पद्मपुराण
The Marks of Devotion and the Glory of the Month of Mādhava5.85.13-25
3120 / 5781
Linuxपन्ने पलटें
पद्मपुराण · 5.85.13-25
देवनागरी

दर्शे च पौर्णमास्यां च कर्त्तव्यं चाग्निहोत्रकम् । प्राशनं दक्षिणादानं पुरोडाशं चरुक्रिया
इष्टिर्धृतिः सोमपानं याज्ञिकं कर्म सर्वशः । अग्निभूम्यनिलाकाशद्युतिशङ्करभास्करम्
तमुद्दिश्य कृतं कर्म तत्सर्वं विष्णुदैवतम् । आध्यात्मिकीति विविधा ब्रह्मभक्तिस्थिता नृप
साङ्ख्याख्यां योगसञ्जातां शृणु भूप यथोदिताम् । चतुर्विंशतितत्त्वानि प्रधानादीनि सङ्ख्यया
अचेतनानि भोग्यानि पुरुषः पञ्चविंशकः । चेतनः स समुद्दिष्टः कर्ता भोक्ता च कर्मणाम्
आत्मा नित्योऽव्ययश्चैव अधिष्ठाता प्रयोजकः । पुरुषोऽव्यक्तनित्यः स्यात्कारणं च महेश्वरः
तत्त्वसर्गो भावसर्गो भूतसर्गश्च तत्त्वतः । सङ्ख्यायाः परिसङ्ख्यायाः प्रधानं च गुणात्मकम्
ज्ञात्वा साधर्म्यवैधर्म्यं प्रधानं च विधिं च । कारणं ब्रह्मणश्चैव कामित्वमिदमुच्यते
प्रयोज्यत्वं प्रधानस्य वैधर्म्यमिदमुच्यते । सर्वत्र कर्तृता ब्रह्मपुरुषस्याप्यकर्तृता
अचेतनप्रधानेन समत्वमिदमुच्यते । तत्त्वान्तरं च तत्त्वानां कार्यकारणमेव च
प्रयोजनं प्रयोज्यत्वं ज्ञात्वा तत्त्वप्रसङ्ख्यया । साङ्ख्यमुच्यते प्राज्ञैर्विजयार्थं विचिन्तकैः
इति मत्वा स्वभावतत्त्वं साङ्ख्यं च तत्त्वतः । ब्रह्मतत्त्वाधिकं चापि भूततत्त्वं विदुर्बुधाः
साङ्ख्यैः कृता भक्तिरेषा भक्तिराध्यात्मिकी स्मृता । योगजामपि ते भूप शृणु भक्तिं वदाम्यहम्

लिप्यंतरण (IAST)

darśe ca paurṇamāsyāṃ ca karttavyaṃ cāgnihotrakam | prāśanaṃ dakṣiṇādānaṃ puroḍāśaṃ carukriyā
iṣṭirdhṛtiḥ somapānaṃ yājñikaṃ karma sarvaśaḥ | agnibhūmyanilākāśadyutiśaṅkarabhāskaram
tamuddiśya kṛtaṃ karma tatsarvaṃ viṣṇudaivatam | ādhyātmikīti vividhā brahmabhaktisthitā nṛpa
sāṅkhyākhyāṃ yogasañjātāṃ śṛṇu bhūpa yathoditām | caturviṃśatitattvāni pradhānādīni saṅkhyayā
acetanāni bhogyāni puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ | cetanaḥ sa samuddiṣṭaḥ kartā bhoktā ca karmaṇām
ātmā nityo'vyayaścaiva adhiṣṭhātā prayojakaḥ | puruṣo'vyaktanityaḥ syātkāraṇaṃ ca maheśvaraḥ
tattvasargo bhāvasargo bhūtasargaśca tattvataḥ | saṅkhyāyāḥ parisaṅkhyāyāḥ pradhānaṃ ca guṇātmakam
jñātvā sādharmyavaidharmyaṃ pradhānaṃ ca vidhiṃ ca | kāraṇaṃ brahmaṇaścaiva kāmitvamidamucyate
prayojyatvaṃ pradhānasya vaidharmyamidamucyate | sarvatra kartṛtā brahmapuruṣasyāpyakartṛtā
acetanapradhānena samatvamidamucyate | tattvāntaraṃ ca tattvānāṃ kāryakāraṇameva ca
prayojanaṃ prayojyatvaṃ jñātvā tattvaprasaṅkhyayā | sāṅkhyamucyate prājñairvijayārthaṃ vicintakaiḥ
iti matvā svabhāvatattvaṃ sāṅkhyaṃ ca tattvataḥ | brahmatattvādhikaṃ cāpi bhūtatattvaṃ vidurbudhāḥ
sāṅkhyaiḥ kṛtā bhaktireṣā bhaktirādhyātmikī smṛtā | yogajāmapi te bhūpa śṛṇu bhaktiṃ vadāmyaham

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
दर्शे-च-पौर्णमास्याम्-चdarśe-ca-paurṇamāsyām-caи в новолуние, и в полнолуние
कर्तव्यम्-च-अग्नि-होत्रकम्kartavyam-ca-agni-hotrakamдолжно совершать агнихотру
प्राशनम्-दक्षिणा-दानम्prāśanam-dakṣiṇā-dānamвкушение, дарение дакшины
पुरोडाशम्-चरु-क्रियाpuroḍāśam-caru-kriyāпуродашу, приготовление чару
इष्टिः-धृतिः-सोम-पानम्iṣṭiḥ-dhṛtiḥ-soma-pānamишти, дхрити, питьё сомы
याज्ञिकम्-कर्म-सर्वशःyājñikam-karma-sarvaśaḥжертвенное деяние во всех видах
अग्नि-भूमि-अनिल-आकाशagni-bhūmi-anila-ākāśaогонь, землю, ветер, пространство
द्युति-शङ्कर-भास्करम्dyuti-śaṅkara-bhāskaramсвет, Шанкару, солнце
तम्-उद्दिश्य-कृतम्-कर्मtam-uddiśya-kṛtam-karmaради него совершённое деяние
तत्-सर्वम्-विष्णु-दैवतम्tat-sarvam-viṣṇu-daivatamвсё то имеет божеством Вишну
आध्यात्मिकी-इति-विविधाādhyātmikī-iti-vividhāдуховная — так, разнообразная
ब्रह्म-भक्ति-स्थिता-नृपbrahma-bhakti-sthitā-nṛpaутверждённая в преданности Брахману, о царь
साङ्ख्य-आख्याम्-योग-सञ्जाताम्sāṅkhya-ākhyām-yoga-sañjātāmзовомую санкхьей, рождённую йогой
शृणु-भूप-यथा-उदिताम्śṛṇu-bhūpa-yathā-uditāmслушай, о царь, как изложена
चतुः-विंशति-तत्त्वानिcatuḥ-viṃśati-tattvāniдвадцать четыре начала
प्रधान-आदीनि-सङ्ख्ययाpradhāna-ādīni-saṅkhyayāпрадхана и прочие, по счёту
अचेतनानि-भोग्यानिacetanāni-bhogyāniбессознательные, вкушаемые
पुरुषः-पञ्च-विंशकःpuruṣaḥ-pañca-viṃśakaḥпуруша — двадцать пятый
चेतनः-सः-समुद्दिष्टःcetanaḥ-saḥ-samuddiṣṭaḥон указан сознающим
कर्ता-भोक्ता-च-कर्मणाम्kartā-bhoktā-ca-karmaṇāmдеятелем и вкусителем деяний
आत्मा-नित्यः-अव्ययः-च-एवātmā-nityaḥ-avyayaḥ-ca-evaдуша вечна и нетленна
अधिष्ठाता-प्रयोजकःadhiṣṭhātā-prayojakaḥпредстоящий, побуждающий
पुरुषः-अव्यक्त-नित्यः-स्यात्puruṣaḥ-avyakta-nityaḥ-syātпуруша да будет неявленно-вечным
कारणम्-च-महा-ईश्वरःkāraṇam-ca-mahā-īśvaraḥи причина — великий владыка
तत्त्व-सर्गः-भाव-सर्गःtattva-sargaḥ-bhāva-sargaḥтворение начал, творение состояний
भूत-सर्गः-च-तत्त्वतःbhūta-sargaḥ-ca-tattvataḥи творение стихий, по существу
सङ्ख्यायाः-परिसङ्ख्यायाःsaṅkhyāyāḥ-parisaṅkhyāyāḥу счёта и перечисления
प्रधानम्-च-गुण-आत्मकम्pradhānam-ca-guṇa-ātmakamи прадхана, состоящая из гун
ज्ञात्वा-साधर्म्य-वैधर्म्यम्jñātvā-sādharmya-vaidharmyamпознав сходство и различие
प्रधानम्-च-विधिम्-चpradhānam-ca-vidhim-caи прадхану, и порядок
कारणम्-ब्रह्मणः-च-एवkāraṇam-brahmaṇaḥ-ca-evaи причину Брахмана
कामित्वम्-इदम्-उच्यतेkāmitvam-idam-ucyateэто зовётся желанием
प्रयोज्यत्वम्-प्रधानस्यprayojyatvam-pradhānasyaпобуждаемость прадханы
वैधर्म्यम्-इदम्-उच्यतेvaidharmyam-idam-ucyateэто зовётся различием
सर्वत्र-कर्तृता-ब्रह्मsarvatra-kartṛtā-brahmaвсюду деятельность — Брахман
पुरुषस्य-अपि-अकर्तृताpuruṣasya-api-akartṛtāи недеятельность пуруши
अचेतन-प्रधानेनacetana-pradhānenaс бессознательной прадханой
समत्वम्-इदम्-उच्यतेsamatvam-idam-ucyateэто зовётся равенством
तत्त्व-अन्तरम्-च-तत्त्वानाम्tattva-antaram-ca-tattvānāmи различие меж началами
कार्य-कारणम्-एव-चkārya-kāraṇam-eva-caи следствие с причиною
प्रयोजनम्-प्रयोज्यत्वम्prayojanam-prayojyatvamцель и побуждаемость
ज्ञात्वा-तत्त्व-प्रसङ्ख्ययाjñātvā-tattva-prasaṅkhyayāпознав чрез перечисление начал
साङ्ख्यम्-उच्यते-प्राज्ञैःsāṅkhyam-ucyate-prājñaiḥзовётся санкхьей у мудрых
विजय-अर्थम्-विचिन्तकैःvijaya-artham-vicintakaiḥради победы, у размышляющих
इति-मत्वा-स्वभाव-तत्त्वम्iti-matvā-svabhāva-tattvamтак постигнув начало собственной природы
साङ्ख्यम्-च-तत्त्वतःsāṅkhyam-ca-tattvataḥи санкхью по существу
ब्रह्म-तत्त्व-अधिकम्-च-अपिbrahma-tattva-adhikam-ca-apiи превосходящее начало Брахмана
भूत-तत्त्वम्-विदुः-बुधाःbhūta-tattvam-viduḥ-budhāḥначало стихий знают мудрые
साङ्ख्यैः-कृता-भक्तिः-एषाsāṅkhyaiḥ-kṛtā-bhaktiḥ-eṣāэта преданность, творимая санкхьяиками
भक्तिः-आध्यात्मिकी-स्मृताbhaktiḥ-ādhyātmikī-smṛtāпомянута духовною преданностью
योग-जाम्-अपि-ते-भूपyoga-jām-api-te-bhūpaи рождённую йогой тебе, о царь
शृणु-भक्तिम्-वदामि-अहम्śṛṇu-bhaktim-vadāmi-ahamслушай преданность, я говорю
caи
तुtuже
naне
एवevaже
वाили
अपिapiже
हिhiведь
वैvaiпоистине
तथाtathāтакже
तत्tatто
इतिitiтак
अथathaзатем
caи
तुtuже
naне
एवevaже
वाили
अपिapiже
हिhiведь
वैvaiпоистине
तथाtathāтакже
तत्tatто
इतिitiтак
अथathaзатем
caи
तुtuже
naне
एवevaже
वाили
अपिapiже
हिhiведь
वैvaiпоистине
तथाtathāтакже
तत्tatто
इतिitiтак
अथathaзатем
caи
तुtuже
naне
एवevaже
वाили
अपिapiже
हिhiведь
वैvaiпоистине
तथाtathāтакже
तत्tatто
अनुवाद

«„И в новолуние, и в полнолуние должно совершать агнихотру — вкушение, дарение дакшины, пуродашу, приготовление чару, ишти, дхрити, питьё сомы, жертвенное деяние во всех видах. Огонь, землю, ветер, пространство, свет, Шанкару, солнце — ради него совершённое деяние: всё то имеет божеством Вишну. Духовная — так, разнообразная, утверждённая в преданности Брахману, о царь. Слушай, о царь, зовомую санкхьей, рождённую йогой, как она изложена: двадцать четыре начала, прадхана и прочие, по счёту, — бессознательные, вкушаемые; пуруша — двадцать пятый, он указан сознающим, деятелем и вкусителем деяний. Душа вечна и нетленна, предстоящая, побуждающая; пуруша да будет неявленно-вечным, и причина — великий владыка. Творение начал, творение состояний и творение стихий по существу; у счёта и перечисления — и прадхана, состоящая из гун. Познав сходство и различие, прадхану и порядок, и причину Брахмана, — это зовётся желанием; побуждаемость прадханы — это зовётся различием; всюду деятельность — Брахман, и недеятельность пуруши; с бессознательной прадханой — это зовётся равенством. И различие меж началами, следствие с причиною, цель и побуждаемость познав чрез перечисление начал, — зовётся санкхьей у мудрых, у размышляющих ради победы. Так постигнув начало собственной природы и санкхью по существу, и превосходящее начало Брахмана, начало стихий знают мудрые. Эта преданность, творимая санкхьяиками, помянута духовною преданностью. И рождённую йогой преданность тебе, о царь, слушай — я говорю“.»

संस्करण

136bce0b3404 · प्रकाशित 3 सित॰ 2026, 4:13:49 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से