भीष्म उवाच
कलांशास् तात युज्यन्ते मुहूर्ताश् च दिनानि च ॥
अर्धमासाश् च मासाश् च नक्षत्राणि ग्रहास् तथा ॥
ऋतवश् चापि युज्यन्ते तथा संवत्सरा अपि ॥
एवं कालविभागेन कालचक्रं प्रवर्तते ॥
तेषां कालातिरेकेण ज्योतिषां च व्यतिक्रमात् ॥
पञ्चमे पञ्चमे वर्षे द्वौ मासाव् उपजायतः ॥
तेषाम् अभ्यधिका मासाः पञ्च द्वादश च क्षपाः ॥
त्रयोदशानां वर्षाणाम् इति मे वर्तते मतिः ॥
सर्वं यथावच् चरितं यद् यद् एभिः परिश्रुतम् ॥
एवम् एतद् ध्रुवं ज्ञात्वा ततो बीभत्सुर् आगतः ॥
सर्वे चैव महात्मानः सर्वे धर्मार्थकोविदाः ॥
येषां युधिष्ठिरो राजा कस्माद् धर्मे ऽपराध्नुयुः ॥
अलुब्धाश् चैव कौन्तेयाः कृतवन्तश् च दुष्करम् ॥
न चापि केवलं राज्यम् इच्छेयुस् ते ऽनुपायतः ॥
तदैव ते हि विक्रान्तुम् ईषुः कौरवनन्दनाः ॥
धर्मपाशनिबद्धास् तु न चेलुः क्षत्रियव्रतात् ॥
यच् चानृत इति ख्यायेद् यच् च गच्छेत् पराभवम् ॥
वृणुयुर् मरणं पार्था नानृतत्वं कथं चन ॥
प्राप्ते तु काले प्राप्तव्यं नोत्सृजेयुर् नरर्षभाः ॥
अपि वज्रभृता गुप्तं तथावीर्या हि पाण्डवाः ॥
प्रतियुध्याम समरे सर्वशस्त्रभृतां वरम् ॥
तस्माद् यद् अत्र कल्याणं लोके सद्भिर् अनुष्ठितम् ॥
तत् संविधीयतां क्षिप्रं मा नो ह्य् अर्थो ऽतिगात् परान् ॥
न हि पश्यामि संग्रामे कदा चिद् अपि कौरव ॥
एकान्तसिद्धिं राजेन्द्र संप्राप्तश् च धनंजयः ॥
संप्रवृत्ते तु संग्रामे भावाभावौ जयाजयौ ॥
अवश्यम् एकं स्पृशतो दृष्टम् एतद् असंशयम् ॥
तस्माद् युद्धावचरिकं कर्म वा धर्मसंहितम् ॥
क्रियताम् आशु राजेन्द्र संप्राप्तो हि धनंजयः ॥
bhīṣma uvāca
kalāṃśās tāta yujyante muhūrtāś ca dināni ca ||
ardhamāsāś ca māsāś ca nakṣatrāṇi grahās tathā ||
ṛtavaś cāpi yujyante tathā saṃvatsarā api ||
evaṃ kālavibhāgena kālacakraṃ pravartate ||
teṣāṃ kālātirekeṇa jyotiṣāṃ ca vyatikramāt ||
pañcame pañcame varṣe dvau māsāv upajāyataḥ ||
teṣām abhyadhikā māsāḥ pañca dvādaśa ca kṣapāḥ ||
trayodaśānāṃ varṣāṇām iti me vartate matiḥ ||
sarvaṃ yathāvac caritaṃ yad yad ebhiḥ pariśrutam ||
evam etad dhruvaṃ jñātvā tato bībhatsur āgataḥ ||
sarve caiva mahātmānaḥ sarve dharmārthakovidāḥ ||
yeṣāṃ yudhiṣṭhiro rājā kasmād dharme 'parādhnuyuḥ ||
alubdhāś caiva kaunteyāḥ kṛtavantaś ca duṣkaram ||
na cāpi kevalaṃ rājyam iccheyus te 'nupāyataḥ ||
tadaiva te hi vikrāntum īṣuḥ kauravanandanāḥ ||
dharmapāśanibaddhās tu na celuḥ kṣatriyavratāt ||
yac cānṛta iti khyāyed yac ca gacchet parābhavam ||
vṛṇuyur maraṇaṃ pārthā nānṛtatvaṃ kathaṃ cana ||
prāpte tu kāle prāptavyaṃ notsṛjeyur nararṣabhāḥ ||
api vajrabhṛtā guptaṃ tathāvīryā hi pāṇḍavāḥ ||
pratiyudhyāma samare sarvaśastrabhṛtāṃ varam ||
tasmād yad atra kalyāṇaṃ loke sadbhir anuṣṭhitam ||
tat saṃvidhīyatāṃ kṣipraṃ mā no hy artho 'tigāt parān ||
na hi paśyāmi saṃgrāme kadā cid api kaurava ||
ekāntasiddhiṃ rājendra saṃprāptaś ca dhanaṃjayaḥ ||
saṃpravṛtte tu saṃgrāme bhāvābhāvau jayājayau ||
avaśyam ekaṃ spṛśato dṛṣṭam etad asaṃśayam ||
tasmād yuddhāvacarikaṃ karma vā dharmasaṃhitam ||
kriyatām āśu rājendra saṃprāpto hi dhanaṃjayaḥ ||
Бхишма сказал: «Доли, дитя, соединяются, и мухурты, и дни, и полумесяцы, и месяцы, и накшатры, и планеты. Сезоны также соединяются, и годы тоже; так разделением времени вращается колесо времени. Из-за превышения времени и перехода светил в каждом пятом году возникают два месяца. Для тринадцати лет, по моему мнению, у них получилось пять добавочных месяцев и двенадцать ночей. Всё, что было ими обещано, исполнено как следует. Зная это твёрдо, Бибхатсу и пришёл. Все они великодушны, все знают дхарму и пользу; когда их царь — Юдхиштхира, почему им нарушать дхарму? Каунтеи не жадны и совершили трудное; они не желали бы одного лишь царства неправым способом. Уже тогда они хотели проявить доблесть, о радость Кауравов, но, связанные узами дхармы, не отступили от кшатрийского обета. Что прославило бы их как лжецов и что привело бы к поражению — Партхи выбрали бы смерть, но не ложность. Когда время пришло, быки среди людей не оставят того, что должно быть получено, даже если оно защищено носителем ваджры: такова сила Пандавов. Будем сражаться в битве с лучшим из носящих всякое оружие. Поэтому то, что здесь благо и в мире исполнено добрыми, пусть будет быстро устроено, чтобы наша цель не ушла к другим. Я не вижу в битве, Каурава, никогда и никакой односторонней уверенности, царь; а Дхананджая уже пришёл. Когда начинается битва, бытие и небытие, победа и поражение неизбежно касаются одной из сторон — это видно без сомнения. Поэтому пусть быстро будет совершено дело, относящееся к войне или соединённое с дхармой, царь, ибо Дхананджая пришёл».
12f412b0863a · опубликовано 16 июл. 2026 г., 18:27:29 UTC
Доступно наRUENЛистайте стихи клавишами
Бхишма ставит точку в споре о сроке: дхарма Пандавов надёжнее подозрений Дурьодханы. Время нельзя переиначить желанием.