Махабхарата
Передача и природа эка́нтической сатватской дхармы12.336.62-73
11626 / 15823
Махабхарата · 12.336.62-73
Деванагари

जनमेजय उवाच
एवं बहुविधं धर्मं प्रतिबुद्धैर् निषेवितम् ॥
न कुर्वन्ति कथं विप्रा अन्ये नानाव्रते स्थिताः ॥
वैशंपायन उवाच
तिस्रः प्रकृतयो राजन् देहबन्धेषु निर्मिताः ॥
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत ॥
देहबन्धेषु पुरुषः श्रेष्ठः कुरुकुलोद्वह ॥
सात्त्विकः पुरुषव्याघ्र भवेन् मोक्षार्थनिश्चितः ॥
अत्रापि स विजानाति पुरुषं ब्रह्मवर्तिनम् ॥
नारायणपरो मोक्षस् ततो वै सात्त्विकः स्मृतः ॥
मनीषितं च प्राप्नोति चिन्तयन् पुरुषोत्तमम् ॥
एकान्तभक्तिः सततं नारायणपरायणः ॥
मनीषिणो हि ये के चिद् यतयो मोक्षकाङ्क्षिणः ॥
तेषां वै छिन्नतृष्णानां योगक्षेमवहो हरिः ॥
जायमानं हि पुरुषं यं पश्येन् मधुसूदनः ॥
सात्त्विकस् तु स विज्ञेयो भवेन् मोक्षे च निश्चितः ॥
सांख्ययोगेन तुल्यो हि धर्म एकान्तसेवितः ॥
नारायणात्मके मोक्षे ततो यान्ति परां गतिम् ॥
नारायणेन दृष्टश् च प्रतिबुद्धो भवेत् पुमान् ॥
एवम् आत्मेच्छया राजन् प्रतिबुद्धो न जायते ॥
राजसी तामसी चैव व्यामिश्रे प्रकृती स्मृते ॥
तदात्मकं हि पुरुषं जायमानं विशां पते ॥
प्रवृत्तिलक्षणैर् युक्तं नावेक्षति हरिः स्वयम् ॥
पश्यत्य् एनं जायमानं ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
रजसा तमसा चैव मानुषं समभिप्लुतम् ॥
कामं देवाश् च ऋषयः सत्त्वस्था नृपसत्तम ॥
हीनाः सत्त्वेन सूक्ष्मेण ततो वैकारिकाः स्मृताः ॥

Транслитерация (IAST)

janamejaya uvāca
evaṃ bahuvidhaṃ dharmaṃ pratibuddhair niṣevitam ||
na kurvanti kathaṃ viprā anye nānāvrate sthitāḥ ||
vaiśaṃpāyana uvāca
tisraḥ prakṛtayo rājan dehabandheṣu nirmitāḥ ||
sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti bhārata ||
dehabandheṣu puruṣaḥ śreṣṭhaḥ kurukulodvaha ||
sāttvikaḥ puruṣavyāghra bhaven mokṣārthaniścitaḥ ||
atrāpi sa vijānāti puruṣaṃ brahmavartinam ||
nārāyaṇaparo mokṣas tato vai sāttvikaḥ smṛtaḥ ||
manīṣitaṃ ca prāpnoti cintayan puruṣottamam ||
ekāntabhaktiḥ satataṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ ||
manīṣiṇo hi ye ke cid yatayo mokṣakāṅkṣiṇaḥ ||
teṣāṃ vai chinnatṛṣṇānāṃ yogakṣemavaho hariḥ ||
jāyamānaṃ hi puruṣaṃ yaṃ paśyen madhusūdanaḥ ||
sāttvikas tu sa vijñeyo bhaven mokṣe ca niścitaḥ ||
sāṃkhyayogena tulyo hi dharma ekāntasevitaḥ ||
nārāyaṇātmake mokṣe tato yānti parāṃ gatim ||
nārāyaṇena dṛṣṭaś ca pratibuddho bhavet pumān ||
evam ātmecchayā rājan pratibuddho na jāyate ||
rājasī tāmasī caiva vyāmiśre prakṛtī smṛte ||
tadātmakaṃ hi puruṣaṃ jāyamānaṃ viśāṃ pate ||
pravṛttilakṣaṇair yuktaṃ nāvekṣati hariḥ svayam ||
paśyaty enaṃ jāyamānaṃ brahmā lokapitāmahaḥ ||
rajasā tamasā caiva mānuṣaṃ samabhiplutam ||
kāmaṃ devāś ca ṛṣayaḥ sattvasthā nṛpasattama ||
hīnāḥ sattvena sūkṣmeṇa tato vaikārikāḥ smṛtāḥ ||

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
जनमेजयः उवाचjanamejayaḥ uvācaДжанамеджая сказал; произнёс
एवम् बहु विधम् धर्मम्evam bahu vidham dharmamтакую многообразную дхарму; разнообразную
प्रतिबुद्धैः निषेवितम्pratibuddhaiḥ niṣevitamпрактикуемую пробуждёнными; осознавшими
न कुर्वन्ति कथम् विप्राःna kurvanti katham viprāḥпочему не исполняют брахманы; как
अन्ये नाना व्रते स्थिताःanye nānā vrate sthitāḥдругие, стоящие в разных обетах; практиках
वैशंपायनः उवाचvaiśaṃpāyanaḥ uvācaВайшампаяна сказал; произнёс
तिस्रः प्रकृतयः राजन्tisraḥ prakṛtayaḥ rājanтри пракрити, царь; природы
देह बन्धेषु निर्मिताःdeha bandheṣu nirmitāḥсозданы в телесных связях; воплощениях
सात्त्विकी राजसी च एवsāttvikī rājasī ca evaсаттвическая, раджасическая и; также
तामसी च इति भारतtāmasī ca iti bhārataтамасическая, так, Бхарата; три
देह बन्धेषु पुरुषःdeha bandheṣu puruṣaḥсреди телесных связей человек; пуруша
श्रेष्ठः कुरु कुल उद्वहśreṣṭhaḥ kuru kula udvahaлучший, продолжатель рода Куру; царь
सात्त्विकः पुरुष व्याघ्रsāttvikaḥ puruṣa vyāghraсаттвический, тигр среди людей; Юдхиштхира
भवेत् मोक्ष अर्थ निश्चितःbhavet mokṣa artha niścitaḥстановится решившимся на освобождение; мокшу
अत्र अपि सः विजानातिatra api saḥ vijānātiздесь также он познаёт; понимает
पुरुषम् ब्रह्म वर्तिनम्puruṣam brahma vartinamПурушу, пребывающего в Брахмане; Брахма
नारायण परः मोक्षःnārāyaṇa paraḥ mokṣaḥосвобождение имеет Нараяну высшей целью; прибежищем
ततः वै सात्त्विकः स्मृतःtataḥ vai sāttvikaḥ smṛtaḥпоэтому он считается саттвическим; чистым
मनीषितम् च प्राप्नोतिmanīṣitam ca prāpnotiи желанное достигает; получает
चिन्तयन् पुरुषोत्तमम्cintayan puruṣottamamсозерцая Пурушоттаму; размышляя
एकान्त भक्तिः सततम्ekānta bhaktiḥ satatamс постоянной исключительной бхакти; преданностью
नारायण परायणःnārāyaṇa parāyaṇaḥполностью преданный Нараяне; как высшей цели
मनीषिणः हि ये के चित्manīṣiṇaḥ hi ye ke citведь какие бы мудрецы; мыслители
यतयः मोक्ष काङ्क्षिणःyatayaḥ mokṣa kāṅkṣiṇaḥяти, желающие освобождения; мокши
तेषाम् वै छिन्न तृष्णानाम्teṣām vai chinna tṛṣṇānāmих, у кого отсечена жажда; стремление
योग क्षेम वहः हरिःyoga kṣema vahaḥ hariḥХари несёт йога-кшему; приобретение и сохранение
जायमानम् हि पुरुषम्jāyamānam hi puruṣamрождающегося человека; пурушу
यम् पश्येत् मधुसूदनःyam paśyet madhusūdanaḥкоторого увидит Мадхусудана; Кришна
सात्त्विकः तु सः विज्ञेयःsāttvikaḥ tu saḥ vijñeyaḥтот должен быть понят как саттвический; чистый
भवेत् मोक्षे च निश्चितःbhavet mokṣe ca niścitaḥи будет решившимся на освобождение; мокшу
सांख्य योगेन तुल्यः हिsāṃkhya yogena tulyaḥ hiведь равен санкхье и йоге; соизмерим
धर्मः एकान्त सेवितःdharmaḥ ekānta sevitaḥдхарма, служимая эка́нтно; исключительно
नारायण आत्मके मोक्षेnārāyaṇa ātmake mokṣeв освобождении, имеющем природу Нараяны; мокше
ततः यान्ति पराम् गतिम्tataḥ yānti parām gatimоттого идут к высшей цели; пути
नारायणेन दृष्टः चnārāyaṇena dṛṣṭaḥ caи увиденный Нараяной; замеченный
प्रतिबुद्धः भवेत् पुमान्pratibuddhaḥ bhavet pumānчеловек становится пробуждённым; осознавшим
एवम् आत्म इच्छया राजन्evam ātma icchayā rājanтак собственной волей, царь; самовольно
प्रतिबुद्धः न जायतेpratibuddhaḥ na jāyateпробуждённый не рождается; не становится
राजसी तामसी च एवrājasī tāmasī ca evaраджасическая и тамасическая; природы
व्यामिश्रे प्रकृती स्मृतेvyāmiśre prakṛtī smṛteсчитаются смешанными пракрити; природами
तत् आत्मकम् हि पुरुषम्tat ātmakam hi puruṣamведь человека такой природы; сущности
जायमानम् विशाम् पतेjāyamānam viśām pateрождающегося, владыка людей; царь
प्रवृत्ति लक्षणैः युक्तम्pravṛtti lakṣaṇaiḥ yuktamсоединённого с признаками деятельности; мирской
न अवेक्षति हरिः स्वयम्na avekṣati hariḥ svayamСам Хари не взирает; не отмечает
पश्यति एनम् जायमानम्paśyati enam jāyamānamего рождающегося видит; замечает
ब्रह्मा लोक पितामहःbrahmā loka pitāmahaḥБрахма, Питамаха мира; прародитель
रजसा तमसा च एवrajasā tamasā ca evaраджасом и тамасом также; двумя
मानुषम् समभिप्लुतम्mānuṣam samabhiplutamчеловека полностью затопленного; охваченного
कामम् देवाः च ऋषयःkāmam devāḥ ca ṛṣayaḥпусть даже боги и риши; мудрецы
सत्त्व स्थाः नृप सत्तमsattva sthāḥ nṛpa sattamaстоящие в саттве, лучший царей; чистоте
हीनाः सत्त्वेन सूक्ष्मेणhīnāḥ sattvena sūkṣmeṇaлишены тонкой саттвы; сверхтонкой
ततः वैकारिकाः स्मृताःtataḥ vaikārikāḥ smṛtāḥпоэтому считаются вайкариками; производными
Литературный перевод

Джанамеджая сказал: «Почему же другие брахманы, стоящие в разных обетах, не исполняют эту многообразную дхарму, практикуемую пробуждёнными?» Вайшампаяна ответил: «В телесных воплощениях созданы три природы: саттвическая, раджасическая и тамасическая. Среди воплощённых, продолжатель рода Куру, лучшим является саттвический человек: он решительно устремлён к освобождению. Он познаёт Пурушу, пребывающего в Брахмане, и понимает, что освобождение имеет Нараяну высшей целью; поэтому он считается саттвическим. Постоянно созерцая Пурушоттаму, с исключительной бхакти и полным преданием Нараяне, он достигает желанного. У мудрецов и яти, желающих освобождения и отсекших жажду, Хари несёт йога-кшему. Человек, которого Мадхусудана видит при рождении, должен быть признан саттвическим: он будет решителен в освобождении. Эка́нтно служимая дхарма равна санкхье и йоге; через освобождение, имеющее природу Нараяны, такие люди идут к высшей цели. Увиденный Нараяной человек становится пробуждённым; собственной волей, царь, пробуждённым не становятся. Раджасическая и тамасическая природы считаются смешанными. Человека такой природы, рождающегося с признаками мирской деятельности, Сам Хари не отмечает; его видит Брахма, Питамаха мира, как человека, полностью охваченного раджасом и тамасом. Даже боги и риши, стоящие в саттве, если лишены тончайшей саттвы, считаются вайкариками, производными».

Версия

683985d4ff06 · опубликовано 21 июн. 2026 г., 08:58:30 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами