युधिष्ठिर उवाच
आहारान् कीदृशान् कृत्वा कानि जित्वा च भारत ॥
योगी बलम् अवाप्नोति तद् भवान् वक्तुम् अर्हति ॥
भीष्म उवाच
कणानां भक्षणे युक्तः पिण्याकस्य च भक्षणे ॥
स्नेहानां वर्जने युक्तो योगी बलम् अवाप्नुयात् ॥
भुञ्जानो यावकं रूक्षं दीर्घकालम् अरिंदम ॥
एकारामो विशुद्धात्मा योगी बलम् अवाप्नुयात् ॥
पक्षान् मासान् ऋतूंश् चित्रान् संचरंश् च गुहास् तथा ॥
अपः पीत्वा पयोमिश्रा योगी बलम् अवाप्नुयात् ॥
अखण्डम् अपि वा मासं सततं मनुजेश्वर ॥
उपोष्य सम्यक् शुद्धात्मा योगी बलम् अवाप्नुयात् ॥
कामं जित्वा तथा क्रोधं शीतोष्णे वर्षम् एव च ॥
भयं निद्रां तथा श्वासं पौरुषं विषयांस् तथा ॥
अरतिं दुर्जयां चैव घोरां तृष्णां च पार्थिव ॥
स्पर्शान् सर्वांस् तथा तन्द्रीं दुर्जयां नृपसत्तम ॥
दीपयन्ति महात्मानः सूक्ष्मम् आत्मानम् आत्मना ॥
वीतरागा महाप्राज्ञा ध्यानाध्ययनसंपदा ॥
दुर्गस् त्व् एष मतः पन्था ब्राह्मणानां विपश्चिताम् ॥
न कश् चिद् व्रजति ह्य् अस्मिन् क्षेमेण भरतर्षभ ॥
यथा कश् चिद् वनं घोरं बहुसर्पसरीसृपम् ॥
श्वभ्रवत् तोयहीनं च दुर्गमं बहुकण्टकम् ॥
अभक्तम् अटवीप्रायं दावदग्धमहीरुहम् ॥
पन्थानं तस्कराकीर्णं क्षेमेणाभिपतेद् युवा ॥
योगमार्गं तथासाद्य यः कश् चिद् भजते द्विजः ॥
क्षेमेणोपरमेन् मार्गाद् बहुदोषो हि स स्मृतः ॥
सुस्थेयं क्षुरधारासु निशितासु महीपते ॥
धारणासु तु योगस्य दुःस्थेयम् अकृतात्मभिः ॥
विपन्ना धारणास् तात नयन्ति नशुभां गतिम् ॥
नेतृहीना यथा नावः पुरुषान् अर्णवे नृप ॥
यस् तु तिष्ठति कौन्तेय धारणासु यथाविधि ॥
मरणं जन्म दुःखं च सुखं च स विमुञ्चति ॥
नानाशास्त्रेषु निष्पन्नं योगेष्व् इदम् उदाहृतम् ॥
परं योगं तु यत् कृत्स्नं निश्चितं तद् द्विजातिषु ॥
yudhiṣṭhira uvāca
āhārān kīdṛśān kṛtvā kāni jitvā ca bhārata ||
yogī balam avāpnoti tad bhavān vaktum arhati ||
bhīṣma uvāca
kaṇānāṃ bhakṣaṇe yuktaḥ piṇyākasya ca bhakṣaṇe ||
snehānāṃ varjane yukto yogī balam avāpnuyāt ||
bhuñjāno yāvakaṃ rūkṣaṃ dīrghakālam ariṃdama ||
ekārāmo viśuddhātmā yogī balam avāpnuyāt ||
pakṣān māsān ṛtūṃś citrān saṃcaraṃś ca guhās tathā ||
apaḥ pītvā payomiśrā yogī balam avāpnuyāt ||
akhaṇḍam api vā māsaṃ satataṃ manujeśvara ||
upoṣya samyak śuddhātmā yogī balam avāpnuyāt ||
kāmaṃ jitvā tathā krodhaṃ śītoṣṇe varṣam eva ca ||
bhayaṃ nidrāṃ tathā śvāsaṃ pauruṣaṃ viṣayāṃs tathā ||
aratiṃ durjayāṃ caiva ghorāṃ tṛṣṇāṃ ca pārthiva ||
sparśān sarvāṃs tathā tandrīṃ durjayāṃ nṛpasattama ||
dīpayanti mahātmānaḥ sūkṣmam ātmānam ātmanā ||
vītarāgā mahāprājñā dhyānādhyayanasaṃpadā ||
durgas tv eṣa mataḥ panthā brāhmaṇānāṃ vipaścitām ||
na kaś cid vrajati hy asmin kṣemeṇa bharatarṣabha ||
yathā kaś cid vanaṃ ghoraṃ bahusarpasarīsṛpam ||
śvabhravat toyahīnaṃ ca durgamaṃ bahukaṇṭakam ||
abhaktam aṭavīprāyaṃ dāvadagdhamahīruham ||
panthānaṃ taskarākīrṇaṃ kṣemeṇābhipated yuvā ||
yogamārgaṃ tathāsādya yaḥ kaś cid bhajate dvijaḥ ||
kṣemeṇoparamen mārgād bahudoṣo hi sa smṛtaḥ ||
sustheyaṃ kṣuradhārāsu niśitāsu mahīpate ||
dhāraṇāsu tu yogasya duḥstheyam akṛtātmabhiḥ ||
vipannā dhāraṇās tāta nayanti naśubhāṃ gatim ||
netṛhīnā yathā nāvaḥ puruṣān arṇave nṛpa ||
yas tu tiṣṭhati kaunteya dhāraṇāsu yathāvidhi ||
maraṇaṃ janma duḥkhaṃ ca sukhaṃ ca sa vimuñcati ||
nānāśāstreṣu niṣpannaṃ yogeṣv idam udāhṛtam ||
paraṃ yogaṃ tu yat kṛtsnaṃ niścitaṃ tad dvijātiṣu ||
Юдхиштхира спросил: «Какую пищу должен принимать йог и что должен победить, чтобы обрести силу? Объясни это». Бхишма сказал: «Йог получает силу, питаясь зёрнами и жмыхом и отказываясь от жирного. Долгое время питаясь сухим ячменём, живя один и очищая себя, он получает силу. Странствуя по пещерам в разные сроки, месяцы и сезоны, пья воду, смешанную с молоком, он получает силу. Даже целый месяц непрерывно и правильно постясь с чистым атманом, йог получает силу. Победив желание, гнев, холод, жар, дождь, страх, сон, дыхание, половую силу, объекты чувств, трудноодолимую неудовлетворённость, страшную жажду, все прикосновения и вялость, махатмы, свободные от страсти и богатые медитацией и изучением, зажигают тонкий атман атманом. Этот путь считается трудным даже для мудрых брахманов; никто не идёт по нему безопасно и легко. Это как страшный лес со змеями и пресмыкающимися, с ямами, без воды, труднопроходимый, полный колючек, без пищи, с деревьями, сожжёнными пожаром, и с разбойниками на пути. Таков путь йоги: кто вступает на него, тот не сходит с него безопасно, потому что он полон опасностей. Легче стоять на острых лезвиях бритв, чем неподготовленному удержаться в дхаранах йоги. Нарушенные дхараны ведут не к благой цели, как лодки без кормчего губят людей в океане. Но тот, кто по правилу стоит в дхаранах, освобождается от смерти, рождения, страдания и счастья. Так это изложено в разных шастрах о йоге; вся высшая йога определена среди дваждырождённых».
8fa41e2fde7b · опубликовано 21 июн. 2026 г., 08:02:09 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Практические предписания показывают, что йога требует тела, речи, пищи и психики, приведённых в строгий порядок. Без подготовки дхарана опасна: она усиливает не только свободу, но и последствия ошибки.