युधिष्ठिर उवाच
यथा जयार्थिनः सेनां नयन्ति भरतर्षभ ॥
ईषद् धर्मं प्रपीड्यापि तन् मे ब्रूहि पितामह ॥
भीष्म उवाच
सत्येन हि स्थिता धर्मा उपपत्त्या तथापरे ॥
साध्वाचारतया के चित् तथैवौपयिका अपि ॥
उपायधर्मान् वक्ष्यामि सिद्धार्थान् अर्थधर्मयोः ॥
निर्मर्यादा दस्यवस् तु भवन्ति परिपन्थिनः ॥
तेषां प्रतिविघातार्थं प्रवक्ष्याम्य् अथ नैगमम् ॥
कार्याणां संप्रसिद्ध्यर्थं तान् उपायान् निबोध मे ॥
उभे प्रज्ञे वेदितव्ये ऋज्वी वक्रा च भारत ॥
जानन् वक्रां न सेवेत प्रतिबाधेत चागताम् ॥
अमित्रा एव राजानं भेदेनोपचरन्त्य् उत ॥
तां राजा निकृतिं जानन् यथामित्रान् प्रबाधते ॥
yudhiṣṭhira uvāca
yathā jayārthinaḥ senāṃ nayanti bharatarṣabha ||
īṣad dharmaṃ prapīḍyāpi tan me brūhi pitāmaha ||
bhīṣma uvāca
satyena hi sthitā dharmā upapattyā tathāpare ||
sādhvācāratayā ke cit tathaivaupayikā api ||
upāyadharmān vakṣyāmi siddhārthān arthadharmayoḥ ||
nirmaryādā dasyavas tu bhavanti paripanthinaḥ ||
teṣāṃ prativighātārthaṃ pravakṣyāmy atha naigamam ||
kāryāṇāṃ saṃprasiddhyarthaṃ tān upāyān nibodha me ||
ubhe prajñe veditavye ṛjvī vakrā ca bhārata ||
jānan vakrāṃ na seveta pratibādheta cāgatām ||
amitrā eva rājānaṃ bhedenopacaranty uta ||
tāṃ rājā nikṛtiṃ jānan yathāmitrān prabādhate ||
Юдхиштхира спросил: «Лучший из Бхаратов, дед, скажи мне, как желающие победы ведут войско, даже если приходится слегка стеснить дхарму». Бхишма ответил: «Одни дхармы стоят на истине, другие — на уместном основании, некоторые — на поведении добрых, а есть и практические средства. Я скажу о дхармах таких средств, которые достигают цели в пользе и дхарме. Разбойники, не признающие границ, становятся препятствием на пути; ради противодействия им и успешного исполнения дел я изложу установленное наставление. Узнай от меня эти средства. Следует знать оба вида разумения, о Бхарата: прямое и обходное. Зная обходное, не надо служить ему, но надо отражать его, когда оно приходит. Именно враги подходят к царю через раскол; понимая эту хитрость, царь подавляет врагов как врагов».
e272c07a9e2e · 发布于 2026年6月20日 20:15:40 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Бхишма сразу ограничивает тему: речь не о свободе обмана, а о средствах против тех, кто сам разрушил меру и действует как разбойник. Правитель должен понимать кривые методы, чтобы не стать их слугой и суметь защитить порядок.