संज्ञा-मूर्ति-कॢप्तिस् तु त्रिवृत्-कुर्वत उपदेशात्
saṁjñā-mūrti-kḷptis tu trivṛt-kurvata upadeśāt
Устроение же имён и форм — [дело] Троящего [стихии Господа]: по наставлению; [джива — лишь Его одежда].
भूतेन्द्रियादि-समष्टि-सृष्टिर् जीव-कर्तृका च परस्माद् इत्य् उक्तम् । इदानीं व्यष्टि-सृष्टिः कस्माद् इति परीक्ष्यते । छान्दोग्ये तेजोऽब्-अन्न-सृष्टिम् अभिधाय उपदिश्यते—
सेयं देवतैक्षत हन्ताहम् इमास् तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नाम-रूपे व्याकरवाणीति । तासां त्रिवृतं त्रिवृतम् एकैकां करवाणीति सेयं देवतेमास् तिस्रो देवता अनेनैव जीवेनात्मनानुप्रविश्य नाम-रूपे व्याकरोत् । तासां त्रिवृतं त्रिवृतम् एकैकाम् अकरोत् ॥ [छा.उ. 6.3.2-4] इति ।
इह नाम-रूप-व्यतिक्रिया जीव-कर्तृका स्याद् उतेश-कर्तृकेति विचिकित्सायां जीव-कर्तृकेति प्राप्तम् । अनेन जीवेन प्रविश्य व्याकरवाणीति तथा प्रत्ययात् । न च सहार्थेयं तृतीया । सम्भवन्त्यां कारक-विभक्त्याम् उपपद-विभक्तेर् अन्याय्यत्वात् । न च करणार्था सत्य-सङ्कल्पेश्वर-कार्ये जीवस्य साधकतमत्वाभावात् । न च प्रवेशो जीव-कर्तृकोऽस्तु व्याक्रिया त्व् ईश्वर-कर्तृका क्त्वा-प्रत्ययेनैक-कर्तृकत्व-बोधनात् । न चैतस्मिन् पक्षे व्याकरवाणीत्य् उत्तम-पुरुषानुपपत्तिः । चारेणानुप्रविश्य पर-सैन्यं सङ्कलयानीतिवद् उपपत्तेः । न चैतत् कपोल-कल्पनं, विरिञ्चो वा इदं विरेचयति विदधाति ब्रह्मा वाव विरिञ्च एतस्माद् धीमे रूप-नामनी इति श्रुत्य्-अन्तरात् । नाम-रूपं च भूतानाम् इत्य् आदि स्मरणाच् च । तस्मात् जीव-कर्तृका सेति प्राप्तौ—
संज्ञा-मूर्ति-कॢप्तिस् तु त्रिवृत् कुर्वत उपदेशात् ॥
तु-शब्दाद् आक्षेपो व्यावृत्तः । संज्ञा-मूर्तौ नाम-रूपे तयोः कॢप्तिर् व्याक्रिया त्रिवृत् कुर्वतः परमेश्वरस्यैव कर्म, न तु जीवस्य । कुतः ? उपदेशात् । तस्यैव तत्-कॢप्ति-निगदात् । त्रिवृत्-करण-नाम-रूप-व्याकरणयोर् एक-कर्तृकत्वेनोक्तेर् इत्य् अर्थः । त्रिवृत्-करणं चोक्तम्—
त्रीण्य् एकैकं द्विधा कुर्यात् त्र्य्-अर्धानि विभजेद् द्विधा ।
तत्-तन्-मुख्यार्धम् उत्सृज्य योजयेच् च विरूपता ॥
पञ्चीकरणस्योपलक्षणम् एतत् । न च त्रिवृत्-कृतिश् चतुर्मुखस्य शक्त्या वक्तुम् । त्रिवृत्-कृत-तेजोऽब्-अन्न-निर्मिताण्ड-मध्य-जातत्वात् तस्य । तथा च स्मृतिः—तस्मिन्न् अण्डेऽभवद् ब्रह्मा सर्व-लोक-पितामहः [म.सं. 1.9] इत्य् आद्या । तस्मात् सेयम् इत्य् अत्र नाम-रूप-व्याकृति-त्रिवृत्-कृत्योर् एक-कर्तृकत्वं विवक्षितं, न तु पौर्वापर्यम् अर्थ-क्रमेण पाठ-क्रमस्य बाधात् । पूर्वां त्रिवृत्-कृतिर् उत्तरा तु नाम-रूप-व्याकृतिर् इति । न चात्रिवृत्-कृतैस् तेजोऽब्-अन्नैर् अण्डोत्पत्तिः । अत्रिवृतां तेषां तत्रासामार्थ्यात् । तथा हि स्मृतिः—
यदैतेऽसङ्गता भावा भूतेन्द्रिय-मनो-गुणाः ।
यदायतन-निर्माणे न शेकुर् ब्रह्म-वित्तम ॥
तदा संहत्य चान्योन्यं भगवच्-छक्ति-चोदिताः ।
सद्-असत्त्वम् उपादाय चोभयं ससृजुर् ह्य् अदः ॥ [भा. 2.5.32-33] इत्य् आद्या ।
इह पञ्ची-करणम् उक्तम् । तच् चेत्थं बोध्यम्—विभज्य द्विधा पञ्च-भूतानि देवस् तद्-अर्धानि पञ्चब्धि-भागानि कृत्वा तद्-अन्येषु मुख्येषु भागेषु तत् तन् नियुञ्जन् स पञ्चीकृतिं पश्यति स्म । अन्नम् अशितं त्रिधा विधीयते [छा.उ. 6.5.1] इत्य् आदौ तु पृथिव्यादेर् एकैकस्य त्रेधा परिणामो वर्ण्यते, न तु त्रिवृत्-कृतिः । न चानेन जीवेनेति जीवस्य नाम-रूप-निर्मातृत्वं बोधयेद् इति वाच्यम् । आत्मना जीवेनेति सामानाधिकरण्येन जीव-शक्तिमतस् तद्-व्यापिनो ब्रह्मण एव तत्त्वाभिधानात् । एतेन विरिञ्चो वा इत्य् आदिकं व्याख्यातम् । एवं च प्रविश्योत्तम-पुरुषयोर् अकष्टता मुख्यार्थता च स्यात् । तथा च प्रवेश-व्याकरणयोर् एक-कर्तृकता च । तस्माद् ईश-कर्तृकैव तद्-व्याकृतिः । सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाभिवदन् यद् आस्ते [तै.आ. 3.12.16] इति तैत्तिरीयकाच् च ॥20॥
bhūtendriyādi-samaṣṭi-sṛṣṭir jīva-kartṛkā ca parasmād ity uktam | idānīṁ vyaṣṭi-sṛṣṭiḥ kasmād iti parīkṣyate | chāndogye tejo'b-anna-sṛṣṭim abhidhāya upadiśyate—
seyaṁ devataikṣata hantāham imās tisro devatā anena jīvenātmanānupraviśya nāma-rūpe vyākaravāṇīti | tāsāṁ trivṛtaṁ trivṛtam ekaikāṁ karavāṇīti seyaṁ devatemās tisro devatā anenaiva jīvenātmanānupraviśya nāma-rūpe vyākarot | tāsāṁ trivṛtaṁ trivṛtam ekaikām akarot || [chā.u. 6.3.2-4] iti |
iha nāma-rūpa-vyatikriyā jīva-kartṛkā syād uteśa-kartṛketi vicikitsāyāṁ jīva-kartṛketi prāptam | anena jīvena praviśya vyākaravāṇīti tathā pratyayāt | na ca sahārtheyaṁ tṛtīyā | sambhavantyāṁ kāraka-vibhaktyām upapada-vibhakter anyāyyatvāt | na ca karaṇārthā satya-saṅkalpeśvara-kārye jīvasya sādhakatamatvābhāvāt | na ca praveśo jīva-kartṛko'stu vyākriyā tv īśvara-kartṛkā ktvā-pratyayenaika-kartṛkatva-bodhanāt | na caitasmin pakṣe vyākaravāṇīty uttama-puruṣānupapattiḥ | cāreṇānupraviśya para-sainyaṁ saṅkalayānītivad upapatteḥ | na caitat kapola-kalpanaṁ, viriñco vā idaṁ virecayati vidadhāti brahmā vāva viriñca etasmād dhīme rūpa-nāmanī iti śruty-antarāt | nāma-rūpaṁ ca bhūtānām ity ādi smaraṇāc ca | tasmāt jīva-kartṛkā seti prāptau—
saṁjñā-mūrti-kḷptis tu trivṛt kurvata upadeśāt ||
tu-śabdād ākṣepo vyāvṛttaḥ | saṁjñā-mūrtau nāma-rūpe tayoḥ kḷptir vyākriyā trivṛt kurvataḥ parameśvarasyaiva karma, na tu jīvasya | kutaḥ ? upadeśāt | tasyaiva tat-kḷpti-nigadāt | trivṛt-karaṇa-nāma-rūpa-vyākaraṇayor eka-kartṛkatvenokter ity arthaḥ | trivṛt-karaṇaṁ coktam—
trīṇy ekaikaṁ dvidhā kuryāt try-ardhāni vibhajed dvidhā |
tat-tan-mukhyārdham utsṛjya yojayec ca virūpatā ||
pañcīkaraṇasyopalakṣaṇam etat | na ca trivṛt-kṛtiś caturmukhasya śaktyā vaktum | trivṛt-kṛta-tejo'b-anna-nirmitāṇḍa-madhya-jātatvāt tasya | tathā ca smṛtiḥ—tasminn aṇḍe'bhavad brahmā sarva-loka-pitāmahaḥ [ma.saṁ. 1.9] ity ādyā | tasmāt seyam ity atra nāma-rūpa-vyākṛti-trivṛt-kṛtyor eka-kartṛkatvaṁ vivakṣitaṁ, na tu paurvāparyam artha-krameṇa pāṭha-kramasya bādhāt | pūrvāṁ trivṛt-kṛtir uttarā tu nāma-rūpa-vyākṛtir iti | na cātrivṛt-kṛtais tejo'b-annair aṇḍotpattiḥ | atrivṛtāṁ teṣāṁ tatrāsāmārthyāt | tathā hi smṛtiḥ—
yadaite'saṅgatā bhāvā bhūtendriya-mano-guṇāḥ |
yadāyatana-nirmāṇe na śekur brahma-vittama ||
tadā saṁhatya cānyonyaṁ bhagavac-chakti-coditāḥ |
sad-asattvam upādāya cobhayaṁ sasṛjur hy adaḥ || [bhā. 2.5.32-33] ity ādyā |
iha pañcī-karaṇam uktam | tac cetthaṁ bodhyam—vibhajya dvidhā pañca-bhūtāni devas tad-ardhāni pañcabdhi-bhāgāni kṛtvā tad-anyeṣu mukhyeṣu bhāgeṣu tat tan niyuñjan sa pañcīkṛtiṁ paśyati sma | annam aśitaṁ tridhā vidhīyate [chā.u. 6.5.1] ity ādau tu pṛthivyāder ekaikasya tredhā pariṇāmo varṇyate, na tu trivṛt-kṛtiḥ | na cānena jīveneti jīvasya nāma-rūpa-nirmātṛtvaṁ bodhayed iti vācyam | ātmanā jīveneti sāmānādhikaraṇyena jīva-śaktimatas tad-vyāpino brahmaṇa eva tattvābhidhānāt | etena viriñco vā ity ādikaṁ vyākhyātam | evaṁ ca praviśyottama-puruṣayor akaṣṭatā mukhyārthatā ca syāt | tathā ca praveśa-vyākaraṇayor eka-kartṛkatā ca | tasmād īśa-kartṛkaiva tad-vyākṛtiḥ | sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhīro nāmāni kṛtvābhivadan yad āste [tai.ā. 3.12.16] iti taittirīyakāc ca ||20||
11e8f71f545b · 发布于 2026年7月27日 04:55:20 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Совокупное творение — от Высшего: сказано. От кого ЧАСТНОЕ? Чхандогья: «То Божество воззрело: что ж, я в эти три божества ЭТИМ ДЖИВОЙ — СОБОЮ — войдя, разверну имена и формы; и каждую строю́…» Развёртка — дживой (так, [мол,] по «этим дживой войдя разверну») или Владыкой? При полученном —
«Устроение же имени-формы — Троящего: по наставлению».
Устроение-развёртка имён и форм — дело именно Парамешвары, ТРОЯЩЕГО [стихии], не дживы: провозглашены троение и развёртка одно-деятельными. (Троение: «каждую из трёх раздвои; половину расчлени; отложив главную половину каждой, примешай [четверти] инородных» — намёк и на пятерение. И не Четырёхликий троит: он сам рождён посреди яйца, слаженного из УЖЕ строённых стихий — «в том яйце возник Брахма»; порядок чтения отменён порядком смысла. Нестроённым стихиям яйца не поднять: «когда эти сущности, не соединясь, не могли построить обители — тогда, сложась, ПОДВИГНУТЫЕ ШАКТИ БХАГАВАНА, сотворили то двоякое» [Бхагавата 2.5.32–33].) А «этим дживой» творчества дживы не учит: «дживой-СОБОЮ» — одним падежом — истинно назван сам Брахман, владетель дживы-шакти, его объемлющий; так «войдя… разверну» ненатужно и прямо: вход и развёртка единодеятельны. «Все формы измыслив, Премудрый, дав имена, восседает, [их] возглашая» — и по Тайттирии.