Bhakti-rasāmṛta-śeṣa
Prakāśa 3: On Suggestion3.7Jīva Gosvāmī
48 / 253
Linux
Turn pages
Bhakti-rasāmṛta-śeṣa · 3.7
॥
Devanāgarī

वस्त्व् अलङ्काररूपत्वाच् छब्दशक्त्युद्भवो द्विधा ॥7॥अलङ्कारशब्दस्य पृथगुपादानाद् अलङ्कारव्यतिरिक्तं वस्तुमात्रं गृह्यते । तत्र वस्तुरूपशब्दशक्त्यौद्भवो व्यङ्ग्यो, यथा—कदाचित् पथिकवेशं केशवम् आगतम् उपलभ्य काचिद् व्रजसुभ्रुवो दूती सहासम् आह—पहिअ ण एत्थ सत्थरम् अत्थि मणं पत्थरत्थले गामे ।उण्णअ पओहरं पेक्खिअ ऊण जै बससि ता बससु ॥अत्र सत्थरादिशब्दशक्त्या यद्य् उपभोगक्षमोऽसि, तदा वसस्वेति व्यज्यते ।अलङ्काररूपो, यथा—अखिलरसामृतमूर्तिः प्रसृमररुचिरुद्धतारकापालिः ।कलितश्यामाललितो राधाप्रेयान् विधुर् जयति ॥अत्रानभीष्टस्य चन्द्रस्य वर्णनम् असम्बन्धं, मा प्रशाङ्क्षीद् इति श्रीकृष्णस्य अभीष्टस्य उपमात्वेन चन्द्रो व्यङ्ग्यः । यथा वा,अमितः समितः प्राप्तैर् उत्कर्षैर् हर्षद प्रभो ।अहितः सहितः साधुयशोभिर् असताम् असि ॥समितो युद्धात् प्राप्तैर् उत्कर्षैर् अमितस् त्वम् । तत एव असताम् अहितस् त्वं यशोभिः सहितोऽसीत्य् अर्थः । अत्रामित इत्य् आदिष्व् अपि शब्दाभावाद् विरोधो व्यङ्ग्यः । व्यङ्ग्यस्यालङ्कार्यत्वेऽपि ब्राह्मणश्रमणन्यायेनालङ्कारतोपचर्यते ।

Transliteration (IAST)

vastv alaṅkāra-rūpatvāc chabda-śakty-udbhavo dvidhā ||7||alaṅkāra-śabdasya pṛthag-upādānād alaṅkāra-vyatiriktaṁ vastu-mātraṁ gṛhyate | tatra vastu-rūpa-śabda-śaktya-udbhavo vyaṅgyo, yathā—kadācit pathika-veśaṁ keśavam āgatam upalabhya kācid vraja-subhruvo dūtī sa-hāsam āha—pahia ṇa ettha sattharam atthi maṇaṁ patthara-tthale gāme |uṇṇaa paoharaṁ pekkhia ūṇa jai basasi tā basasu ||atra sattharādi-śabda-śaktyā yady upabhoga-kṣamo’si, tadā vasasveti vyajyate |alaṅkāra-rūpo, yathā—akhila-rasāmṛta-mūrtiḥ prasṛmara-ruci-ruddha-tārakā-pāliḥ |kalita-śyāmā-lalito rādhā-preyān vidhur jayati ||atrānabhīṣṭasya candrasya varṇanam asambandhaṁ, mā praśāṅkṣīd iti śrī-kṛṣṇasya abhīṣṭasya upamātvena candro vyaṅgyaḥ | yathā vā,amitaḥ samitaḥ prāptair utkarṣair harṣada prabho |ahitaḥ sahitaḥ sādhu-yaśobhir asatām asi ||samito yuddhāt prāptair utkarṣair amitas tvam | tata eva asatām ahitas tvaṁ yaśobhiḥ sahito’sīty arthaḥ | atrāmita ity ādiṣv api śabdābhāvād virodho vyaṅgyaḥ | vyaṅgyasyālaṅkāryatve’pi brāhmaṇa-śramaṇa-nyāyenālaṅkāratopacaryate |

metre not identified

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
वस्त्व्vastvпредметом
अलङ्कार-रूपत्वाच्alaṅkāra-rūpatvācи украшением будучи,
छब्द-शक्त्य्-उद्भवोchabda-śakty-udbhavoрождённое силой слова
द्विधाdvidhāдвояко
Translation

Рождённое силой слова двояко: оно бывает предметом или украшением. Так как слово «украшение» взято отдельно, под «предметом» понимается всё, кроме украшения. Подразумеваемое, рождённое силой слова, в виде предмета — например, однажды, видя, что Кешава пришёл в одежде путника, вестница одной красавицы Враджа со смехом говорит: «Путник, в нашей каменистой деревне нет никакой постели. Но, увидев высокие тучи, если хочешь остаться — оставайся». Здесь силой слов «постель» и прочих подразумевается: «если ты способен наслаждаться — оставайся». В виде украшения — например: «Слава месяцу, милому Радхе, воплощению нектара всех вкусов: его разлитый свет затмил вереницу звёзд, а ночь делает его ещё прелестнее». Здесь описание месяца, о котором не шла речь, было бы не связано с остальным; чтобы так не подумали, месяц подразумевается как образ для сравнения с желанным Шри Кришной. Или: «О Владыка, дарующий радость! По достоинствам, добытым в битве, Ты безмерен; Ты враждебен дурным и окружён славой добрых». Смысл такой: по достоинствам, добытым в битве, Ты безмерен, потому Ты враг дурных и наделён славой. Здесь в словах «безмерен» и прочих нет слова, называющего противоречие, и противоречие подразумевается. Хотя подразумеваемое само есть то, что украшают, по правилу «брахман-монах» его переносно называют украшением.

Version

2c80bb290afd · published Sep 24, 2026, 12:40:03 PM UTC

Available inRU

Page between verses with