विष्णुपुराण
The Chariots of the Planets and the Conclusion2.12.8-13
442 / 1027
विष्णुपुराण · 2.12.8-13
देवनागरी

कलाद्वयावशिष्टस् तु प्रविष्टः सूर्यमण्डलम् अमाख्यरश्मौ वसति अमावास्या ततः स्मृता ।
अप्सु तस्मिन्न् अहोरात्रे पूर्वं विशति चन्द्रमाः ततो वीरुत्सु वसति प्रयात्य् अर्कं ततः क्रमात् ।
छिनत्ति वीरुधो यस् तु वीरुत्संस्थे निशाकरे पत्रं वा पातयत्य् एकं ब्रह्महत्यां स विन्दति ।
शेषे पञ्चदशे भागे किंचिच्छिष्टे कलात्मके अपराह्णे पितृगणा जघन्यं पर्युपासते ।
पिबन्ति द्विकलं सोमं शिष्टा तस्य कला तु या सुधामृतमयी पुण्या ताम् इन्दोः पितरो मुने ।
निःसृतं तद् अमावास्यां गभस्तिभ्यः सुधामृतम् मासतृप्तिम् अवाप्याग्र्यां पितरः सन्ति निर्वृताः सौम्या बर्हिषदश् चैव अग्निष्वात्ताश् च ते त्रिधा ।

लिप्यंतरण (IAST)

kalādvayāvaśiṣṭas tu praviṣṭaḥ sūryamaṇḍalam amākhyaraśmau vasati amāvāsyā tataḥ smṛtā /
apsu tasminn ahorātre pūrvaṃ viśati candramāḥ tato vīrutsu vasati prayāty arkaṃ tataḥ kramāt /
chinatti vīrudho yas tu vīrutsaṃsthe niśākare patraṃ vā pātayaty ekaṃ brahmahatyāṃ sa vindati /
śeṣe pañcadaśe bhāge kiṃcicchiṣṭe kalātmake aparāhṇe pitṛgaṇā jaghanyaṃ paryupāsate /
pibanti dvikalaṃ somaṃ śiṣṭā tasya kalā tu yā sudhāmṛtamayī puṇyā tām indoḥ pitaro mune /
niḥsṛtaṃ tad amāvāsyāṃ gabhastibhyaḥ sudhāmṛtam māsatṛptim avāpyāgryāṃ pitaraḥ santi nirvṛtāḥ saumyā barhiṣadaś caiva agniṣvāttāś ca te tridhā /

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
कला-द्वय-अवशिष्टःkalā-dvaya-avaśiṣṭaḥоставшийся в две калы
तुtuже
प्रविष्टःpraviṣṭaḥвошедший
सूर्य-मण्डलम्sūrya-maṇḍalamв круг солнца
अमा-आख्य-रश्मौamā-ākhya-raśmauв луче, зовущемся ама
वसतिvasatiживёт
अमावास्याamāvāsyāамавасья
ततःtataḥоттого
स्मृताsmṛtāзовётся
अप्सुapsuв воды
तस्मिन्tasminв те
अहः-रात्रेahaḥ-rātreсутки
पूर्वम्pūrvamсперва
विशतिviśatiвходит
चन्द्रमाःcandramāḥлуна
ततःtataḥзатем
वीरुत्सुvīrutsuв растения
वसतिvasatiживёт
प्रयातिprayātiуходит
अर्कम्arkamв солнце
ततःtataḥзатем
क्रमात्kramātпо порядку
छिनत्तिchinattiсрезает
वीरुधःvīrudhaḥрастения
यःyaḥкто
तुtuже
वीरुत्-संस्थेvīrut-saṃstheкогда в растениях
निशा-करेniśā-kareтворящая ночь
पत्रम्patramлист
वाили
पातयतिpātayatiроняет
एकम्ekamодин
ब्रह्म-हत्याम्brahma-hatyāmубийство брахмана
सःsaḥтот
विन्दतिvindatiобретает
शेषेśeṣeв остатке
पञ्चदशेpañcadaśeпятнадцатой
भागेbhāgeдоле
किञ्चित्-शिष्टेkiñcit-śiṣṭeчуть уцелевшей
कला-आत्मकेkalā-ātmakeсостоящей из калы
अपर-अह्णेapara-ahṇeпосле полудня
पितृ-गणाःpitṛ-gaṇāḥсонмы предков
जघन्यम्jaghanyamпоследнее
पर्युपासतेparyupāsateсидят вокруг
पिबन्तिpibantiпьют
द्वि-कलम्dvi-kalamв две калы
सोमम्somamсому
शिष्टाśiṣṭāоставшаяся
तस्यtasyaу неё
कलाkalāкала
तुtuже
याкоторая
सुधा-अमृत-मयीsudhā-amṛta-mayīсостоящая из амриты
पुण्याpuṇyāблагая
ताम्tāmту
इन्दोःindoḥу месяца
पितरःpitaraḥпредки
मुनेmuneо мудрец
निःसृतम्niḥsṛtamистёкшую
तत्tatту
अमावास्याम्amāvāsyāmв новолуние
गभस्तिभ्यःgabhastibhyaḥиз лучей
सुधा-अमृतम्sudhā-amṛtamамриту
मास-तृप्तिम्māsa-tṛptimмесячное насыщение
अवाप्यavāpyaобретя
अग्र्याम्agryāmвысшее
पितरःpitaraḥпредки
सन्तिsantiпребывают
निर्वृताःnirvṛtāḥумиротворённые
सौम्याःsaumyāḥсаумьи
बर्हिषदःbarhiṣadaḥбархишады
caи
एवevaже
अग्निष्वात्ताःagniṣvāttāḥагнишватты
caи
तेteони
त्रिधाtridhāтрояко
अनुवाद

Оставшийся в две калы и вошедший в круг солнца, месяц живёт в луче, зовущемся ама; оттого и зовётся амавасья.

В те сутки луна сперва входит в воды, затем живёт в растениях и лишь потом по порядку уходит в солнце.

Кто в тот день срезает растения или роняет хотя бы один лист, когда творящая ночь пребывает в растениях, тот обретает вину убийства брахмана.

Когда в остатке пятнадцатой доли чуть уцелело — состоящее из калы, — после полудня сонмы предков садятся вокруг последнего.

Они пьют сому в две калы; оставшаяся у месяца кала, состоящая из амриты, благая, — она предкам, о мудрец.

Истёкшую в новолуние из лучей амриту предки, обретя высшее месячное насыщение, пребывают умиротворёнными: саумьи, бархишады и агнишватты — трояко.

संस्करण

4d84eb6fb599 · प्रकाशित 22 अग॰ 2026, 2:27:21 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से