रह्मणः प्रिये
अस्मदभ्यर्थिता देवि तत्र याहि मुदान्विता । गौर्युवाच अहं च ते प्रिया देवि सर्वदा वदसि स्वयम्
लक्ष्मीश्च ते करे लग्ना दक्षिणे च मया धृता । एह्यागच्छ महाभागे यत्र तिष्ठति ते पतिः
नीता सा तु तदा ताभ्यां देवी सा मध्यतः कृता । पुरस्सरौ विष्णुरुद्रौ शक्राद्याश्च तथा सुराः
गंधर्वाप्सरसश्चैव त्रैलोक्यं सचराचरम् । तत्रायाता च सा देवी सावित्री ब्रह्मणः प्रिया
सावित्रीं सुमुखीं दृष्ट्वा सर्वलोकपितामहः । गायत्र्या सहितो ब्रह्मा इदं वचनमब्रवीत्
एषा देवी कर्मकरी अहं ते वशगः स्थितः । समादिश वरारोहे यत्ते कार्यं मया त्विह
एवमुक्ता च सा देवी स्वयं देवेन ब्रह्मणा । त्रपयाधोमुखी देवी न च किंचिदवोचत
पादयोः पतिता देवी गायत्री ब्रह्मचोदिता । कृतवत्यपराधं ते क्षम देवि नमोस्तुते
आलिंग्य सादरं कंठे सा परिष्वज्य पीडिताम् । गायत्रीं सांत्वयामास मान्यश्चैष पतिर्मम
कर्त्तव्यं वचनं तस्य स्त्रीणां प्राणेश्वरः पतिः । उक्तं भगवता पूर्व सृष्टिकाले विरिचिना
न च स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न व्रतं नाप्युपोषणम् । भर्ता यद्ददते वाक्यं तत्तु कुर्यादकुत्सया
भर्तृनिंदां या कुरुते स्वसृनिंदां तथैव च । परिवादं प्रलापं वा नरकं सा तु गच्छति
पत्यौ जीवति या नारी उपवासव्रतं चरेत् । आयुष्यं हरते भर्तुर्मृता नरकमिच्छति
एवं ज्ञात्वा त्वया भर्तुर्न कार्यं विप्रियं सति । न चास्य दक्षिणं त्वंगं त्वया सेव्यं कथंचन
सर्वकार्ये त्वहं चास्य दक्षिणं पक्षमाश्रिता । सव्यं त्वमाश्रयेः साध्वि पार्श्वे नारदपुष्करौ
ब्रह्मस्थानानि चान्यानि स्थितान्यायतनानि च । लभे वै शोभमानेह यावत्सृष्टिः प्रजायते
भवत्या च मया चैव स्थातव्यं च न संशयः । पुष्करे ब्रह्मणः पाश्चे वामं च त्वं समाश्रय
अनेन चोपदेशेन सुखं तिष्ठ मयान्विता । गायत्र्युवाच एवमेतत्करिष्यामि तव निर्देशकारिका
तवैवाज्ञा मया कार्या त्वं मे प्राणसमा सखी । अहं ते त्वनुजा देवि सदा मां पातुमर्हसि
abhiprasādya sāvitrīṃ tvamihānaya suvrata | tvayi dṛṣṭe na sā kopaṃ kariṣyati śubhānanā
snigdhaiḥ sānunayairvākyairhetuyuktairviśeṣataḥ | tvaṃ sadā madhurābhāṣī jihvā te sravate'mṛtam
yaḥ karoti na te vākyaṃ trailokye na sa dṛśyate | gaṃdharvaiḥ sahito gatvā priyāṃ mama samānaya
tvayā prasāditā sādhvī tuṣṭā sā tveṣyati dhruvam | vilaṃbo na tvayā kāryo braja mādhava māciram
lakṣmīste purato yātu sāvitryāḥ sadanaṃ śubhā | tasyāstvaṃ padavīṃ gaccha sāṃtvayasva priyā mama
na ca te vipriyaṃ devi viviktaṃ kartumīhate | mukhaṃ prekṣya sadā kālaṃ vartate tava suṃdari
evaṃ vidhāni vākyāni madhurāṇi bahūni ca | devī śrāvayitavyā sā yathā tuṣṭā'cirāddhavet
evamuktastadā viṣṇurbrahmaṇā lokakāriṇā | jagāma tvarito bhūtvā sāvitrī yatra tiṣṭhati
dūrādevāgacchamānaṃ patyā saha ca keśavam | uttasthau satvarā bhūtvā viṣṇunā cābhivaṃditā
namaste devadeveśi brahmapatni namo'stu te | tvāṃ namaskṛtya sarvo hi janaḥ pāpātpramucyate
pativratā mahābhāgā brahmaṇastvaṃ hṛdi sthitā | aharniśaṃ ciṃtayaṃstvāṃ prasādaṃ te'bhikāṃkṣati
sakhī caināṃ priyāṃ pṛccha lakṣmīṃ bhṛgusutāṃ satīm | yadi ca śraddadhānāsi vākyādasmātsulocane
evamuktvā tataḥ śauriḥ sāvitryāścaraṇadvayam | ubhābhyāṃ caiva hastābhyāṃ kṣama devi namo'stu te
jagadvaṃdye jaganmātariti spṛṣṭvābhyavaṃdata | saṃkocya pādau sā devī svakareṇa karau hareḥ
gṛhītvovāca taṃ viṣṇuṃ sarvaṃ kṣāṃtaṃ mayācyuta | iyaṃ lakṣmīḥ sadā vatsa hṛdaye te nivatsyati
vinā tvayā na cānyatra ratiṃ yāsyati karhicit | bhṛgoḥ patnyāṃ samutpannā patnyeṣā tava suvrata
devadānavayatnena saṃbhūtā codadhau punaḥ | bhagavānyatra tatraiṣā avatāraṃ ca kurvatī
devatve devadehā vai mānuṣatve ca mānuṣī | tvatsahāyā na saṃdeho dāṃpatyavratinī ciram
yanmayā cātra kartvyaṃ prabho tanmāṃ vadasva vai | viṣṇuruvāca yajñāvasānaṃ saṃjātaṃ preṣitohaṃ tavāṃtikam
sāvitrīmānaya kṣipraṃ mayā snānaṃ samācaret | āgaccha tvaritā devi yāhi tatra mudānvitā
paśya svasya patiṃ gatvā devaiḥ sarvaiḥ samanvitam | lakṣmīruvāca ārye uttiṣṭha śīghraṃ tvaṃ yāhi yatra pitāmahaḥ
vinā tvayā na yāsyāmi spṛṣṭau pādau mayā tava | utthāpya sāgrahīddhastaṃ dakṣiṇā dakṣiṇe kare
cirāyamāṇāṃ sāvitrīṃ jñātvā devaḥ pitāmahaḥ | samīpasthaṃ mahādevamidamāha tadā vacaḥ
gaccha tvamanayā sārdhaṃ pārvatyāsuradūṣaṇa | gaurī tvadagrato yātu paścāttvaṃ gaccha śaṃkara
pratibodhyānaya yathā śīghramāyāti tatkuru | evamuktau tadā tau tu parvatīparameśvarau
gatvādiṣṭau daṃpatī tāṃ procaturbrahmaṇaḥ priyām | bṛhatkṛtyaṃ tvayā tatra karaṇīyaṃ pativrate
pṛcchasvemāṃ varārohāṃ gaurīṃ parvatanaṃdinīm | lakṣmīṃcaitāṃ viśālākṣīmiṃdrāṇīṃ vā śubhānane
yāsāṃ vā śraddadhāsi tvaṃ pṛccha devi namo'stu te | āśīrvādastayā datto devadevasya śūlinaḥ
śarīrārdhe ca te gaurī sadā sthāsyati śaṅkara | anayā śobhase deva tvantu trailokyasuṃdara
sukhabhāgi jagatsarvaṃ tvayā nāthena śatruhan | evaṃ bruvaṃtī sāvitrī gṛhītā brahmaṇaḥ priyā
gauryā ca vāmahaste tu lakṣmyā vai dakṣiṇe kare | abhivaṃdya tu tāṃ devīṃ śaṃkaro vākyamabravīt
ehyāgacchamahābhāge yatra tiṣṭhati te patiḥ | tatra gaccha varārohe strīṇāṃ bhartā parā gatiḥ
bṛhadāgraheṇa devi praṇayādgaṃtumarhasi | lakṣmīścaiṣā pārvatī ca sthitā devi tavāgrataḥ
etayorvacasā devi āvayośca śubhānane | mānabhaṃgo na te kartu yujyate brahmaṇaḥ priye
asmadabhyarthitā devi tatra yāhi mudānvitā | gauryuvāca ahaṃ ca te priyā devi sarvadā vadasi svayam
lakṣmīśca te kare lagnā dakṣiṇe ca mayā dhṛtā | ehyāgaccha mahābhāge yatra tiṣṭhati te patiḥ
nītā sā tu tadā tābhyāṃ devī sā madhyataḥ kṛtā | purassarau viṣṇurudrau śakrādyāśca tathā surāḥ
gaṃdharvāpsarasaścaiva trailokyaṃ sacarācaram | tatrāyātā ca sā devī sāvitrī brahmaṇaḥ priyā
sāvitrīṃ sumukhīṃ dṛṣṭvā sarvalokapitāmahaḥ | gāyatryā sahito brahmā idaṃ vacanamabravīt
eṣā devī karmakarī ahaṃ te vaśagaḥ sthitaḥ | samādiśa varārohe yatte kāryaṃ mayā tviha
evamuktā ca sā devī svayaṃ devena brahmaṇā | trapayādhomukhī devī na ca kiṃcidavocata
pādayoḥ patitā devī gāyatrī brahmacoditā | kṛtavatyaparādhaṃ te kṣama devi namostute
āliṃgya sādaraṃ kaṃṭhe sā pariṣvajya pīḍitām | gāyatrīṃ sāṃtvayāmāsa mānyaścaiṣa patirmama
karttavyaṃ vacanaṃ tasya strīṇāṃ prāṇeśvaraḥ patiḥ | uktaṃ bhagavatā pūrva sṛṣṭikāle viricinā
na ca strīṇāṃ pṛthagyajño na vrataṃ nāpyupoṣaṇam | bhartā yaddadate vākyaṃ tattu kuryādakutsayā
bhartṛniṃdāṃ yā kurute svasṛniṃdāṃ tathaiva ca | parivādaṃ pralāpaṃ vā narakaṃ sā tu gacchati
patyau jīvati yā nārī upavāsavrataṃ caret | āyuṣyaṃ harate bharturmṛtā narakamicchati
evaṃ jñātvā tvayā bharturna kāryaṃ vipriyaṃ sati | na cāsya dakṣiṇaṃ tvaṃgaṃ tvayā sevyaṃ kathaṃcana
sarvakārye tvahaṃ cāsya dakṣiṇaṃ pakṣamāśritā | savyaṃ tvamāśrayeḥ sādhvi pārśve nāradapuṣkarau
brahmasthānāni cānyāni sthitānyāyatanāni ca | labhe vai śobhamāneha yāvatsṛṣṭiḥ prajāyate
bhavatyā ca mayā caiva sthātavyaṃ ca na saṃśayaḥ | puṣkare brahmaṇaḥ pāśce vāmaṃ ca tvaṃ samāśraya
anena copadeśena sukhaṃ tiṣṭha mayānvitā | gāyatryuvāca evametatkariṣyāmi tava nirdeśakārikā
tavaivājñā mayā kāryā tvaṃ me prāṇasamā sakhī | ahaṃ te tvanujā devi sadā māṃ pātumarhasi
«„Умилостивив Савитри, приведи её сюда, о твёрдый в обете: при виде тебя прекрасноликая не явит гнева. Речами ласковыми, с уговорами, а особенно с доводами, — ты всегда сладкоречив, язык твой источает амриту. Не видится в трёх мирах того, кто не исполнил бы твоего слова. Пойдя с гандхарвами, приведи мою возлюбленную; тобою умилостивленная, добродетельная, довольная, она непременно придёт. Не медли, иди, о Мадхава, немедля. Пусть благая Лакшми идёт впереди тебя в жилище Савитри, а ты иди её следом и утешь мою возлюбленную. [Скажи:] „Не желает он делать тебе неприятного даже наедине, о богиня; глядя на твоё лицо, он и живёт всё время, о прекрасная“. Такие многие сладкие речи надлежит дать услышать богине, чтобы она скоро стала довольною“.
Так сказанный Брахмою, творцом мира, Вишну поспешно пошёл туда, где пребывает Савитри. Ещё издали увидев приближающегося Кешаву вместе с супругою, она поспешно встала и была приветствована Вишну: „Поклон тебе, о владычица богов богов, о супруга Брахмы! Поклонившись тебе, всякий человек избавляется от греха. Верная супругу, великая долею, ты пребываешь в сердце Брахмы; днём и ночью помышляя о тебе, он жаждет твоей милости. Спроси и эту подругу, добродетельную Лакшми, дочь Бхригу, если веришь ты этому слову, о прекрасноокая“.
Сказав так, Шаури обеими руками [коснулся] обеих стоп Савитри: „Прости, о богиня, поклон тебе; о чтимая миром, о матерь мира“, — так коснувшись, поклонился. Подобрав стопы, та богиня своею рукою взяла руки Хари и сказала ему: „Всё прощено мною, о Ачьюта. Эта Лакшми, о дитя, всегда будет жить в твоём сердце и без тебя нигде и никогда не найдёт услады. Рождённая у супруги Бхригу, эта супруга — твоя, о твёрдый в обете; затем усилием богов и данавов явившаяся в океане. Где владыка, там и она, совершающая нисхождение: в божественности — с божественным телом, в человечестве — человеческая; твоя спутница, нет сомнения, долго хранящая супружеский обет. Что мне здесь надлежит сделать, о владыка, — то мне скажи“.
Вишну сказал: „Настал конец жертвы; я послан к тебе — приведи Савитри скоро, пусть совершит она со мною омовение. Иди поспешно, о богиня, ступай туда с радостью; узри своего супруга, окружённого всеми богами“. Лакшми сказала: „О госпожа, встань, ступай скорее туда, где Прародитель. Без тебя не пойду я — стоп твоих коснулась я“. И, подняв её, взяла она правою рукою её правую руку.
Узнав, что Савитри медлит, бог Прародитель сказал стоящему рядом Махадеве это слово: „Иди ты вместе с нею, с Парвати, о Губитель асуров; Гаури пусть идёт впереди тебя, а ты, о Шанкара, иди позади. Уговорив её, сделай так, чтобы пришла скоро“. Так сказанные, те двое — Парвати и Высший Владыка, — придя посланными, сказали ей, возлюбленной Брахмы: „Великое дело надлежит тебе там совершить, о верная супругу. Спроси эту прекраснобёдрую Гаури, дочь горы, и эту большеокую Лакшми, или Индрани, о прекрасноликая, — кому веришь“. И ею дано было благословение богу богов, Держащему трезубец: „В половине тела твоего всегда пребудет Гаури; ею сияешь ты, о бог, о краса трёх миров; тобою, владыкою, весь мир причастен счастью, о Убийца врагов“.
Так говорящая Савитри, возлюбленная Брахмы, была взята Гаури за левую руку, а Лакшми — за правую. Почтив ту богиню, Шанкара сказал слово: „Иди, подойди, о великая долею, туда, где твой супруг; иди туда, о прекраснобёдрая: для жён супруг — высшая стезя. По великой просьбе, из любви, изволь идти, о богиня; вот Лакшми и Парвати стоят пред тобою. По слову этих двух и нас двоих, о прекрасноликая, не подобает делать унижение чести, о возлюбленная Брахмы; нами упрошенная, ступай туда с радостью“. Гаури сказала: „И я тебе любезна, о богиня, — ты сама всегда говоришь; и Лакшми взялась за твою руку, и мною ты держима. Иди, подойди, о великая долею, туда, где твой супруг“.
И была она уведена ими двумя, поставленная посреди; впереди Вишну и Рудра, Шакра и прочие боги, гандхарвы и апсары — все три мира с движущимся и неподвижным. И пришла туда та богиня Савитри, возлюбленная Брахмы. Увидев Савитри с приветливым лицом, Прародитель всех миров, с Гаятри, сказал это слово: „Эта богиня — исполнительница обряда; я же в твоей власти. Повелевай, о прекраснобёдрая, что мне здесь надлежит делать“. Так сказанная самим богом Брахмою, богиня от стыда с опущенным лицом ничего не сказала. А Гаятри, побуждённая Брахмою, припала к её стопам: „Совершила я проступок перед тобою; прости, о богиня, поклон тебе“.
Обняв её с нежностью за шею и прижав измученную, утешила она Гаятри: „И этот супруг достоин чести; слово его надлежит исполнять — супруг есть владыка жизни для жён. Сказано было владыкою Виринчи во время творения: нет у жён ни отдельной жертвы, ни обета, ни поста; какое слово даёт супруг, то и пусть делает без пренебрежения. Та, которая творит хулу на супруга и на сестру, злословие или пустословие, — та идёт в ад. Женщина, которая при живом супруге держит обет поста, отнимает жизнь у супруга, а умерев, желает ада. Зная это, не делай супругу неприятного, о добродетельная; и правую его сторону тебе никак не надлежит занимать. Во всяком деле я занимаю его правую сторону, а ты, о добрая, займи левую; по бокам же — Нарада и Пушкара. И иные места Брахмы, стоящие святилища, сияющие, я обретаю, покуда длится творение. И тебе, и мне надлежит пребывать [там], нет сомнения; в Пушкаре, сбоку от Брахмы, займи левую [сторону]. С этим наставлением пребывай счастливо со мною“. Гаятри сказала: „Так и сделаю, исполнительница твоих указаний; твоё веление надлежит мне исполнять — ты мне подруга, равная жизни. Я тебе младшая сестра, о богиня; изволь всегда меня хранить“».
c0f8952b0d2f · प्रकाशित 3 सित॰ 2026, 4:13:28 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Мирить оскорблённую жену посылают четверых по очереди, и каждый идёт со своею супругою: Вишну с Лакшми, Шива с Гаури. Инструкция, которую Брахма даёт Вишну, до неловкости житейская: говори ласково, приводи доводы, «язык твой источает амриту», и передай, что он и живёт-то, глядя на твоё лицо.
Приметно, что решает дело не мужское красноречие. Савитри прощает Вишну сразу, но с места не двигается; Лакшми берёт её за руку и говорит: «без тебя не пойду». Затем Гаури берёт за другую. Уводят её женщины, взяв под обе руки, и уже потом идёт вся процессия богов.
А наставление, которое Савитри даёт Гаятри, — самое тяжёлое место главы, и смягчать его нечего: нет у жён ни своей жертвы, ни обета, ни поста; постящаяся при живом муже «отнимает у него жизнь». Правая сторона остаётся за старшей, левая отходит младшей. Прощение здесь есть, а равенства нет — и обе это проговаривают вслух.