भीष्म उवाच
कस्मिन्काले भगवता ब्रह्मणा लोककारिणा । यज्ञियैर्यष्टुमारब्धं तद्भवान्वक्तुमर्हति
किंनामानो ऋत्विजस्ते ब्रह्मणा ये प्रकल्पिताः । का च वै दक्षिणा तेषां दत्ता तेन महात्मना
यथा भूतं यथावृत्तं तथा त्वं मे प्रकीर्तय । सुमहत्कौतुकं जातं यज्ञं पैतामहं प्रति
पूर्वमेव मया ख्यातं यदा स्वायंभुवो मनुः । सृष्टवान्प्रजापतीन्सर्वानुक्तः सृष्टिं कुरुष्व वै
स्वयं तु पुष्करं गत्वा यज्ञस्याहृत्य विस्तरम् । ससंभारान्समानाय्य वह्न्यागारे स्थितोऽभवत्
गायंति नित्यं गंधर्वा नृत्यंत्यप्सरसां गणाः । ब्रह्मोद्गातृहोत्रध्वर्युश्चत्वारो यज्ञवाहकाः
एकैकस्य त्रयश्चान्ये परिवाराः स्वयंकृताः । ब्रह्मा च ब्राह्मणाच्छंसी पोता चाग्नीध्र एव च
आन्वीक्षिकी सर्वविद्या ब्राह्मी ह्येषा चतुष्टयी । उद्गाता च प्रत्युद्गाता प्रतिहर्ता सुब्रह्मण्यः
चतुष्टयी द्वितीयैषा तूद्गातुश्च प्रकीर्तिता । होता च मैत्रावरुणस्तथाच्छावाक एव च
ग्रावस्तुच्च चतुर्थोऽत्र तृतीया च चतुष्टयी । अध्वर्युश्च प्रतिष्ठाता नेष्टोन्नेता तथैव च
चतुष्टयी चतुर्थ्येषा प्रोक्ता शांतनुनंदन । एते वै षोडश प्रोक्ता ऋत्विजो वेदचिंतकैः
शतानि त्रीणि षष्टिश्च यज्ञाः सृष्टाः स्वयंभुवा । एतांश्चैतेषु सर्वेषु प्रवदन्ति सदाद्विजान्
सदस्यं केचिदिच्छंति त्रिसामाध्वर्युमेव च । ब्रह्माणं नारदं चक्रे ब्राह्मणाच्छंसिगौतमम्
देवगर्भं च होतारमाग्नीध्रं चैव देवलम् । उद्गातांगिरसः प्रत्युद्गाता च पुलहस्तथा
नारायणः प्रतिहर्ता सुब्रह्मण्योत्रि रुच्यते । तस्मिन्यज्ञे भृगुहोता वसिष्ठो मैत्र एव च
अच्छावाकः क्रतुः प्रोक्तो ग्रावस्तुच्च्यवनस्तथा । पुलस्त्योऽध्वर्युरेवासीत्प्रतिष्ठाता च वै शिबिः
बृहस्पतिस्तत्रनेष्टा उन्नेता शांशपायनः । धर्मः सदस्यस्तत्रासीत्पुत्रपौत्रसहायवान्
भरद्वाजः शमीकश्च पुरुकुत्सो युगंधरः । एनकस्तीर्णकश्चैव केशः कुतप एव च
गर्गो वेदशिराश्चैव त्रिसामाध्वर्यवः कृताः । कण्वादयस्तथा चान्ये मार्कंडस्तंडिरेव च
पुत्रपौत्रसमेताश्च सशिष्याः सह बांधवाः । कर्माणि तत्र कुर्वाणा दिवानिशमतंद्रिताः
मन्वंतरे व्यतीते तु यज्ञस्यावभृथोऽभवत् । दक्षिणा ब्रह्मणे दत्ता प्राची होतुस्तु दक्षिणा
अध्वर्यवे प्रतीची तु उद्गातुश्चोत्तरा तथा । त्रैलोक्यं सकलं ब्रह्मा ददौ तेषां तु दक्षिणाम्
धेनूनां च शतं प्राज्ञ दातव्यं यज्ञसिद्धये । अष्टौ तु यज्ञवाहानां चत्वारिंशदधिकास्तथा
द्वितीयस्थानिनां चैव चतुर्विंशत्प्रकीर्तिताः । षोडशैव तृतीयानां देया वै धेनवः शुभाः
द्वादशैव तथा चान्या आग्नीध्रादिषु दापयेत् । अनया संख्यया चैव ग्रामान्दासीरजाविकम्
सहस्रभोज्यं दातव्यं स्नात्वा चावभृथे क्रतौ । यजमानेन सर्वस्वं देयं स्वायंभुवोऽब्रवीत्
अध्वर्यूणां सदस्यानां स्वेच्छया दानमिष्यते । विष्णुं चाहूय वै ब्रह्मा वाक्यमाह मुदान्वितः
kasminkāle bhagavatā brahmaṇā lokakāriṇā | yajñiyairyaṣṭumārabdhaṃ tadbhavānvaktumarhati
kiṃnāmāno ṛtvijaste brahmaṇā ye prakalpitāḥ | kā ca vai dakṣiṇā teṣāṃ dattā tena mahātmanā
yathā bhūtaṃ yathāvṛttaṃ tathā tvaṃ me prakīrtaya | sumahatkautukaṃ jātaṃ yajñaṃ paitāmahaṃ prati
pūrvameva mayā khyātaṃ yadā svāyaṃbhuvo manuḥ | sṛṣṭavānprajāpatīnsarvānuktaḥ sṛṣṭiṃ kuruṣva vai
svayaṃ tu puṣkaraṃ gatvā yajñasyāhṛtya vistaram | sasaṃbhārānsamānāyya vahnyāgāre sthito'bhavat
gāyaṃti nityaṃ gaṃdharvā nṛtyaṃtyapsarasāṃ gaṇāḥ | brahmodgātṛhotradhvaryuścatvāro yajñavāhakāḥ
ekaikasya trayaścānye parivārāḥ svayaṃkṛtāḥ | brahmā ca brāhmaṇācchaṃsī potā cāgnīdhra eva ca
ānvīkṣikī sarvavidyā brāhmī hyeṣā catuṣṭayī | udgātā ca pratyudgātā pratihartā subrahmaṇyaḥ
catuṣṭayī dvitīyaiṣā tūdgātuśca prakīrtitā | hotā ca maitrāvaruṇastathācchāvāka eva ca
grāvastucca caturtho'tra tṛtīyā ca catuṣṭayī | adhvaryuśca pratiṣṭhātā neṣṭonnetā tathaiva ca
catuṣṭayī caturthyeṣā proktā śāṃtanunaṃdana | ete vai ṣoḍaśa proktā ṛtvijo vedaciṃtakaiḥ
śatāni trīṇi ṣaṣṭiśca yajñāḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā | etāṃścaiteṣu sarveṣu pravadanti sadādvijān
sadasyaṃ kecidicchaṃti trisāmādhvaryumeva ca | brahmāṇaṃ nāradaṃ cakre brāhmaṇācchaṃsigautamam
devagarbhaṃ ca hotāramāgnīdhraṃ caiva devalam | udgātāṃgirasaḥ pratyudgātā ca pulahastathā
nārāyaṇaḥ pratihartā subrahmaṇyotri rucyate | tasminyajñe bhṛguhotā vasiṣṭho maitra eva ca
acchāvākaḥ kratuḥ prokto grāvastuccyavanastathā | pulastyo'dhvaryurevāsītpratiṣṭhātā ca vai śibiḥ
bṛhaspatistatraneṣṭā unnetā śāṃśapāyanaḥ | dharmaḥ sadasyastatrāsītputrapautrasahāyavān
bharadvājaḥ śamīkaśca purukutso yugaṃdharaḥ | enakastīrṇakaścaiva keśaḥ kutapa eva ca
gargo vedaśirāścaiva trisāmādhvaryavaḥ kṛtāḥ | kaṇvādayastathā cānye mārkaṃḍastaṃḍireva ca
putrapautrasametāśca saśiṣyāḥ saha bāṃdhavāḥ | karmāṇi tatra kurvāṇā divāniśamataṃdritāḥ
manvaṃtare vyatīte tu yajñasyāvabhṛtho'bhavat | dakṣiṇā brahmaṇe dattā prācī hotustu dakṣiṇā
adhvaryave pratīcī tu udgātuścottarā tathā | trailokyaṃ sakalaṃ brahmā dadau teṣāṃ tu dakṣiṇām
dhenūnāṃ ca śataṃ prājña dātavyaṃ yajñasiddhaye | aṣṭau tu yajñavāhānāṃ catvāriṃśadadhikāstathā
dvitīyasthānināṃ caiva caturviṃśatprakīrtitāḥ | ṣoḍaśaiva tṛtīyānāṃ deyā vai dhenavaḥ śubhāḥ
dvādaśaiva tathā cānyā āgnīdhrādiṣu dāpayet | anayā saṃkhyayā caiva grāmāndāsīrajāvikam
sahasrabhojyaṃ dātavyaṃ snātvā cāvabhṛthe kratau | yajamānena sarvasvaṃ deyaṃ svāyaṃbhuvo'bravīt
adhvaryūṇāṃ sadasyānāṃ svecchayā dānamiṣyate | viṣṇuṃ cāhūya vai brahmā vākyamāha mudānvitaḥ
«В какое время владыкою Брахмою, творцом мира, начато было приносить жертву с жертвенными [припасами]? Изволь то сказать. Каких имён те жрецы, которые поставлены были Брахмою, и какое дарение им дано тем великим духом? Как было и как случилось, так и возвести мне: весьма великое любопытство явилось у меня о жертве Прародителя».
«Прежде уже сказано мною, что, когда Самосущий Ману сотворил всех Праджапати, сказано было [им]: „Совершайте творение“. Сам же, придя в Пушкару, собрав весь чин жертвы и доставив припасы, пребыл он в доме огня. Всегда поют гандхарвы и пляшут сонмы апсар.
Брахман, удгатар, хотар и адхварью — четверо ведущих жертву, а у каждого трое иных помощников, им самим поставленных. Брахман, брахманаччхамсин, потар и агнидхра — эта Брахмова четверица есть логика и всеведение. Удгатар, пратьюдгатар, пратихартар и субрахманья — эта вторая четверица провозглашена удгатаровою. Хотар, майтраваруна, а также аччхавака и четвёртый здесь гравастут — это третья четверица. Адхварью, пратиштхатар, нештар и уннетар — эта четвёртая, о радость Шантану. Эти шестнадцать названы жрецами размышляющими о ведах. Триста шестьдесят жертв сотворены Самосущим, и во всех них всегда называют этих брахманов. Иные полагают садасью и трисама-адхварью.
Брахманом сделал он Нараду, брахманаччхамсином — Гаутаму, хотаром — Девагарбху, агнидхрою — Девалу; удгатаром — Ангираса, пратьюдгатаром — Пулаху, пратихартаром — Нараяну, субрахманьею назван Атри. На той жертве хотаром [был] Бхригу, майтрою — Васиштха, аччхавакою назван Крату, гравастутом — Чьявана; адхварью был Пуластья, пратиштхатаром — Шиби, нештаром там Брихаспати, уннетаром — Шамшапаяна. Садасьею там был Дхарма с сыновьями и внуками в помощь. Бхарадваджа, Шамика, Пурукутса, Югандхара, Энака, Тирнака, Кеша и Кутапа, Гарга и Ведаширас сделаны были трисама-адхварью; а также Канва и прочие иные, Марканда и Танди — с сыновьями и внуками, с учениками и со сродниками, совершающие там обряды днём и ночью, неленивые.
По прошествии манвантары случилось заключительное омовение жертвы. Дарением брахману дан был восток, хотару — [юг], адхварью — запад, удгатару — север: все три мира дал Брахма им в дарение. Сто коров, о мудрый, надлежит дать для успеха жертвы: ведущим жертву — восемь и сорок сверх [того], стоящим на втором месте — двадцать четыре, третьим надлежит дать шестнадцать добрых коров, а иных двенадцать пусть даст агнидхре и прочим. Этим же счётом — деревни, рабынь, коз и овец; и кормление тысячи надлежит дать, омывшись в заключительном омовении при жертве. Жертвователем надлежит дать всё имущество — так сказал Самосущий; а адхварью и садасьям дарение допускается по своей воле. Призвав Вишну, Брахма с радостью сказал слово…»
48afbaeacd53 · опубликовано 3 сент. 2026 г., 04:13:28 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Жертва Брахмы расписана как настоящее ведийское предприятие: шестнадцать жрецов по четырём четверицам, каждая со своим главою, и поимённый список — Нарада брахманом, Ангирас удгатаром, Пуластья адхварью, Дхарма садасьею «с сыновьями и внуками в помощь». Мифологию здесь ведут по штатному расписанию.
Приметно и то, чем расплачиваются: четверым главным отданы четыре стороны света — то есть все три мира. А ниже идёт обычный счёт: сорок восемь коров, двадцать четыре, шестнадцать, двенадцать. Небесная щедрость и бухгалтерия соседствуют без всякого перехода.
И длилась жертва целую манвантару.