अर्चिरादिना तत्-प्रथितेः
arcirādinā tat-prathiteḥ
[Всякий знающий идёт] ПУТЁМ, НАЧИНАЮЩИМСЯ СО СВЕТА: он [один] прославлен [для всех видий].
चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः
यः स्व-प्राप्ति-पथं देवः सेवनाभासतोऽदिशत् ।
प्राप्यं च स्वपदं ममासौ श्यामसुन्दरः ॥
पादेऽस्मिन् ब्रह्म-लोक-प्रापणः पन्थाः प्राप्यं च ब्रह्म-स्वरूपं निरूप्यते । छान्दोग्ये—
अथ यद् उ चैवास्मिन् शव्यं कुर्वन्ति यदि च नार्चिषम् एवाभिसंभवन्त्य् अर्चिषोऽहरह आपूर्यमाण-पक्षम् आपूर्यमाण-पक्षाद् यान् षड् उदङ्ङ् एति मासांस् तान् मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सराद् आदित्यम् आदित्याच् चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत् पुरुषोऽमानवः स एनान् ब्रह्म गमयत्य् एष देव-पथो ब्रह्म-पथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवम् आवर्तं नावर्तन्त इति [छा.उ. 4.15.5] इत्य् अर्चिः प्रथमः पन्थाः श्रूयते ।
कौषीतकी-ब्राह्मणे—
स एतं देव-यानं पन्थानम् आसाद्याग्नि-लोकम् आगच्छति स वायु-लोकं स वरुण-लोकं स इन्द्र-लोकं स प्रजापति-लोकं स ब्रह्म-लोकम् [कौ.ब्रा. 1.3] इत्य् अग्निः प्रथमः ।
बृहद्-आरण्यके तु—
यदा वै पुरुषोऽस्माल् लोकात् प्रैति स वायुम् आगच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते यथा रथ-चक्रस्य खं तेन स ऊर्ध्व आक्रमते । स आदित्यम् आगच्छति [बृ.आ.उ 5.10.1] इत्य् आदौ वायुः प्रथमः ।
क्वचित् सूर्य-द्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति [मु.उ. 1.2.11] इति सूर्य-रूपश् च श्रुतः । एवम् अन्यत्रान्यादृशश् च । इह भवति संशयः—किम् अयं नाना-विधो ब्रह्म-लोक-मार्गः, किं वा, नाना-श्रुत्य्-उक्त-पर्वकोऽर्चिर्-आदिर् एक एवेति । भिन्न-प्रकरणत्वाद् अथैतैर् एवेत्य् अवधृत्य्-अनुरोधाच् च नाना-विध इति प्राप्ते—
अर्चिर्-आदिना तत्-प्रथितेः ॥
सर्वोऽपि विद्वान् अर्चिः-प्रथमेनैव वर्त्मना ब्रह्म-लोकं व्रजति । कुतः ? तत्-प्रथितेः । तद् य इत्थं विदुर् ये चेमेऽरण्ये श्रद्धां तप इत्य् उपासते ते अर्चिषं [छा.उ. 5.10.1] इति पञ्चाग्नि-विद्या-प्रकरणस्थेन वचसा विद्यान्तर-शालिनाम् अप्य् अर्चिर्-आदिनैव पथा गत्य्-उपदेशाद् इत्य् अर्थः ।
द्वाव् एव मार्गौ प्रथिताव् अर्चिर्-आदिर् विपश्चिताम् ।
धूमादिः कर्मिणां चैव सर्व-वेद-विनिर्णयात् ॥ [ब्रह्म-तर्क] इति स्मृतिश् च ।
एवं सति यत्र विसदृशः पन्थाः श्रूयते, तत्र गुणोपसंहारवद् अनुक्तानां समावेशः प्रकरण-भेदेऽपि विद्यैक्यात् । एवं चावधृतिर् अपि रश्मि-प्राप्ति-परैव । अन्यथा वाक्य-भेद-प्रसङ्गः ॥1॥
caturthādhyāye tṛtīyaḥ pādaḥ
yaḥ sva-prāpti-pathaṁ devaḥ sevanābhāsato'diśat |
prāpyaṁ ca svapadaṁ mamāsau śyāmasundaraḥ ||
pāde'smin brahma-loka-prāpaṇaḥ panthāḥ prāpyaṁ ca brahma-svarūpaṁ nirūpyate | chāndogye—
atha yad u caivāsmin śavyaṁ kurvanti yadi ca nārciṣam evābhisaṁbhavanty arciṣo'haraha āpūryamāṇa-pakṣam āpūryamāṇa-pakṣād yān ṣaḍ udaṅṅ eti māsāṁs tān māsebhyaḥ saṁvatsaraṁ saṁvatsarād ādityam ādityāc candramasaṁ candramaso vidyutaṁ tat puruṣo'mānavaḥ sa enān brahma gamayaty eṣa deva-patho brahma-patha etena pratipadyamānā imaṁ mānavam āvartaṁ nāvartanta iti [chā.u. 4.15.5] ity arciḥ prathamaḥ panthāḥ śrūyate |
kauṣītakī-brāhmaṇe—
sa etaṁ deva-yānaṁ panthānam āsādyāgni-lokam āgacchati sa vāyu-lokaṁ sa varuṇa-lokaṁ sa indra-lokaṁ sa prajāpati-lokaṁ sa brahma-lokam [kau.brā. 1.3] ity agniḥ prathamaḥ |
bṛhad-āraṇyake tu—
yadā vai puruṣo'smāl lokāt praiti sa vāyum āgacchati tasmai sa tatra vijihīte yathā ratha-cakrasya khaṁ tena sa ūrdhva ākramate | sa ādityam āgacchati [bṛ.ā.u 5.10.1] ity ādau vāyuḥ prathamaḥ |
kvacit sūrya-dvāreṇa te virajāḥ prayānti [mu.u. 1.2.11] iti sūrya-rūpaś ca śrutaḥ | evam anyatrānyādṛśaś ca | iha bhavati saṁśayaḥ—kim ayaṁ nānā-vidho brahma-loka-mārgaḥ, kiṁ vā, nānā-śruty-ukta-parvako'rcir-ādir eka eveti | bhinna-prakaraṇatvād athaitair evety avadhṛty-anurodhāc ca nānā-vidha iti prāpte—
arcir-ādinā tat-prathiteḥ ||
sarvo'pi vidvān arciḥ-prathamenaiva vartmanā brahma-lokaṁ vrajati | kutaḥ ? tat-prathiteḥ | tad ya itthaṁ vidur ye ceme'raṇye śraddhāṁ tapa ity upāsate te arciṣaṁ [chā.u. 5.10.1] iti pañcāgni-vidyā-prakaraṇasthena vacasā vidyāntara-śālinām apy arcir-ādinaiva pathā gaty-upadeśād ity arthaḥ |
dvāv eva mārgau prathitāv arcir-ādir vipaścitām |
dhūmādiḥ karmiṇāṁ caiva sarva-veda-vinirṇayāt || [brahma-tarka] iti smṛtiś ca |
evaṁ sati yatra visadṛśaḥ panthāḥ śrūyate, tatra guṇopasaṁhāravad anuktānāṁ samāveśaḥ prakaraṇa-bhede'pi vidyaikyāt | evaṁ cāvadhṛtir api raśmi-prāpti-paraiva | anyathā vākya-bheda-prasaṅgaḥ ||1||
65388bffc0d9 · опубликовано 27 июл. 2026 г., 05:38:32 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
[Мангала:] «Бог, что за ТЕНЬ СЛУЖЕНИЯ указал ПУТЬ К СЕБЕ и Обитель Свою — целью, — он мой: ШЬЯМАСУНДАРА». В этой паде — путь и Цель. Чхандогья: «вступают В СВЕТ, из света — в день, в прибывающую луну, в шесть месяцев северного солнца, в год, в солнце, в луну, в МОЛНИЮ; там МУЖ НЕЧЕЛОВЕЧЕСКИЙ ВЕДЁТ ИХ К БРАХМАНУ: се — путь богов; вошедшие им не возвращаются». У каушитаки первым — огонь, в Брихадараньяке — ветер («сквозь отверстие колеса»), у Мундаки — «дверь солнца». Разные дороги — или ОДИН путь, чьи звенья рассеяны? При полученном —
«Путём света: по прославленности того».
ВСЯКИЙ знающий идёт путём со светом первым: он преподан и носителям иных видий; «ДВА лишь пути прославлены: световой — для мудрых, дымный — для обрядников». Где путь звучит иначе — там, КАК ПРИ СБОРЕ КАЧЕСТВ, вмещение несказанных звеньев: разделы разны — видья одна.