Bhaviṣya Purāṇa
The Tale of Saṃjñā and Chāyā1.79.63-68
466 / 3103
LinuxTurn pages
Bhaviṣya Purāṇa · 1.79.63-68
Devanāgarī

मनुर्यमो यमी चैव सावर्णिः स शनैश्चरः । तपती चाश्विनौ चैव रेवन्तश्च रवेः सुताः
एवमेषा पुरा संज्ञा द्वितीया पार्थिवी स्मृता । या संज्ञा सा स्मृता राज्ञी छाया या सा तु निक्षुभा
राजृदीप्तौ स्मृतो धातू राजा राजति यत्सदा । अधिकः सर्वभूतेभ्यो राजते च दिवाकरः
अधिकं राजते यस्मात्तस्माद्राजा स उच्यते । राज्ञः पत्नी तु सा यस्मात्तस्माद्राज्ञी प्रकीर्तिता
क्षुभ सञ्चलने धातुर्निश्चला तेन निक्षुभा । भवन्तीत्यथ वा यस्मात्स्वर्गीयाः क्षुद्विवर्जिताः ॥ छायां तां विशते दिव्यां स्मृता सा तेन निक्षुभा
दृष्ट्वा जनं सदा तात भृशं पीडितमानसम् । धर्मेण रञ्जयामास धर्मराजस्ततः स्मृतः

Transliteration (IAST)

manuryamo yamī caiva sāvarṇiḥ sa śanaiścaraḥ | tapatī cāśvinau caiva revantaśca raveḥ sutāḥ
evameṣā purā saṃjñā dvitīyā pārthivī smṛtā | yā saṃjñā sā smṛtā rājñī chāyā yā sā tu nikṣubhā
rājṛdīptau smṛto dhātū rājā rājati yatsadā | adhikaḥ sarvabhūtebhyo rājate ca divākaraḥ
adhikaṃ rājate yasmāttasmādrājā sa ucyate | rājñaḥ patnī tu sā yasmāttasmādrājñī prakīrtitā
kṣubha sañcalane dhāturniścalā tena nikṣubhā | bhavantītyatha vā yasmātsvargīyāḥ kṣudvivarjitāḥ || chāyāṃ tāṃ viśate divyāṃ smṛtā sā tena nikṣubhā
dṛṣṭvā janaṃ sadā tāta bhṛśaṃ pīḍitamānasam | dharmeṇa rañjayāmāsa dharmarājastataḥ smṛtaḥ

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
मनुर्यमो यमी चैव सावर्णिः स शनैश्चरःmanuryamo yamī caiva sāvarṇiḥ sa śanaiścaraḥ«Ману, Яма и Ями, Саварни, Медленноходящий,; Ману Яма Ями Саварни Медленноходящий
तपती चाश्विनौ चैव रेवन्तश्च रवेः सुताःtapatī cāśvinau caiva revantaśca raveḥ sutāḥТапати, Ашвины и Ревáнта — дети Солнца; Тапати Ашвины Ревáнта Солнца дети
राजृदीप्तौ स्मृतो धातू राजा राजति यत्सदाrājṛdīptau smṛto dhātū rājā rājati yatsadā««радж» — корень со значением сияния: царь оттого и сияет всегда; радж сияниизначении помнимый корень царь сияет что всегда
अधिकं राजते यस्मात्तस्माद्राजा स उच्यतेadhikaṃ rājate yasmāttasmādrājā sa ucyate«поскольку он сияет более [всех], потому и зовётся царём; более сияет поскольку потому царь он зовётся
क्षुभ सञ्चलने धातुर्निश्चला तेन निक्षुभाkṣubha sañcalane dhāturniścalā tena nikṣubhā««кшубх» — корень со значением движения; она недвижна, потому Никшубха; кшубх движениизначении корень недвижная потому Никшубха
धर्मेण रञ्जयामास धर्मराजस्ततः स्मृतःdharmeṇa rañjayāmāsa dharmarājastataḥ smṛtaḥ«он усладил их правдою — оттого и помнится Царём правды; правдой усладил Правдыцарь оттого помнимый
Translation

«„Ману, Яма и Ями, Саварни, Медленноходящий, Тапати, Ашвины и Ревáнта — дети Солнца. Так о той первой Самджне и о второй, земной, помнится: та, что Самджня, помнится Раджни, а Чхая — та Никшубха. «Радж» — корень со значением сияния: царь оттого и сияет всегда; Творящий день сияет более всех существ, и поскольку он сияет более, потому и зовётся царём; а поскольку она супруга царя, потому и возглашена Раджни. «Кшубх» — корень со значением движения; она недвижна, потому Никшубха; или же поскольку небожители бывают лишёнными голода, входя в ту божественную тень, — оттого она и помнится Никшубхою. Видя людей, батюшка, всегда сильно уязвлённых умом, он усладил их правдою — оттого и помнится Царём правды“».

Version

bdbbf76d55ca · published Aug 22, 2026, 6:10:53 PM UTC

Available inRU

Page between verses with