Bhakti-rasāmṛta-śeṣa
Prakāśa 3: On Suggestion3.12Jīva Gosvāmī
53 / 253
Linux
Turn pages
Bhakti-rasāmṛta-śeṣa · 3.12
॥
Devanāgarī

वाक्ये शब्दार्थशक्त्युत्थस् तद् अन्ये पदवाक्ययोः ॥12॥तत्रार्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यध्वनिः पदगतो, यथा—सा किल कुलजा कुलजा नयने तस्याः परं नयने ।वेणुविनोदी मदनः स भवति यस्याः स्वयं मदनः ॥अत्र द्वितीयाः कुलजादिब्दाः प्रशंसाविशेषविशिष्टकुलजादिपराः ।वाक्यगतो, यथा—मानिनि वच्मि त्वाम् अहम् इह सुहृदां तव शृणोतु वृन्दं च ।सहजा या निजवृत्तिर् गोविन्दे स्वयम् उपास्व ताम् एव ॥वाक्यगता, यथा—उपकृतम् इत्य् आदि । अन्येषां वाक्यगतत्वे उदाहृतम् । अत्र बोधयितव्यायास् तस्याः सम्मुखीनत्वाद् एव लाभेऽपि त्वाम् इति पुनर् वचनम् अन्यव्यावृत्तिविशिष्टं त्वदर्थं लक्षयति । एवं वच्मीत्य् अनेनैवाहम् इति कर्तरि लब्धेऽप्य् अहम् इति पुनर् वचनं तथा सुहृदां वृन्दम् इति वचनेनैव कर्तुः प्रतिपादने सिद्धेर् वच्मीति वचनम् उपदिशामीति वचनरूपम् अर्थं लक्षयति । एतानि च लक्षितानि स्वातिशयं व्यञ्जयन्ति । एतेन मम वचनं भवतु नाम तव सुहृदाम् अनभीष्टं तव त्व् अभीष्टतमम् एवेति तद् अवश्यं कर्तव्यम् इत्य् अभिप्रायः । तद् एवम् अयं वाक्यगतोऽर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यो ध्वनिः ।अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यः पदगतो, यथा « निःश्वासान्ध » इत्य् आदि ।अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यः पदगतो, यथा—तासां कृष्णवियोगेत्य् आदौ बाष्पैर् अन्ध इवादर्श इति ।वाक्यगतो, यथा—उपकृतम् इत्य् आदि । अन्येषां वाक्यगतत्वे उदाहृतम् ।पदगतत्वे, यथा कर्णामृते—तत् कैशोरं तच् च वक्त्रारविन्दंतत् कारुण्यं ते च लीलाकटाक्षाः ।तत् सौन्दर्यं सा च सान्द्रस्मितश्रीःसत्यं सत्यं दुर्लभं दैवतेऽपि ॥अत्र कैशोरादीनां तादृगनुभवैकगोचरताव्यञ्जकानां तदादिपादानाम् एव प्राधान्यं, अन्येषां तत्तदुपकारित्वम् एवेति तन्मूलध्वनिव्यपदेशः । तद् उक्तं ध्वनिकृता—एकावयवसंस्थेन भूषणेनेव कामिनी ।पदद्योत्येन सुकवेर् ध्वनिना भाति भारती ॥एवं भावादिष्व् अप्य् ऊह्यम् ।भुक्तिं मुक्तिं च तनुते न परं भवदागमः ।भक्तिं व्यनक्ति च व्यक्तं सुहृत्सु परमेश्वर ॥अत्र विप्रलब्धायाः सखीयं स्वयम् एवासां श्रीकृष्णं परमेश्वरेति सम्बोध्य तेन भवदीयं शास्त्रं यथा सुहृत्सु भुक्त्यादिशब्दवाच्यान् भुक्तिमुक्तिभक्तिलक्षणान् पुरुषार्थांस् तनुते, तथा भवत्समागमोऽपीत्य् उपमालङ्कारं यद्यपि ध्वनयति, तेन च स्तुतिं गमयति, तथापि प्रकरणप्राप्तत्वात् तद् अनपेक्ष्य भवत्समागमस् तत्तच्छब्दवाच्यान्तरलब्धं सम्भोगं तदन्तं तत्रत्यभङ्गलक्षणं च वस्तु व्यञ्जयतीति तद् एतद् उदाहृतम् ।वनरुचि रुचिरः श्रीमान् इति । अत्र माधवः कृष्णो माधवो वसन्त इवेत्य् उपमाध्वनिः । अनयोः शब्दशक्तिमूलौ संलक्ष्यक्रमभेदौ ।सन्ध्यायां क्व नु यासि लोलनयनाप्य् अग्रायनैकाग्रहातत्राप्य् अग्रतमं स्थलं किम् अपि तच् चेतस्य् अलम् बिभ्रती ।सा चैषा न हि बुध्यते तव गतिर् दृष्ट्वा तमालं मुहुर्विष्टब्धा धृतभङ्गिसङ्गिसवयोमध्ये मुहुर् लीयसे ॥अत्र स्वतःसम्भविना वस्तुना निजप्रियविशेषार्थं गच्छन्त्य् असीति व्यज्यते । तच् च सा चैषेत्य् आदौ दृष्ट्वा तमालम् इत्य् अत्र तमालम् इति पदस्यैव पदान्तरापेक्षया वैशिष्ट्यम् ।तदप्राप्ति महादुःखलीनान्याशेषसङ्क्रमाःतच् चिन्ताविपुलाह्लादक्षीणान्यसुखभ्रमिकाः ॥स्मारं स्मारं परं कृष्णं परब्रह्मेति शब्दितम् ।त्यक्तप्राणा जगत्प्राणं तं गताः काश्चिद् अङ्गनाः ॥अत्रान्यपदप्रभावात् क्रमभोक्तव्यतद्विरहसंयोगस्फुरणमयदुःखसुखात्ययकारियुगपदुदिततत्तन्महादुःखपूर्वकसुखपरमकाष्ठाप्राप्तिप्रत्यायनम् इत्य् अतिशयोक्तिद्वयं लभ्यते । किन्तु, सा च वचसां सम्मत्या व्यञ्जकस्य प्रौढोक्तिम् अन्तरेणापि सम्भवात् स्वतः सम्भविता ।पश्यन्त्य् असङ्ख्यपथगां त्वद्दानामृतवाहिनीम् ।नन्द त्रिपथगात्मानं गोपयत्य् उग्रमूर्धनि ॥अत्र पश्यन्तीति कविप्रौढोक्तिसिद्धेन काव्यलिङ्गालङ्कारेण न केऽप्य् अन्ये दातारस् तव सदृशा इति व्यतिरेकालङ्कारोऽसङ्ख्यपदद्योत्यः । एवम् अन्येष्व् अप्य् अर्थशक्तिमूलसंलक्ष्यक्रमभेदेष्व् उदाहार्यम् ।तद् एवं ध्वनेः पूर्वोक्तेष्व् अष्टादशसु मध्ये शब्दार्थशक्त्युत्थो व्यङ्ग्यो वाक्यमात्रे भवन्न् एकः । अन्ये पुनः सप्तदशवाक्ये पदे चेति चतुस्त्रिंशद् इति पञ्चत्रिंशद्भेदाः ।

Transliteration (IAST)

vākye śabdārtha-śakty-utthas tad anye pada-vākyayoḥ ||12||tatrārthāntara-saṅkramita-vācya-dhvaniḥ pada-gato, yathā—sā kila kulajā kulajā nayane tasyāḥ paraṁ nayane |veṇu-vinodī madanaḥ sa bhavati yasyāḥ svayaṁ madanaḥ ||atra dvitīyāḥ kulajādibdāḥ praśaṁsā-viśeṣa-viśiṣṭa-kulajādi-parāḥ |vākya-gato, yathā—mānini vacmi tvām aham iha suhṛdāṁ tava śṛṇotu vṛndaṁ ca |sahajā yā nija-vṛttir govinde svayam upāsva tām eva ||vākya-gatā, yathā—upakṛtam ity ādi | anyeṣāṁ vākya-gatatve udāhṛtam | atra bodhayitavyāyās tasyāḥ sammukhīnatvād eva lābhe'pi tvām iti punar vacanam anya-vyāvṛtti-viśiṣṭaṁ tvad-arthaṁ lakṣayati | evaṁ vacmīty anenaivāham iti kartari labdhe'py aham iti punar vacanaṁ tathā suhṛdāṁ vṛndam iti vacanenaiva kartuḥ pratipādane siddher vacmīti vacanam upadiśāmīti vacana-rūpam arthaṁ lakṣayati | etāni ca lakṣitāni svātiśayaṁ vyañjayanti | etena mama vacanaṁ bhavatu nāma tava suhṛdām anabhīṣṭaṁ tava tv abhīṣṭatamam eveti tad avaśyaṁ kartavyam ity abhiprāyaḥ | tad evam ayaṁ vākya-gato'rthāntara-saṅkramita-vācyo dhvaniḥ |atyanta-tiraskṛta-vācyaḥ pada-gato, yathā « niḥśvāsāndha » ity ādi |atyanta-tiraskṛta-vācyaḥ pada-gato, yathā—tāsāṁ kṛṣṇa-viyogety ādau bāṣpair andha ivādarśa iti |vākya-gato, yathā—upakṛtam ity ādi | anyeṣāṁ vākya-gatatve udāhṛtam |pada-gatatve, yathā karṇāmṛte—tat kaiśoraṁ tac ca vaktrāravindaṁtat kāruṇyaṁ te ca līlā-kaṭākṣāḥ |tat saundaryaṁ sā ca sāndra-smita-śrīḥsatyaṁ satyaṁ durlabhaṁ daivate’pi ||atra kaiśorādīnāṁ tādṛg-anubhavaika-gocaratā-vyañjakānāṁ tad-ādi-pādānām eva prādhānyaṁ, anyeṣāṁ tat-tad-upakāritvam eveti tan-mūla-dhvani-vyapadeśaḥ | tad uktaṁ dhvani-kṛtā—ekāvayava-saṁsthena bhūṣaṇeneva kāminī |pada-dyotyena sukaver dhvaninā bhāti bhāratī ||evaṁ bhāvādiṣv apy ūhyam |bhuktiṁ muktiṁ ca tanute na paraṁ bhavad-āgamaḥ |bhaktiṁ vyanakti ca vyaktaṁ suhṛtsu parameśvara ||atra vipralabdhāyāḥ sakhīyaṁ svayam evāsāṁ śrī-kṛṣṇaṁ parameśvareti sambodhya tena bhavadīyaṁ śāstraṁ yathā suhṛtsu bhukty-ādi-śabda-vācyān bhukti-mukti-bhakti-lakṣaṇān puruṣārthāṁs tanute, tathā bhavat-samāgamo'pīty upamālaṅkāraṁ yadyapi dhvanayati, tena ca stutiṁ gamayati, tathāpi prakaraṇa-prāptatvāt tad anapekṣya bhavat-samāgamas tat-tac-chabda-vācyāntara-labdhaṁ sambhogaṁ tad-antaṁ tatratya-bhaṅga-lakṣaṇaṁ ca vastu vyañjayatīti tad etad udāhṛtam |vana-ruci ruciraḥ śrīmān iti | atra mādhavaḥ kṛṣṇo mādhavo vasanta ivety upamā-dhvaniḥ | anayoḥ śabda-śakti-mūlau saṁlakṣya-krama-bhedau |sandhyāyāṁ kva nu yāsi lola-nayanāpy agrāyanaikāgrahātatrāpy agratamaṁ sthalaṁ kim api tac cetasy alam bibhratī |sā caiṣā na hi budhyate tava gatir dṛṣṭvā tamālaṁ muhurviṣṭabdhā dhṛta-bhaṅgi-saṅgi-savayo-madhye muhur līyase ||atra svataḥ-sambhavinā vastunā nija-priya-viśeṣārthaṁ gacchanty asīti vyajyate | tac ca sā caiṣety ādau dṛṣṭvā tamālam ity atra tamālam iti padasyaiva padāntarāpekṣayā vaiśiṣṭyam |tad-aprāpti mahā-duḥkha-līnānyāśeṣa-saṅkramāḥtac cintā-vipulāhlāda-kṣīṇānya-sukha-bhramikāḥ ||smāraṁ smāraṁ paraṁ kṛṣṇaṁ para-brahmeti śabditam |tyakta-prāṇā jagat-prāṇaṁ taṁ gatāḥ kāścid aṅganāḥ ||atrānya-pada-prabhāvāt krama-bhoktavya-tad-viraha-saṁyoga-sphuraṇa-maya-duḥkha-sukhātyaya-kāri-yugapad-udita-tat-tan-mahā-duḥkha-pūrvaka-sukha-parama-kāṣṭhā-prāpti-pratyāyanam ity atiśayokti-dvayaṁ labhyate | kintu, sā ca vacasāṁ sammatyā vyañjakasya prauḍhoktim antareṇāpi sambhavāt svataḥ sambhavitā |paśyanty asaṅkhya-pathagāṁ tvad-dānāmṛta-vāhinīm |nanda tripathagātmānaṁ gopayaty ugra-mūrdhani ||atra paśyantīti kavi-prauḍhokti-siddhena kāvyaliṅgālaṅkāreṇa na ke'py anye dātāras tava sadṛśā iti vyatirekālaṅkāro'saṅkhya-pada-dyotyaḥ | evam anyeṣv apy artha-śakti-mūla-saṁlakṣya-krama-bhedeṣv udāhāryam |tad evaṁ dhvaneḥ pūrvokteṣv aṣṭādaśasu madhye śabdārtha-śakty-uttho vyaṅgyo vākya-mātre bhavann ekaḥ | anye punaḥ saptadaśa-vākye pade ceti catustriṁśad iti pañcatriṁśad-bhedāḥ |

metre not identified

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
वाक्येvākyeв высказывании —
शब्दार्थ-शक्त्य्-उत्थस्śabdārtha-śakty-utthasрождённое силой слова и смысла,
तद्tadте
अन्येanyeдругие —
पद-वाक्ययोःpada-vākyayoḥв слове и высказывании
Translation

Рождённое силой слова и смысла живёт в высказывании, другие — и в слове, и в высказывании. Звучание, где прямой смысл перешёл в иной, в слове — например: «Та поистине знатна, кто знатна, у той поистине глаза — глаза, для кого Сам Мадана, играющий на флейте, становится мадана — любовью». Здесь вторые слова «знатна» и прочие значат «знатна» и прочее, наделённые особой похвалой. В высказывании — например: «Гордая, я говорю тебе — и пусть слышит это вся толпа твоих подруг: то природное влечение к Говинде, что живёт в тебе, — ему и служи сама». Здесь та, к кому обращена речь, и так стоит лицом к говорящей, и всё же слово «тебе» повторено: оно указывает на «тебя», в отличие от других. Так же и деятель «я» уже понятен из слова «говорю», и всё же «я» сказано отдельно; и раз говорящая названа, слово «говорю» указывает на смысл «наставляю». Эти указанные смыслы подразумевают свой преизбыток. Замысел такой: пусть мои слова неприятны твоим подругам, но тебе они милее всего — значит, исполни их непременно. Так это звучание в высказывании, где прямой смысл перешёл в иной. В высказывании — также «Что и говорить о многих благодеяниях…»; для других видов примеры в высказывании уже приведены. Где прямой смысл совершенно отстранён, в слове — например, в стихе «От пара огня разлуки с Кришной…»: «как зеркало, ослеплённое паром». В высказывании — «Что и говорить о многих благодеяниях…»; для других примеры в высказывании уже приведены. В слове — например, в «Карнамрите»: «То отрочество, и то лицо-лотос, то милосердие, и те игривые взгляды, та красота, и тот блеск густой улыбки — поистине, поистине, редки они даже для богов!» Здесь главное — слова «то» и прочие, которые подразумевают, что отрочество и прочее доступны лишь такому переживанию; прочие слова лишь служат им, поэтому звучание и названо по ним. Об этом сказал создатель учения о звучании: «Как любимая сияет украшением на одном лишь члене, так речь доброго поэта сияет звучанием, явленным одним словом». Так же следует понимать и для чувства и прочего. «О Верховный Владыка, Твой приход не только дарит друзьям наслаждение и освобождение, но и ясно являет преданность». Здесь подруга обманутой героини сама обращается к Шри Кришне: «Верховный Владыка». Этим она, правда, подразумевает сравнение: как Твоё писание дарит друзьям цели жизни, названные этими словами, — наслаждение, освобождение и преданность, — так и встреча с Тобой; и тем самым выражает похвалу. Но по обстоятельствам речи, оставив это в стороне, слова «Твой приход» подразумевают предмет: близость, добытую иными значениями тех же слов, и её конец — разрыв. Вот этот пример. «Прекрасный красой леса, славный…» — здесь звучание сравнения: Мадхава-Кришна подобен Мадхаве-весне. Эти два — виды с заметной последовательностью, основанные на силе слова. «В сумерки куда ты идёшь, беспокойноглазая, стремясь вперёд и неся в сердце какое-то место ещё дальше? А она не понимает, куда ты идёшь: то и дело, увидев тамалу, ты замираешь и снова и снова прячешься среди подруг-ровесниц, что делают знаки». Здесь предметом, возможным самим по себе, подразумевается: «ты идёшь к своему особенному милому». И в словах «увидев тамалу» особую силу по сравнению с другими словами имеет само слово «тамала». «Некоторые женщины, у кого все иные движения души растворились в великой боли оттого, что Он недостижим, и у кого все призраки иного счастья исчезли в безмерной радости мыслей о Нём, вновь и вновь вспоминая Кришну, Высшего, называемого Высшим Брахманом, оставили жизнь и пришли к Нему, жизни мира». Здесь силой других слов постигается: разлука и встреча, которые пришлось бы переживать по очереди, вспыхнули разом, и боль и счастье исчезли, — через великую боль был достигнут предел счастья. Так получаются два преувеличения. Но это возможно и само по себе: оно возможно и без смелого слова того, кто подразумевает, по согласию священных речений. «Видя, что река нектара Твоих даров течёт бессчётными путями, о Нанда, Трёхпутная прячет себя на голове Грозного». Здесь украшением «поэтическое основание», установленным смелым словом поэта в слове «видя», подразумевается украшение «превосходство»: нет иных дарителей, равных тебе, — и являет это слово «бессчётными». Так же следует привести примеры и для других видов с заметной последовательностью, основанных на силе смысла. Итак, из восемнадцати видов звучания, названных прежде, рождённое силой слова и смысла живёт лишь в высказывании и составляет один вид; остальные семнадцать — в высказывании и в слове, то есть тридцать четыре; всего тридцать пять видов.

Version

951209c26bc3 · published Sep 24, 2026, 12:40:03 PM UTC

Available inRU

Page between verses with