तम् आह सौमित्रिर् अदीनसत्त्वो; विस्फारयन्तं धनुर् अप्रमेयम् । अन्वेहि माम् एव निशाचरेन्द्र; न वानरांस् त्वं प्रति योद्धुम् अर्हसि ॥
स तस्य वाक्यं परिपूर्णघोषं; ज्याशब्दम् उग्रं च निशम्य राजा । आसाद्य सौमित्रिम् अवस्थितं तं; कोपान्वितं वाक्यम् उवाच रक्षः ॥
दिष्ट्यासि मे राघव दृष्टिमार्गं; प्राप्तो ऽन्तगामी विपरीतबुद्धिः । अस्मिन् क्षणे यास्यसि मृत्युदेशं; संसाद्यमानो मम बाणजालैः ॥
तम् आह सौमित्रिर् अविस्मयानो; गर्जन्तम् उद्वृत्तसिताग्रदंष्ट्रम् । राजन् न गर्जन्ति महाप्रभावा; विकत्थसे पापकृतां वरिष्ठ ॥
जानामि वीर्यं तव राक्षसेन्द्र; बलं प्रतापं च पराक्रमं च । अवस्थितो ऽहं शरचापपाणिर्; आगच्छ किं मोघविकत्थनेन ॥
स एवम् उक्तः कुपितः ससर्ज; रक्षोऽधिपः सप्तशरान् सुपुङ्खान् । तांल् लक्ष्मणः काञ्चनचित्रपुङ्खैश्; चिच्छेद बाणैर् निशिताग्रधारैः ॥
तान् प्रेक्षमाणः सहसा निकृत्तान्; निकृत्तभोगान् इव पन्नगेन्द्रान् । लङ्केश्वरः क्रोधवशं जगाम; ससर्ज चान्यान् निशितान् पृषत्कान् ॥
स बाणवर्षं तु ववर्ष तीव्रं; रामानुजः कार्मुकसंप्रयुक्तम् । क्षुरार्धचन्द्रोत्तमकर्णिभल्लैः; शरांश् च चिच्छेद न चुक्षुभे च ॥
स लक्ष्मणश् चाशु शराञ् शिताग्रान्; महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगान् । संधाय चापे ज्वलनप्रकाशान्; ससर्ज रक्षोऽधिपतेर् वधाय ॥
स तान् प्रचिच्छेद हि राक्षसेन्द्रश्; छित्त्वा च तांल् लक्ष्मणम् आजघान । शरेण कालाग्निसमप्रभेण; स्वयम्भुदत्तेन ललाटदेशे ॥
स लक्ष्मणो रावणसायकार्तश्; चचाल चापं शिथिलं प्रगृह्य । पुनश् च संज्ञां प्रतिलभ्य कृच्छ्राच्; चिच्छेद चापं त्रिदशेन्द्रशत्रोः ॥
निकृत्तचापं त्रिभिर् आजघान; बाणैस् तदा दाशरथिः शिताग्रैः । स सायकार्तो विचचाल राजा; कृच्छ्राच् च संज्ञां पुनर् आससाद ॥
स कृत्तचापः शरताडितश् च; स्वेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः । जग्राह शक्तिं समुदग्रशक्तिः; स्वयम्भुदत्तां युधि देवशत्रुः ॥
स तां विधूमानलसंनिकाशां; वित्रासनीं वानरवाहिनीनाम् । चिक्षेप शक्तिं तरसा ज्वलन्तीं; सौमित्रये राक्षसराष्ट्रनाथः ॥
ताम् आपतन्तीं भरतानुजो ऽस्त्रैर्; जघान बाणैश् च हुताग्निकल्पैः । तथापि सा तस्य विवेश शक्तिर्; भुजान्तरं दाशरथेर् विशालम् ॥
शक्त्या ब्राम्या तु सौमित्रिस् ताडितस् तु स्तनान्तरे । विष्णोर् अचिन्त्यं स्वं भागम् आत्मानं प्रत्यनुस्मरत् ॥
ततो दानवदर्पघ्नं सौमित्रिं देवकण्टकः । तं पीडयित्वा बाहुभ्याम् अप्रभुर् लङ्घने ऽभवत् ॥
हिमवान् मन्दरो मेरुस् त्रैलोक्यं वा सहामरैः । शक्यं भुजाभ्याम् उद्धर्तुं न संख्ये भरतानुजः ॥
अथैनं वैष्णवं भागं मानुषं देहम् आस्थितम् । विसंज्ञं लक्ष्मणं दृष्ट्वा रावणो विस्मितो ऽभवत् ॥
अथ वायुसुतः क्रुद्धो रावणं समभिद्रवत् । आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रकल्पेन मुष्टिना ॥
तेन मुष्टिप्रहारेण रावणो राक्षसेश्वरः । जानुभ्याम् अपतद् भूमौ चचाल च पपात च ॥
विसंज्ञं रावणं दृष्ट्वा समरे भीमविक्रमम् । ऋषयो वानराश् चैव नेदुर् देवाः सवासवाः ॥
हनूमान् अपि तेजस्वी लक्ष्मणं रावणार्दितम् । अनयद् राघवाभ्याशं बाहुभ्यां परिगृह्य तम् ॥
वायुसूनोः सुहृत्त्वेन भक्त्या परमया च सः । शत्रूणाम् अप्रकम्प्यो ऽपि लघुत्वम् अगमत् कपेः ॥
तं समुत्सृज्य सा शक्तिः सौमित्रिं युधि दुर्जयम् । रावणस्य रथे तस्मिन् स्थानं पुनर् उपागमत् ॥
रावणो ऽपि महातेजाः प्राप्य संज्ञां महाहवे । आददे निशितान् बाणाञ् जग्राह च महद् धनुः ॥
आश्वस्तश् च विशल्यश् च लक्ष्मणः शत्रुसूदनः । विष्णोर् भागम् अमीमांस्यम् आत्मानं प्रत्यनुस्मरन् ॥
tam āha saumitrir adīnasattvo; visphārayantaṃ dhanur aprameyam | anvehi mām eva niśācarendra; na vānarāṃs tvaṃ prati yoddhum arhasi ||
sa tasya vākyaṃ paripūrṇaghoṣaṃ; jyāśabdam ugraṃ ca niśamya rājā | āsādya saumitrim avasthitaṃ taṃ; kopānvitaṃ vākyam uvāca rakṣaḥ ||
diṣṭyāsi me rāghava dṛṣṭimārgaṃ; prāpto 'ntagāmī viparītabuddhiḥ | asmin kṣaṇe yāsyasi mṛtyudeśaṃ; saṃsādyamāno mama bāṇajālaiḥ ||
tam āha saumitrir avismayāno; garjantam udvṛttasitāgradaṃṣṭram | rājan na garjanti mahāprabhāvā; vikatthase pāpakṛtāṃ variṣṭha ||
jānāmi vīryaṃ tava rākṣasendra; balaṃ pratāpaṃ ca parākramaṃ ca | avasthito 'haṃ śaracāpapāṇir; āgaccha kiṃ moghavikatthanena ||
sa evam uktaḥ kupitaḥ sasarja; rakṣo'dhipaḥ saptaśarān supuṅkhān | tāṃl lakṣmaṇaḥ kāñcanacitrapuṅkhaiś; ciccheda bāṇair niśitāgradhāraiḥ ||
tān prekṣamāṇaḥ sahasā nikṛttān; nikṛttabhogān iva pannagendrān | laṅkeśvaraḥ krodhavaśaṃ jagāma; sasarja cānyān niśitān pṛṣatkān ||
sa bāṇavarṣaṃ tu vavarṣa tīvraṃ; rāmānujaḥ kārmukasaṃprayuktam | kṣurārdhacandrottamakarṇibhallaiḥ; śarāṃś ca ciccheda na cukṣubhe ca ||
sa lakṣmaṇaś cāśu śarāñ śitāgrān; mahendravajrāśanitulyavegān | saṃdhāya cāpe jvalanaprakāśān; sasarja rakṣo'dhipater vadhāya ||
sa tān praciccheda hi rākṣasendraś; chittvā ca tāṃl lakṣmaṇam ājaghāna | śareṇa kālāgnisamaprabheṇa; svayambhudattena lalāṭadeśe ||
sa lakṣmaṇo rāvaṇasāyakārtaś; cacāla cāpaṃ śithilaṃ pragṛhya | punaś ca saṃjñāṃ pratilabhya kṛcchrāc; ciccheda cāpaṃ tridaśendraśatroḥ ||
nikṛttacāpaṃ tribhir ājaghāna; bāṇais tadā dāśarathiḥ śitāgraiḥ | sa sāyakārto vicacāla rājā; kṛcchrāc ca saṃjñāṃ punar āsasāda ||
sa kṛttacāpaḥ śaratāḍitaś ca; svedārdragātro rudhirāvasiktaḥ | jagrāha śaktiṃ samudagraśaktiḥ; svayambhudattāṃ yudhi devaśatruḥ ||
sa tāṃ vidhūmānalasaṃnikāśāṃ; vitrāsanīṃ vānaravāhinīnām | cikṣepa śaktiṃ tarasā jvalantīṃ; saumitraye rākṣasarāṣṭranāthaḥ ||
tām āpatantīṃ bharatānujo 'strair; jaghāna bāṇaiś ca hutāgnikalpaiḥ | tathāpi sā tasya viveśa śaktir; bhujāntaraṃ dāśarather viśālam ||
śaktyā brāmyā tu saumitris tāḍitas tu stanāntare | viṣṇor acintyaṃ svaṃ bhāgam ātmānaṃ pratyanusmarat ||
tato dānavadarpaghnaṃ saumitriṃ devakaṇṭakaḥ | taṃ pīḍayitvā bāhubhyām aprabhur laṅghane 'bhavat ||
himavān mandaro merus trailokyaṃ vā sahāmaraiḥ | śakyaṃ bhujābhyām uddhartuṃ na saṃkhye bharatānujaḥ ||
athainaṃ vaiṣṇavaṃ bhāgaṃ mānuṣaṃ deham āsthitam | visaṃjñaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā rāvaṇo vismito 'bhavat ||
atha vāyusutaḥ kruddho rāvaṇaṃ samabhidravat | ājaghānorasi kruddho vajrakalpena muṣṭinā ||
tena muṣṭiprahāreṇa rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | jānubhyām apatad bhūmau cacāla ca papāta ca ||
visaṃjñaṃ rāvaṇaṃ dṛṣṭvā samare bhīmavikramam | ṛṣayo vānarāś caiva nedur devāḥ savāsavāḥ ||
hanūmān api tejasvī lakṣmaṇaṃ rāvaṇārditam | anayad rāghavābhyāśaṃ bāhubhyāṃ parigṛhya tam ||
vāyusūnoḥ suhṛttvena bhaktyā paramayā ca saḥ | śatrūṇām aprakampyo 'pi laghutvam agamat kapeḥ ||
taṃ samutsṛjya sā śaktiḥ saumitriṃ yudhi durjayam | rāvaṇasya rathe tasmin sthānaṃ punar upāgamat ||
rāvaṇo 'pi mahātejāḥ prāpya saṃjñāṃ mahāhave | ādade niśitān bāṇāñ jagrāha ca mahad dhanuḥ ||
āśvastaś ca viśalyaś ca lakṣmaṇaḥ śatrusūdanaḥ | viṣṇor bhāgam amīmāṃsyam ātmānaṃ pratyanusmaran ||
Лакшмана, не падающий духом, сказал Раване: «Иди на меня, о владыка ночных скитальцев; тебе не подобает сражаться с ванарами». Услышав его полнозвучное слово и грозный звон тетивы, Равана подошёл и пригрозил отправить его в область смерти. Лакшмана спокойно ответил: «Великие не рычат. Ты хвастаешься, лучший среди грешников. Я знаю твою силу, мощь и подвиг; я стою с луком и стрелой. Подходи: к чему пустая похвальба?» Равана выпустил семь стрел, но Лакшмана рассёк их золотопёрыми стрелами. Разгневанный владыка Ланки послал новые стрелы, однако младший брат Рамы отражал их бритвами, полумесяцами, карни и бхаллами и не дрогнул. Затем Лакшмана выпустил в Равану огнесияющие стрелы, быстрые как ваджра и молния Махендры. Равана рассёк их и стрелой, данной Брахмой и сияющей как огонь времени, ударил Лакшману в лоб. Лакшмана пошатнулся, но, с трудом обретя сознание, рассёк лук врага богов и тремя острыми стрелами поразил его. Равана закачался, но снова пришёл в себя; с рассечённым луком, поражённый стрелами, мокрый от пота и крови, он взял шакти, данную Самосущим. Он метнул в Саумитри пылающую шакти, подобную бездымному огню и устрашающую войска ванаров. Лакшмана поражал её астрами и огнеподобными стрелами, но она всё же вошла в его широкую грудь. Поражённый брахмической шакти, Саумитри вспомнил себя как непостижимую часть Вишну. Равана попытался поднять его руками, но не смог: можно поднять Химаван, Мандару, Меру или три мира с богами, но не младшего брата Бхараты в битве. Увидев Лакшману, вайшнавскую часть в человеческом теле, Равана изумился. Тогда разгневанный Хануман ударил Равану в грудь кулаком, подобным ваджре. Равана упал на колени, зашатался и потерял сознание; риши, ванары и боги с Индрой возликовали. Хануман обхватил Лакшману руками и унёс его к Раме. Хотя Лакшмана был непоколебим для врагов, для Ханумана он стал лёгким благодаря дружбе и высшей преданности. Шакти, оставив непобедимого Саумитри, вернулась в колесницу Раваны. Равана пришёл в себя и снова взял лук и стрелы; Лакшмана же, избавленный от раны, помнил себя как непостижимую часть Вишну.
6199907065b6 · опубликовано 22 июн. 2026 г., 00:00:00 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Здесь прямо раскрывается тайна Лакшманы: человеческое тело не отменяет его вайшнавской природы. Равана может ранить тело, но не может сдвинуть того, кто принадлежит Вишну; Хануман же поднимает его силой любви и служения.