Mahabharata
Самбхава-парва: приход в обитель Канвы · Verse 1.64.35–42
405 / 3756
Mahabharata · 1.64.35–42
Devanāgarī

यज्ञसंस्कारविद्भिश् च क्रमशिक्षा विशारदैः ॥
न्यायतत्त्वार्थविज्ञानसंपन्नैर् वेदपारगैः ॥
नानावाक्यसमाहारसमवायविशारदैः ॥
विशेषकार्यविद्भिश् च मोक्षधर्मपरायणैः ॥
स्थापनाक्षेपसिद्धान्तपरमार्थज्ञतां गतैः ॥
लोकायतिकमुख्यैश् च समन्ताद् अनुनादितम् ॥
तत्र तत्र च विप्रेन्द्रान् नियतान् संशितव्रतान् ॥
जपहोमपरान् सिद्धान् ददर्श परवीरहा ॥
आसनानि विचित्राणि पुष्पवन्ति महीपतिः ॥
प्रयत्नोपहितानि स्म दृष्ट्वा विस्मयम् आगमत् ॥
देवतायतनानां च पूजां प्रेक्ष्य कृतां द्विजैः ॥
ब्रह्मलोकस्थम् आत्मानं मेने स नृपसत्तमः ॥
स काश्यपतपोगुप्तम् आश्रमप्रवरं शुभम् ॥
नातृप्यत् प्रेक्षमाणो वै तपोधनगणैर् युतम् ॥
स काश्यपस्यायतनं महाव्रतैर् ।
वृतं समन्ताद् ऋषिभिस् तपोधनैः ॥
विवेश सामात्यपुरोहितो ऽरिहा ।
विविक्तम् अत्यर्थमनोहरं शिवम् ॥

Transliteration (IAST)

yajñasaṃskāravidbhiś ca kramaśikṣā viśāradaiḥ ||
nyāyatattvārthavijñānasaṃpannair vedapāragaiḥ ||
nānāvākyasamāhārasamavāyaviśāradaiḥ ||
viśeṣakāryavidbhiś ca mokṣadharmaparāyaṇaiḥ ||
sthāpanākṣepasiddhāntaparamārthajñatāṃ gataiḥ ||
lokāyatikamukhyaiś ca samantād anunāditam ||
tatra tatra ca viprendrān niyatān saṃśitavratān ||
japahomaparān siddhān dadarśa paravīrahā ||
āsanāni vicitrāṇi puṣpavanti mahīpatiḥ ||
prayatnopahitāni sma dṛṣṭvā vismayam āgamat ||
devatāyatanānāṃ ca pūjāṃ prekṣya kṛtāṃ dvijaiḥ ||
brahmalokastham ātmānaṃ mene sa nṛpasattamaḥ ||
sa kāśyapatapoguptam āśramapravaraṃ śubham ||
nātṛpyat prekṣamāṇo vai tapodhanagaṇair yutam ||
sa kāśyapasyāyatanaṃ mahāvratair |
vṛtaṃ samantād ṛṣibhis tapodhanaiḥ ||
viveśa sāmātyapurohito 'rihā |
viviktam atyarthamanoharaṃ śivam ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
यज्ञसंस्कारविद्भिः क्रमशिक्षाविशारदैः न्यायतत्त्वार्थविज्ञानसंपन्नैः वेदपारगैः [वृतः]yajñasaṃskāravidbhiḥ kramaśikṣāviśāradaiḥ nyāyatattvārthavijñānasaṃpannaiḥ vedapāragaiḥ [vṛtaḥ][обитель, полная мудрецов,] знатоков обрядов жертвоприношения, искусных в [ведийском] произнесении, наделённых познанием логики и сути вещей, превзошедших Веды
नानावाक्यसमाहारसमवायविशारदैः विशेषकार्यविद्भिः मोक्षधर्मपरायणैःnānāvākyasamāhārasamavāyaviśāradaiḥ viśeṣakāryavidbhiḥ mokṣadharmaparāyaṇaiḥ[мудрецами], искусными в сочетании и связывании различных речений, знатоками особых [обрядовых] действий, преданными дхарме освобождения
स्थापनाक्षेपसिद्धान्तपरमार्थज्ञतां गतैः लोकायतिकमुख्यैः च समन्तात् अनुनादितम्sthāpanākṣepasiddhāntaparamārthajñatāṃ gataiḥ lokāyatikamukhyaiḥ ca samantāt anunāditam[мудрецами], достигшими знания [искусства] утверждения, опровержения, [твёрдого] вывода и высшей истины, и лучшими [из знатоков] локаяты, — повсюду [та обитель] оглашалась
परवीरहा तत्र तत्र नियतान् संशितव्रतान् जपहोमपरान् सिद्धान् विप्रेन्द्रान् ददर्शparavīrahā tatra tatra niyatān saṃśitavratān japahomaparān siddhān viprendrān dadarśaгубитель вражеских героев [царь] видел там повсюду обузданных, твёрдых в обетах, преданных [тихой] молитве и возлияниям, совершенных лучших брахманов
महीपतिः प्रयत्नोपहितानि पुष्पवन्ति विचित्राणि आसनानि दृष्ट्वा विस्मयं आगमत्mahīpatiḥ prayatnopahitāni puṣpavanti vicitrāṇi āsanāni dṛṣṭvā vismayaṃ āgamatцарь, увидев старательно устроенные, [убранные] цветами, разнообразные сиденья, изумился
सः नृपसत्तमः द्विजैः कृतां देवतायतनानां पूजां प्रेक्ष्य आत्मानं ब्रह्मलोकस्थं मेनेsaḥ nṛpasattamaḥ dvijaiḥ kṛtāṃ devatāyatanānāṃ pūjāṃ prekṣya ātmānaṃ brahmalokasthaṃ meneтот лучший из царей, увидев совершаемое дваждырождёнными почитание храмов божеств, счёл себя [как бы] пребывающим в мире Брахмы
सः काश्यपतपोगुप्तं तपोधनगणैः युतं शुभं आश्रमप्रवरं प्रेक्षमाणः न अतृप्यत्saḥ kāśyapatapoguptaṃ tapodhanagaṇaiḥ yutaṃ śubhaṃ āśramapravaraṃ prekṣamāṇaḥ na atṛpyatон, взирая на ту благую отменную обитель, хранимую подвигом Кашьяпы, [полную] сонмов богатых подвигом [мудрецов], не [мог] насытиться
सः अरिहा सामात्यपुरोहितः महाव्रतैः तपोधनैः ऋषिभिः समन्तात् वृतं काश्यपस्य अयतनं विविक्तं अत्यर्थमनोहरं शिवं विवेशsaḥ arihā sāmātyapurohitaḥ mahāvrataiḥ tapodhanaiḥ ṛṣibhiḥ samantāt vṛtaṃ kāśyapasya ayatanaṃ viviktaṃ atyarthamanoharaṃ śivaṃ viveśaтот губитель врагов, с советником и пурохитою, вступил в обитель Кашьяпы, окружённую отовсюду великообетными, богатыми подвигом мудрецами, — уединённую, чрезвычайно чарующую, благую
Translation

«[Обитель, полная мудрецов,] знатоков обрядов жертвоприношения, искусных в [ведийском] произнесении, наделённых познанием логики и сути вещей, превзошедших Веды; [мудрецов], искусных в сочетании и связывании различных речений, знатоков особых [обрядовых] действий, преданных дхарме освобождения; [мудрецов], достигших знания [искусства] утверждения, опровержения, [твёрдого] вывода и высшей истины, и лучших [из знатоков] локаяты, — повсюду [та обитель] оглашалась [ими]. Губитель вражеских героев [царь] видел там повсюду обузданных, твёрдых в обетах, преданных [тихой] молитве и возлияниям, совершенных лучших брахманов. Царь, увидев старательно устроенные, [убранные] цветами, разнообразные сиденья, изумился. И тот лучший из царей, увидев совершаемое дваждырождёнными почитание храмов божеств, счёл себя [как бы] пребывающим в мире Брахмы. Он, взирая на ту благую отменную обитель, хранимую подвигом Кашьяпы, [полную] сонмов богатых подвигом [мудрецов], не [мог] насытиться. Тот губитель врагов, с советником и пурохитою, вступил в обитель Кашьяпы, окружённую отовсюду великообетными, богатыми подвигом мудрецами, — уединённую, чрезвычайно чарующую, благую.»

Commentary

Здесь довершается описание обители Канвы — и с нею образ идеального средоточия учёности и подвига. Знаменательно обилие наук, представленных в обители: ведийское произнесение, логика (ньяя), грамматика, искусство спора (утверждение, опровержение, вывод), даже локаята (мирская философия) — и над всем — «дхарма освобождения» (мокша-дхарма). Здесь — полнота знания, подчинённого высшей цели: все науки — и священные, и мирские — служат в обители не сами по себе, но как ступени к освобождению; учёность увенчана подвигом и преданностью. Знаменательно, что царь «счёл себя пребывающим в мире Брахмы» и «не мог насытиться» созерцанием: душа, соприкоснувшись со святостью, обретает радость, какой не давали ни власть, ни ловитва. Так писание являет превосходство духовного над мирским: царь всего мира — как зачарованный гость в царстве духа. И в этом святом месте, куда он вошёл смиренно, сложив регалии, совершится встреча, от которой пойдёт род Бхаратов.

Version

67b5fbec7ad2 · published Jun 16, 2026, 5:00:00 AM UTC

Page between verses with