Mahabharata
Астика-парва: завершение обряда и вопрос о Бхарате · Verse 1.53.1–9
352 / 3756
Mahabharata · 1.53.1–9
Devanāgarī

सूत उवाच
इदम् अत्यद्भुतं चान्यद् आस्तीकस्यानुशुश्रुमः ॥
तथा वरैश् छन्द्यमाने राज्ञा पारिक्षितेन ह ॥
इन्द्रहस्ताच् च्युतो नागः ख एव यद् अतिष्ठत ॥
ततश् चिन्तापरो राजा बभूव जनमेजयः ॥
हूयमाने भृशं दीप्ते विधिवत् पावके तदा ॥
न स्म स प्रापतद् वह्नौ तक्षको भयपीडितः ॥
शौनक उवाच
किं सूत तेषां विप्राणां मन्त्रग्रामो मनीषिणाम् ॥
न प्रत्यभात् तदाग्नौ यन् न पपात स तक्षकः ॥
सूत उवाच
तम् इन्द्रहस्ताद् विस्रस्तं विसंज्ञं पन्नगोत्तमम् ॥
आस्तीकस् तिष्ठ तिष्ठेति वाचस् तिस्रो ऽभ्युदैरयत् ॥
वितस्थे सो ऽन्तरिक्षे ऽथ हृदयेन विदूयता ॥
यथा तिष्ठेत वै कश् चिद् गोचक्रस्यान्तरा नरः ॥
ततो राजाब्रवीद् वाक्यं सदस्यैश् चोदितो भृशम् ॥
कामम् एतद् भवत्व् एवं यथास्तीकस्य भाषितम् ॥
समाप्यताम् इदं कर्म पन्नगाः सन्त्व् अनामयाः ॥
प्रीयताम् अयम् आस्तीकः सत्यं सूतवचो ऽस्तु तत् ॥
ततो हलहलाशब्दः प्रीतिजः समवर्तत ॥
आस्तीकस्य वरे दत्ते तथैवोपरराम च ॥

Transliteration (IAST)

sūta uvāca
idam atyadbhutaṃ cānyad āstīkasyānuśuśrumaḥ ||
tathā varaiś chandyamāne rājñā pārikṣitena ha ||
indrahastāc cyuto nāgaḥ kha eva yad atiṣṭhata ||
tataś cintāparo rājā babhūva janamejayaḥ ||
hūyamāne bhṛśaṃ dīpte vidhivat pāvake tadā ||
na sma sa prāpatad vahnau takṣako bhayapīḍitaḥ ||
śaunaka uvāca
kiṃ sūta teṣāṃ viprāṇāṃ mantragrāmo manīṣiṇām ||
na pratyabhāt tadāgnau yan na papāta sa takṣakaḥ ||
sūta uvāca
tam indrahastād visrastaṃ visaṃjñaṃ pannagottamam ||
āstīkas tiṣṭha tiṣṭheti vācas tisro 'bhyudairayat ||
vitasthe so 'ntarikṣe 'tha hṛdayena vidūyatā ||
yathā tiṣṭheta vai kaś cid gocakrasyāntarā naraḥ ||
tato rājābravīd vākyaṃ sadasyaiś codito bhṛśam ||
kāmam etad bhavatv evaṃ yathāstīkasya bhāṣitam ||
samāpyatām idaṃ karma pannagāḥ santv anāmayāḥ ||
prīyatām ayam āstīkaḥ satyaṃ sūtavaco 'stu tat ||
tato halahalāśabdaḥ prītijaḥ samavartata ||
āstīkasya vare datte tathaivopararāma ca ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
राज्ञा वरैः छन्द्यमाने इन्द्रहस्तात् च्युतः नागः खे एव अतिष्ठतrājñā varaiḥ chandyamāne indrahastāt cyutaḥ nāgaḥ khe eva atiṣṭhataкогда царь предлагал [иные] дары, спавший с руки Индры нага [Такшака] остановился в воздухе
जनमेजयः चिन्तापरः बभूव पावके हूयमाने तक्षकः न प्रापतत्janamejayaḥ cintāparaḥ babhūva pāvake hūyamāne takṣakaḥ na prāpatatДжанамеджая впал в раздумье; хотя в огонь возливали, Такшака не падал
शौनकः उवाच किं तेषां विप्राणां मन्त्रग्रामः न प्रत्यभात् यत् तक्षकः न पपातśaunakaḥ uvāca kiṃ teṣāṃ viprāṇāṃ mantragrāmaḥ na pratyabhāt yat takṣakaḥ na papātaШаунака сказал: разве не подействовало множество мантр тех брахманов, [раз] Такшака не падал?
सूतः उवाच आस्तीकः तं विसंज्ञं पन्नगोत्तमं तिष्ठ तिष्ठ इति तिस्रः वाचः अभ्युदैरयत्sūtaḥ uvāca āstīkaḥ taṃ visaṃjñaṃ pannagottamaṃ tiṣṭha tiṣṭha iti tisraḥ vācaḥ abhyudairayatСута сказал: Астика тому беспамятному лучшему из змеев трижды возгласил «стой, стой!»
सः अन्तरिक्षे वितस्थे विदूयता हृदयेन गोचक्रस्य अन्तरा नरः यथाsaḥ antarikṣe vitasthe vidūyatā hṛdayena gocakrasya antarā naraḥ yathāон застыл в поднебесье с истерзанным сердцем, как человек [застывает] меж [спиц] вращающегося круга
राजा सदस्यैः चोदितः अब्रवीत् कामम् एतत् एवं भवतु यथा आस्तीकस्य भाषितम्rājā sadasyaiḥ coditaḥ abravīt kāmam etat evaṃ bhavatu yathā āstīkasya bhāṣitamцарь, понуждаемый собранием, молвил: пусть будет так, как сказано Астикою
समाप्यताम् इदं कर्म पन्नगाः सन्तु अनामयाः आस्तीकः प्रीयताम्samāpyatām idaṃ karma pannagāḥ santu anāmayāḥ āstīkaḥ prīyatāmда завершится это деяние, да будут змеи невредимы, да возрадуется Астика
ततः प्रीतिजः हलहलाशब्दः समवर्तत आस्तीकस्य वरे दत्ते यज्ञः उपररामtataḥ prītijaḥ halahalāśabdaḥ samavartata āstīkasya vare datte yajñaḥ upararāmaтогда поднялся радостный гул [одобрения]; [с] дарованием Астике дара жертвоприношение прекратилось
सः यज्ञः पारिक्षितस्य उपरराम जनमेजयः प्रीतिमान् अभवत्saḥ yajñaḥ pārikṣitasya upararāma janamejayaḥ prītimān abhavatто жертвоприношение [потомка] Парикшита прекратилось, и Джанамеджая стал доволен
Translation

Сута сказал: «И вот ещё другое, дивное [деяние] Астики мы слышали — [то], как, когда царь, потомок Парикшита, предлагал [Астике] иные дары, нага [Такшака], спавший с руки Индры, остановился прямо в воздухе. И тогда царь Джанамеджая впал в раздумье; хотя в пылающий огонь, как должно, обильно возливали, [нага] Такшака, мучимый страхом, не падал в огонь». Шаунака сказал: «Разве, о сута, не подействовало тогда множество мантр тех мудрых брахманов в огне, раз тот Такшака не падал?» Сута сказал: «Тому беспамятному, лучшему из змеев, спавшему с руки Индры, Астика трижды возгласил [слова]: „Стой, стой, стой!“ И он застыл в поднебесье с истерзанным сердцем, как застыл бы человек меж [спиц] вращающегося круга. Тогда царь, усиленно понуждаемый собранием, молвил слово: „Пусть будет так, как сказано Астикою; да завершится это деяние, да будут змеи невредимы, да возрадуется этот Астика, и да будет истинным то слово суты“. Тогда поднялся радостный гул [одобрения]; и [с] дарованием Астике дара жертвоприношение прекратилось. Так то жертвоприношение царя, потомка Парикшита из [рода] Панду, [прекратилось]; и царь Бхарата, Джанамеджая, стал доволен.»

Commentary

Здесь свершается кульминация всего сказания: милосердие останавливает занесённую руку мщения. Дивен образ: Такшака, виновник, повисает меж небом и огнём, удержанный единым словом праведника «стой!» — как человек, застывший меж спиц вращающегося колеса. Здесь — зримый знак того, что слово истинного (сатья-вади) обладает властью даже над роком: трёхкратное «тиштха» Астики сильнее и мантр жрецов, и притяжения огня. Знаменательно, что царь уступает не по принуждению силою, а по слову собрания мудрецов и [по] данному обету — «пусть будет, как сказал Астика»; так дхарма и верность слову берут верх над гневом. И заметим завершающую молитву царя: «да будут змеи невредимы, да возрадуется Астика» — сердце, [ещё] недавно [пылавшее] местью, [теперь] изрекает благословение [бывшим] врагам. В этом — победа милосердия не только над змеями, но и над самим гневом Джанамеджаи; обряд прекращается, и царь обретает [истинное] довольство — [ибо] мир сердца [приходит] не [с] [утолением] мести, но [с] [её] [оставлением].

Version

eaea441c9669 · published Jun 16, 2026, 5:00:00 AM UTC

Page between verses with