Махабхарата
Бхишма-парва: завершение дня и ночной отдых войск6.82.17-30
5757 / 15823
Махабхарата · 6.82.17-30
Деванагари

स समन्तात् परिवृतः पिता देवव्रतस् तव ॥
चिक्रीद धनुषा राजन् पातयानो महारथान् ॥
तं चरन्तं रणे पार्था ददृशुः कौरवं युधि ॥
मृगमध्यं प्रविश्येव यथा सिंहशिशुं वने ॥
तर्जयानं रणे शूरांस् त्रासयानं च सायकैः ॥
दृष्ट्वा त्रेसुर् महाराज सिंहं मृगगणा इव ॥
रणे भरतसिंहस्य ददृशुः क्षत्रिया गतिम् ॥
अग्नेर् वायुसहायस्य यथा कक्षं दिधक्षतः ॥
शिरांसि रथिनां भीष्मः पातयाम् आस संयुगे ॥
तालेभ्य इव पक्वानि फलानि कुशलो नरः ॥
पतद्भिश् च महाराज शिरोभिर् धरणीतले ॥
बभूव तुमुलः शब्दः पतताम् अश्मनाम् इव ॥
तस्मिंस् तु तुमुले युद्धे वर्तमाने सुदारुणे ॥
सर्वेषाम् एव सैन्यानाम् आसीद् व्यतिकरो महान् ॥
भिन्नेषु तेषु व्यूहेषु क्षत्रिया इतरेतरम् ॥
एकम् एकं समाहूय युद्धायैवोपतस्थिरे ॥
शिखण्डी तु समासाद्य भरतानां पितामहम् ॥
अभिदुद्राव वेगेन तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥
अनादृत्य ततो भीष्मस् तं शिखण्डिनम् आहवे ॥
प्रययौ सृञ्जयान् क्रुद्धः स्त्रीत्वं चिन्त्य शिखण्डिनः ॥
सृञ्जयास् तु ततो हृष्टा दृष्ट्वा भीष्मं महारथम् ॥
सिंहनादान् बहुविधांश् चक्रुः शङ्खविमिश्रितान् ॥
ततः प्रववृते युद्धं व्यतिषक्तरथद्विपम् ॥
अपरां दिशम् आस्थाय स्थिते सवितरि प्रभो ॥
धृष्टद्युम्नो ऽथ पाञ्चाल्यः सात्यकिश् च महारथः ॥
पीडयन्तौ भृशं सैन्यं शक्तितोमरवृष्टिभिः ॥
शस्त्रैश् च बहुभी राजञ् जघ्नतुस् तावकान् रणे ॥
ते हन्यमानाः समरे तावकाः पुरुषर्षभ ॥
आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा न त्यजन्ति स्म संयुगम् ॥
यथोत्साहं च समरे जघ्नुर् लोकं महारथाः ॥

Транслитерация (IAST)

sa samantāt parivṛtaḥ pitā devavratas tava ||
cikrīda dhanuṣā rājan pātayāno mahārathān ||
taṃ carantaṃ raṇe pārthā dadṛśuḥ kauravaṃ yudhi ||
mṛgamadhyaṃ praviśyeva yathā siṃhaśiśuṃ vane ||
tarjayānaṃ raṇe śūrāṃs trāsayānaṃ ca sāyakaiḥ ||
dṛṣṭvā tresur mahārāja siṃhaṃ mṛgagaṇā iva ||
raṇe bharatasiṃhasya dadṛśuḥ kṣatriyā gatim ||
agner vāyusahāyasya yathā kakṣaṃ didhakṣataḥ ||
śirāṃsi rathināṃ bhīṣmaḥ pātayām āsa saṃyuge ||
tālebhya iva pakvāni phalāni kuśalo naraḥ ||
patadbhiś ca mahārāja śirobhir dharaṇītale ||
babhūva tumulaḥ śabdaḥ patatām aśmanām iva ||
tasmiṃs tu tumule yuddhe vartamāne sudāruṇe ||
sarveṣām eva sainyānām āsīd vyatikaro mahān ||
bhinneṣu teṣu vyūheṣu kṣatriyā itaretaram ||
ekam ekaṃ samāhūya yuddhāyaivopatasthire ||
śikhaṇḍī tu samāsādya bharatānāṃ pitāmaham ||
abhidudrāva vegena tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ||
anādṛtya tato bhīṣmas taṃ śikhaṇḍinam āhave ||
prayayau sṛñjayān kruddhaḥ strītvaṃ cintya śikhaṇḍinaḥ ||
sṛñjayās tu tato hṛṣṭā dṛṣṭvā bhīṣmaṃ mahāratham ||
siṃhanādān bahuvidhāṃś cakruḥ śaṅkhavimiśritān ||
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ vyatiṣaktarathadvipam ||
aparāṃ diśam āsthāya sthite savitari prabho ||
dhṛṣṭadyumno 'tha pāñcālyaḥ sātyakiś ca mahārathaḥ ||
pīḍayantau bhṛśaṃ sainyaṃ śaktitomaravṛṣṭibhiḥ ||
śastraiś ca bahubhī rājañ jaghnatus tāvakān raṇe ||
te hanyamānāḥ samare tāvakāḥ puruṣarṣabha ||
āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā na tyajanti sma saṃyugam ||
yathotsāhaṃ ca samare jaghnur lokaṃ mahārathāḥ ||

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
स समन्तात् परिवृतःsa samantāt parivṛtaḥон со всех сторон окружённый; обступленный отовсюду
पिता देवव्रतः तवpitā devavrataḥ tavaотец твой Деваврата; твой праотец Деваврата
चिक्रीड धनुषा राजन्cikrīḍa dhanuṣā rājanиграл луком, царь; действовал луком легко
पातयानः महारथान्pātayānaḥ mahārathānроняя махаратхов; сбрасывая великих колесничих
तम् चरन्तम् रणेtam carantam raṇeего движущегося в битве; его действующего на поле
पार्थाः ददृशुःpārthāḥ dadṛśuḥПартхи увидели; Пандавы увидели
कौरवम् युधिkauravam yudhiКаурава в бою; Бхишму в сражении
मृगमध्यम् प्रविश्य इवmṛgamadhyam praviśya ivaсловно войдя в среду зверей; как вошедшего среди оленей
यथा सिंहशिशुम् वनेyathā siṃhaśiśum vaneкак львёнка в лесу; словно молодого льва
तर्जयानम् रणे शूरान्tarjayānam raṇe śūrānугрожающего героям в бою; устрашающего воинов
त्रासयानम् च सायकैःtrāsayānam ca sāyakaiḥи пугающего стрелами; наводящего страх стрелами
दृष्ट्वा त्रेसुः महाराजdṛṣṭvā tresuḥ mahārājaувидев, задрожали, великий царь; заметив, испугались
सिंहम् मृगगणाः इवsiṃham mṛgagaṇāḥ ivaкак стада зверей льва; словно олени перед львом
रणे भरतसिंहस्यraṇe bharatasiṃhasyaв битве льва Бхаратов; на поле Бхишмы
ददृशुः क्षत्रियाः गतिम्dadṛśuḥ kṣatriyāḥ gatimкшатрии увидели движение; воины видели ход
अग्नेः वायुसहायस्यagneḥ vāyusahāyasyaогня с ветром помощником; пламени при поддержке ветра
यथा कक्षम् दिधक्षतःyathā kakṣam didhakṣataḥкак желающего сжечь сухую траву; как палящего заросли
शिरांसि रथिनाम् भीष्मःśirāṃsi rathinām bhīṣmaḥголовы колесничих Бхишма; главы ратхинов Бхишма
पातयाम् आस संयुगेpātayām āsa saṃyugeронял в сражении; сбрасывал на поле
तालेभ्यः इव पक्वानिtālebhyaḥ iva pakvāniкак с пальм созревшие; словно спелые с пальм
फलानि कुशलः नरःphalāni kuśalaḥ naraḥплоды умелый человек; плоды искусный муж
पतद्भिः च महाराजpatadbhiḥ ca mahārājaи падающими, великий царь; от падающих
शिरोभिः धरणीतलेśirobhiḥ dharaṇītaleголовами на землю; главами на поверхность земли
बभूव तुमुलः शब्दःbabhūva tumulaḥ śabdaḥвозник шумный звук; поднялся грохот
पतताम् अश्मनाम् इवpatatām aśmanām ivaкак падающих камней; словно от падающих скал
तस्मिन् तु तुमुले युद्धेtasmin tu tumule yuddheв той же шумной битве; в этом бурном бою
वर्तमाने सुदारुणेvartamāne sudāruṇeпродолжавшейся очень страшной; когда шла ужасная
सर्वेषाम् एव सैन्यानाम्sarveṣām eva sainyānāmвсех именно войск; у всех армий
आसीत् व्यतिकरः महान्āsīt vyatikaraḥ mahānбыло великое смешение; возникло большое смешение
भिन्नेषु तेषु व्यूहेषुbhinneṣu teṣu vyūheṣuкогда эти строи были разбиты; при сломанных порядках
क्षत्रियाः इतरेतरम्kṣatriyāḥ itaretaramкшатрии друг друга; воины один другого
एकम् एकम् समाहूयekam ekam samāhūyaкаждый каждого вызвав; по одному вызывая
युद्धाय एव उपतस्थिरेyuddhāya eva upatasthireименно для боя подходили; становились на поединок
शिखण्डी तु समासाद्यśikhaṇḍī tu samāsādyaШикхандин же достигнув; Шикхандин, подойдя
भरतानाम् पितामहम्bharatānām pitāmahamпраотца Бхаратов; деда рода Бхаратов
अभिदुद्राव वेगेनabhidudrāva vegenaатаковал стремительно; бросился с быстротой
तिष्ठ तिष्ठ इति च अब्रवीत्tiṣṭha tiṣṭha iti ca abravītстой, стой, так сказал; кричал: стой, стой
अनादृत्य ततः भीष्मःanādṛtya tataḥ bhīṣmaḥне уважив затем Бхишма; не обращая внимания
तम् शिखण्डिनम् आहवेtam śikhaṇḍinam āhaveна того Шикхандина в бою; на Шикхандина на поле
प्रययौ सृञ्जयान् क्रुद्धःprayayau sṛñjayān kruddhaḥпошёл на Сринджаев разгневанный; яростно двинулся к Сринджаям
स्त्रीत्वम् चिन्त्य शिखण्डिनःstrītvam cintya śikhaṇḍinaḥпомня женственность Шикхандина; учитывая женское прошлое
सृञ्जयाः तु ततः हृष्टाःsṛñjayāḥ tu tataḥ hṛṣṭāḥСринджаи же тогда радостные; после этого Сринджаи
दृष्ट्वा भीष्मम् महारथम्dṛṣṭvā bhīṣmam mahārathamувидев Бхишму махаратху; заметив великого Бхишму
सिंहनादान् बहुविधान्siṃhanādān bahuvidhānльвиные крики многообразные; множество львиных рёвов
चक्रुः शङ्खविमिश्रितान्cakruḥ śaṅkhavimiśritānиздали, смешанные с раковинами; сделали со звуком раковин
ततः प्रववृते युद्धम्tataḥ pravavṛte yuddhamзатем началась битва; после этого развернулось сражение
व्यतिषक्तरथद्विपम्vyatiṣaktarathadvipamсо смешанными колесницами и слонами; где ратхи смешались со слонами
अपराम् दिशम् आस्थायaparām diśam āsthāyaк западной стороне встав; приняв другую сторону
स्थिते सवितरि प्रभोsthite savitari prabhoкогда солнце стояло, владыка; когда солнце клонилось
धृष्टद्युम्नः अथ पाञ्चाल्यःdhṛṣṭadyumnaḥ atha pāñcālyaḥзатем панчалец Дхриштадьюмна; после этого Дхриштадьюмна
सात्यकिः च महारथःsātyakiḥ ca mahārathaḥи Сатьяки махаратха; и великий колесничий Сатьяки
पीडयन्तौ भृशम् सैन्यम्pīḍayantau bhṛśam sainyamдвое сильно теснили войско; мощно давя армию
शक्तितोमरवृष्टिभिःśaktitomaravṛṣṭibhiḥливнями шакти и томаров; дождями копий и дротиков
शस्त्रैः च बहुभिः राजन्śastraiḥ ca bahubhiḥ rājanи многим оружием, царь; разными оружиями
जघ्नतुः तावकान् रणेjaghnatuḥ tāvakān raṇeубивали твоих в бою; поражали твоих на поле
ते हन्यमानाः समरेte hanyamānāḥ samareони, поражаемые в битве; избиваемые на поле
तावकाः पुरुषर्षभtāvakāḥ puruṣarṣabhaтвои, бык людей; твои воины
आर्याम् युद्धे मतिम् कृत्वाāryām yuddhe matim kṛtvāблагородную мысль в бою приняв; решив сражаться достойно
न त्यजन्ति स्म संयुगम्na tyajanti sma saṃyugamне оставляли сражение; не покидали бой
यथोत्साहम् च समरेyathotsāham ca samareи по мере рвения в битве; насколько хватало силы
जघ्नुः लोकम् महारथाःjaghnuḥ lokam mahārathāḥпоражали мир махаратхи; великие воины разили людей
Литературный перевод

Окружённый со всех сторон, твой отец Деваврата, царь, словно играл своим луком, роняя махаратхов. Партхи видели, как этот Каурава движется в бою, будто молодой лев вошёл в лесную середину зверей. Увидев, как он угрожает героям и стрелами наводит страх, они задрожали, великий царь, как стада зверей перед львом. Кшатрии видели движение этого льва Бхаратов в битве — как движение огня, которому помогает ветер и который хочет сжечь сухие заросли. Бхишма в сражении ронял головы колесничих, как умелый человек сбрасывает с пальм созревшие плоды. От падавших на землю голов, великий царь, возникал грохот, словно от падающих камней. Пока продолжалась эта чрезвычайно страшная и шумная битва, во всех войсках возникло великое смешение. Когда эти строи были разбиты, кшатрии вызывали друг друга по одному и становились на бой. Тогда Шикхандин, подойдя к праотцу Бхаратов, стремительно бросился на него и крикнул: “Стой! Стой!” Но Бхишма, помня женское прошлое Шикхандина, не обратил на него внимания и, разгневанный, пошёл на Сринджаев. Сринджаи же, увидев Бхишму-махаратху, с радостью издали разные львиные крики, смешанные со звуком раковин. Затем, когда солнце клонилось к западной стороне, началась битва, где колесницы смешались со слонами. Панчалец Дхриштадьюмна и махаратха Сатьяки, сильно тесня войско ливнями шакти и томаров и многим другим оружием, поражали твоих воинов в бою, царь. Но твои воины, поражаемые в битве, о бык среди людей, приняли благородное решение и не оставляли сражения; махаратхи бились по мере своего рвения и разили людей».

Версия

480ecf1bc0f9 · опубликовано 17 июл. 2026 г., 21:46:24 UTC

Доступно наRUEN

Листайте стихи клавишами