तस्याङ्गानि समाश्रित्य स्थितं विश्वम् इदं जगत् ॥
जङ्गमाजङ्गमं राजञ् शुशुभे ऽद्भुतदर्शनम् ॥
दृष्ट्वा तु तं रथं दिव्यं कवची स शरासनी ॥
बाणम् आदत्त तं दिव्यं सोमविष्ण्वग्निसंभवम् ॥
तस्य वाजांस् ततो देवाः कल्पयां चक्रिरे विभोः ॥
पुण्यगन्धवहं राजञ् श्वसनं राजसत्तम ॥
तम् आस्थाय महादेवस् त्रासयन् दैवतान्य् अपि ॥
आरुरोह तदा यत्तः कम्पयन्न् इव रोदसी ॥
स शोभमानो वरदः खड्गी बाणी शरासनी ॥
हसन्न् इवाब्रवीद् देवो सारथिः को भविष्यति ॥
तम् अब्रुवन् देवगणा यं भवान् संनियोक्ष्यते ॥
स भविष्यति देवेश सारथिस् ते न संशयः ॥
तान् अब्रवीत् पुनर् देवो मत्तः श्रेष्ठतरो हि यः ॥
तं सारथिं कुरुध्वं मे स्वयं संचिन्त्य माचिरम् ॥
एतच् छ्रुत्वा ततो देवा वाक्यम् उक्तं महात्मना ॥
गत्वा पितामहं देवं प्रसाद्यैवं वचो ऽब्रुवन् ॥
देव त्वयेदं कथितं त्रिदशारिनिबर्हणम् ॥
तथा च कृतम् अस्माभिः प्रसन्नो वृषभध्वजः ॥
रथश् च विहितो ऽस्माभिर् विचित्रायुधसंवृतः ॥
सारथिं तु न जानीमः कः स्यात् तस्मिन् रथोत्तमे ॥
तस्माद् विधीयतां कश् चित् सारथिर् देवसत्तम ॥
सफलां तां गिरं देव कर्तुम् अर्हसि नो विभो ॥
एवम् अस्मासु हि पुरा भगवन्न् उक्तवान् असि ॥
हितं कर्तास्मि भवताम् इति तत् कर्तुम् अर्हसि ॥
स देव युक्तो रथसत्तमो नो; दुरावरो द्रावणः शात्रवाणाम् ॥
पिनाकपाणिर् विहितो ऽत्र योद्धा; विभीषयन् दानवान् उद्यतो ऽसौ ॥
तथैव वेदाश् चतुरो हयाग्र्या; धरा सशैला च रथो महात्मन् ॥
नक्षत्रवंशो ऽनुगतो वरूथे; यस्मिन् योद्धा सारथिनाभिरक्ष्यः ॥
तत्र सारथिर् एष्टव्यः सर्वैर् एतैर् विशेषवान् ॥
तत्प्रतिष्ठो रथो देव हया योद्धा तथैव च ॥
कवचानि च शस्त्राणि कार्मुकं च पितामह ॥
त्वाम् ऋते सारथिं तत्र नान्यं पश्यामहे वयम् ॥
त्वं हि सर्वैर् गुणैर् युक्तो देवताभ्यो ऽधिकः प्रभो ॥
सारथ्ये तूर्णम् आरोह संयच्छ परमान् हयान् ॥
इति ते शिरसा नत्वा त्रिलोकेशं पितामहम् ॥
देवाः प्रसादयाम् आसुः सारथ्यायेति नः श्रुतम् ॥
ब्रह्मोवाच
नात्र किं चिन् मृषा वाक्यं यद् उक्तं वो दिवौकसः ॥
संयच्छामि हयान् एष युध्यतो वै कपर्दिनः ॥
ततः स भगवान् देवो लोकस्रष्टा पितामहः ॥
सारथ्ये कल्पितो देवैर् ईशानस्य महात्मनः ॥
तस्मिन्न् आरोहति क्षिप्रं स्यन्दनं लोकपूजिते ॥
शिरोभिर् अगमंस् तूर्णं ते हया वातरंहसः ॥
महेश्वरे त्व् आरुहति जानुभ्याम् अगमन् महीम् ॥
अभीशून् हि त्रिलोकेशः संगृह्य प्रपितामहः ॥
तान् अश्वांश् चोदयाम् आस मनोमारुतरंहसः ॥
tasyāṅgāni samāśritya sthitaṃ viśvam idaṃ jagat ||
jaṅgamājaṅgamaṃ rājañ śuśubhe 'dbhutadarśanam ||
dṛṣṭvā tu taṃ rathaṃ divyaṃ kavacī sa śarāsanī ||
bāṇam ādatta taṃ divyaṃ somaviṣṇvagnisaṃbhavam ||
tasya vājāṃs tato devāḥ kalpayāṃ cakrire vibhoḥ ||
puṇyagandhavahaṃ rājañ śvasanaṃ rājasattama ||
tam āsthāya mahādevas trāsayan daivatāny api ||
āruroha tadā yattaḥ kampayann iva rodasī ||
sa śobhamāno varadaḥ khaḍgī bāṇī śarāsanī ||
hasann ivābravīd devo sārathiḥ ko bhaviṣyati ||
tam abruvan devagaṇā yaṃ bhavān saṃniyokṣyate ||
sa bhaviṣyati deveśa sārathis te na saṃśayaḥ ||
tān abravīt punar devo mattaḥ śreṣṭhataro hi yaḥ ||
taṃ sārathiṃ kurudhvaṃ me svayaṃ saṃcintya māciram ||
etac chrutvā tato devā vākyam uktaṃ mahātmanā ||
gatvā pitāmahaṃ devaṃ prasādyaivaṃ vaco 'bruvan ||
deva tvayedaṃ kathitaṃ tridaśārinibarhaṇam ||
tathā ca kṛtam asmābhiḥ prasanno vṛṣabhadhvajaḥ ||
rathaś ca vihito 'smābhir vicitrāyudhasaṃvṛtaḥ ||
sārathiṃ tu na jānīmaḥ kaḥ syāt tasmin rathottame ||
tasmād vidhīyatāṃ kaś cit sārathir devasattama ||
saphalāṃ tāṃ giraṃ deva kartum arhasi no vibho ||
evam asmāsu hi purā bhagavann uktavān asi ||
hitaṃ kartāsmi bhavatām iti tat kartum arhasi ||
sa deva yukto rathasattamo no; durāvaro drāvaṇaḥ śātravāṇām ||
pinākapāṇir vihito 'tra yoddhā; vibhīṣayan dānavān udyato 'sau ||
tathaiva vedāś caturo hayāgryā; dharā saśailā ca ratho mahātman ||
nakṣatravaṃśo 'nugato varūthe; yasmin yoddhā sārathinābhirakṣyaḥ ||
tatra sārathir eṣṭavyaḥ sarvair etair viśeṣavān ||
tatpratiṣṭho ratho deva hayā yoddhā tathaiva ca ||
kavacāni ca śastrāṇi kārmukaṃ ca pitāmaha ||
tvām ṛte sārathiṃ tatra nānyaṃ paśyāmahe vayam ||
tvaṃ hi sarvair guṇair yukto devatābhyo 'dhikaḥ prabho ||
sārathye tūrṇam āroha saṃyaccha paramān hayān ||
iti te śirasā natvā trilokeśaṃ pitāmaham ||
devāḥ prasādayām āsuḥ sārathyāyeti naḥ śrutam ||
brahmovāca
nātra kiṃ cin mṛṣā vākyaṃ yad uktaṃ vo divaukasaḥ ||
saṃyacchāmi hayān eṣa yudhyato vai kapardinaḥ ||
tataḥ sa bhagavān devo lokasraṣṭā pitāmahaḥ ||
sārathye kalpito devair īśānasya mahātmanaḥ ||
tasminn ārohati kṣipraṃ syandanaṃ lokapūjite ||
śirobhir agamaṃs tūrṇaṃ te hayā vātaraṃhasaḥ ||
maheśvare tv āruhati jānubhyām agaman mahīm ||
abhīśūn hi trilokeśaḥ saṃgṛhya prapitāmahaḥ ||
tān aśvāṃś codayām āsa manomārutaraṃhasaḥ ||
Опираясь на его члены, весь этот движущийся и неподвижный мир, о царь, сиял чудесным видом. Увидев божественную колесницу, Шива в броне, с луком, взял ту божественную стрелу, возникшую из Сомы, Вишну и Агни. Затем боги приготовили для владыки коней, а чистый благоуханный ветер стал их дыханием. Махадева взошёл на колесницу, пугая даже богов, сосредоточенный, словно сотрясая небо и землю. Сияющий даритель благ, с мечом, стрелой и луком, бог как бы с улыбкой спросил: “Кто будет возницей?” Сонмы богов сказали ему: “Кого ты назначишь, о владыка богов, тот и будет твоим возницей, без сомнения”. Тогда бог снова сказал им: “Поставьте мне возницей того, кто превосходит меня. Сами подумайте и не медлите”. Услышав это слово великодушного, боги пошли к Прародителю, умилостивили его и сказали: “О бог, ты рассказал нам, как уничтожить врагов небожителей, и мы сделали так. Быкознаменный доволен; колесница, полная разнообразного оружия, устроена нами. Но мы не знаем, кто должен быть возницей на этой лучшей колеснице. Поэтому назначь кого-нибудь, о лучший бог. Ты должен сделать плодотворной свою речь, о владыка: прежде ты сказал нам, что сделаешь нам благо, и теперь должен исполнить это. Наша лучшая колесница уже запряжена; она неудержима и обращает врагов в бегство. Пинака-рукий назначен здесь воином и готов, устрашая данавов. Четыре Веды стали лучшими конями, земля с горами — колесницей, ряд звёзд вошёл в её защиту; на ней воин должен быть охраняем возницей. Для неё нужен возница, превосходящий всё это: от него зависят колесница, кони, воин, доспехи, оружие и лук, о Прародитель. Кроме тебя мы не видим там другого возницы. Ты наделён всеми качествами и превосходишь богов, о владыка. Скорее взойди на место возницы и правь высшими конями”. Так боги, склонив головы перед Прародителем, владыкой трёх миров, умилостивляли его ради возничества, как мы слышали. Брахма сказал: “В ваших словах, о небожители, нет ничего ложного. Я буду править конями сражающегося Капардина”. После этого благословенный бог, Прародитель, создатель мира, был поставлен богами возницей великодушного Ишаны. Когда почитаемый миром Брахма быстро взошёл на колесницу, быстрые как ветер кони опустили головы; когда же Махешвара взошёл, они опустились на колени. Тогда Прародитель, владыка трёх миров, взял вожжи и погнал этих коней, стремительных как ум и ветер».
e7af07ccf437 · опубликовано 20 июн. 2026 г., 05:01:16 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
В центре рассказа оказывается не только воин, но и возница. Даже Шива на космической колеснице принимает Брахму как того, кто правит движением; этим Дурьодхана подводит Шалью к мысли, что место возницы может быть высшим служением, а не унижением.