Mahabharata 3.33.23-34

Драупади-кармавада-парва: Драупади о человеческом усилии · Verse 3.33.23-34

2921 / 3756

Mahabharata · 3.33.23-34

॥

Devanāgarī

मनसार्थान् विनिश्चित्य पश्चात् प्राप्नोति कर्मणा ॥
बुद्धिपूर्वं स्वयं धीरः पुरुषस् तत्र कारणम् ॥
संख्यातुं नैव शक्यानि कर्माणि पुरुषर्षभ ॥
अगारनगराणां हि सिद्धिः पुरुषहैतुकी ॥
तिले तैलं गवि क्षीरं काष्ठे पावकम् अन्ततः ॥
धिया धीरो विजानीयाद् उपायं चास्य सिद्धये ॥
ततः प्रवर्तते पश्चात् करणेष्व् अस्य सिद्धये ॥
तां सिद्धिम् उपजीवन्ति कर्मणाम् इह जन्तवः ॥
कुशलेन कृतं कर्म कर्त्रा साधु विनिश्चितम् ॥
इदं त्व् अकुशलेनेति विशेषाद् उपलभ्यते ॥
इष्टापूर्तफलं न स्यान् न शिष्यो न गुरुर् भवेत् ॥
पुरुषः कर्मसाध्येषु स्याच् चेद् अयम् अकारणम् ॥
कर्तृत्वाद् एव पुरुषः कर्मसिद्धौ प्रशस्यते ॥
असिद्धौ निन्द्यते चापि कर्मनाशः कथं त्व् इह ॥
सर्वम् एव हठेनैके दिष्टेनैके वदन्त्य् उत ॥
पुरुषप्रयत्नजं के चित् त्रैधम् एतन् निरुच्यते ॥
न चैवैतावता कार्यं मन्यन्त इति चापरे ॥
अस्ति सर्वम् अदृश्यं तु दिष्टं चैव तथा हठः ॥
दृश्यते हि हठाच् चैव दिष्टाच् चार्थस्य संततिः ॥
किं चिद् दैवाद् धठात् किं चित् किं चिद् एव स्वकर्मतः ॥
पुरुषः फलम् आप्नोति चतुर्थं नात्र कारणम् ॥
कुशलाः प्रतिजानन्ति ये तत्त्वविदुषो जनाः ॥
तथैव धाता भूतानाम् इष्टानिष्टफलप्रदः ॥
यदि न स्यान् न भूतानां कृपणो नाम कश् चन ॥
यं यम् अर्थम् अभिप्रेप्सुः कुरुते कर्म पूरुषः ॥
तत् तत् सफलम् एव स्याद् यदि न स्यात् पुराकृतम् ॥

Transliteration (IAST)

manasārthān viniścitya paścāt prāpnoti karmaṇā ||
buddhipūrvaṃ svayaṃ dhīraḥ puruṣas tatra kāraṇam ||
saṃkhyātuṃ naiva śakyāni karmāṇi puruṣarṣabha ||
agāranagarāṇāṃ hi siddhiḥ puruṣahaitukī ||
tile tailaṃ gavi kṣīraṃ kāṣṭhe pāvakam antataḥ ||
dhiyā dhīro vijānīyād upāyaṃ cāsya siddhaye ||
tataḥ pravartate paścāt karaṇeṣv asya siddhaye ||
tāṃ siddhim upajīvanti karmaṇām iha jantavaḥ ||
kuśalena kṛtaṃ karma kartrā sādhu viniścitam ||
idaṃ tv akuśaleneti viśeṣād upalabhyate ||
iṣṭāpūrtaphalaṃ na syān na śiṣyo na gurur bhavet ||
puruṣaḥ karmasādhyeṣu syāc ced ayam akāraṇam ||
kartṛtvād eva puruṣaḥ karmasiddhau praśasyate ||
asiddhau nindyate cāpi karmanāśaḥ kathaṃ tv iha ||
sarvam eva haṭhenaike diṣṭenaike vadanty uta ||
puruṣaprayatnajaṃ ke cit traidham etan nirucyate ||
na caivaitāvatā kāryaṃ manyanta iti cāpare ||
asti sarvam adṛśyaṃ tu diṣṭaṃ caiva tathā haṭhaḥ ||
dṛśyate hi haṭhāc caiva diṣṭāc cārthasya saṃtatiḥ ||
kiṃ cid daivād dhaṭhāt kiṃ cit kiṃ cid eva svakarmataḥ ||
puruṣaḥ phalam āpnoti caturthaṃ nātra kāraṇam ||
kuśalāḥ pratijānanti ye tattvaviduṣo janāḥ ||
tathaiva dhātā bhūtānām iṣṭāniṣṭaphalapradaḥ ||
yadi na syān na bhūtānāṃ kṛpaṇo nāma kaś cana ||
yaṃ yam artham abhiprepsuḥ kurute karma pūruṣaḥ ||
tat tat saphalam eva syād yadi na syāt purākṛtam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मनसा अर्थान् विनिश्चित्य पश्चात् प्राप्नोति कर्मणा बुद्धिपूर्वम् स्वयम् धीरः पुरुषः तत्र कारणम्manasā arthān viniścitya paścāt prāpnoti karmaṇā buddhipūrvam svayam dhīraḥ puruṣaḥ tatra kāraṇamрешив цели умом, затем человек достигает их действием; разумный сам, с предшествующей мыслью, является там причиной

संख्यातुम् न एव शक्यानि कर्माणि पुरुषर्षभ अगारनगराणाम् हि सिद्धिः पुरुषहैतुकीsaṃkhyātum na eva śakyāni karmāṇi puruṣarṣabha agāranagarāṇām hi siddhiḥ puruṣahaitukīневозможно исчислить действия, о бык среди людей; успех домов и городов имеет причиной человека

तिले तैलम् गवि क्षीरम् काष्ठे पावकम् अन्ततः धिया धीरः विजानीयात् उपायम् च अस्य सिद्धयेtile tailam gavi kṣīram kāṣṭhe pāvakam antataḥ dhiyā dhīraḥ vijānīyāt upāyam ca asya siddhayeмасло в сезаме, молоко в корове, огонь в дереве — разумный должен умом узнать средство для их достижения

ततः प्रवर्तते पश्चात् करणेषु अस्य सिद्धये ताम् सिद्धिम् उपजीवन्ति कर्मणाम् इह जन्तवःtataḥ pravartate paścāt karaṇeṣu asya siddhaye tām siddhim upajīvanti karmaṇām iha jantavaḥзатем он приступает к средствам для достижения; этой успешностью действий здесь живут существа

कुशलेन कृतम् कर्म कर्त्रा साधु विनिश्चितम् इदम् तु अकुशलेन इति विशेषात् उपलभ्यतेkuśalena kṛtam karma kartrā sādhu viniścitam idam tu akuśalena iti viśeṣāt upalabhyateдело, сделанное искусным делателем, хорошо определено; а это сделано неискусным — так различается по особенностям

इष्टापूर्तफलम् न स्यात् न शिष्यः न गुरुः भवेत् पुरुषः कर्मसाध्येषु स्यात् चेत् अयम् अकारणम्iṣṭāpūrtaphalam na syāt na śiṣyaḥ na guruḥ bhavet puruṣaḥ karmasādhyeṣu syāt cet ayam akāraṇamне было бы плода жертв и благих дел, не было бы ученика и учителя, если бы человек в достижимом действием был не причиной

कर्तृत्वात् एव पुरुषः कर्मसिद्धौ प्रशस्यते असिद्धौ निन्द्यते च अपि कर्मनाशः कथम् तु इहkartṛtvāt eva puruṣaḥ karmasiddhau praśasyate asiddhau nindyate ca api karmanāśaḥ katham tu ihaименно за делание человек прославляется при успехе дела и порицается при неуспехе; как же здесь может быть уничтожение действия

सर्वम् एव हठेन एके दिष्टेन एके वदन्ति उत पुरुषप्रयत्नजं के चित् त्रैधम् एतत् निरुच्यतेsarvam eva haṭhena eke diṣṭena eke vadanti uta puruṣaprayatnajaṃ ke cit traidham etat nirucyateодни говорят, что всё случайно, другие — судьбой, третьи — рождено человеческим усилием; это объясняется трояко

न च एव एतावता कार्यम् मन्यन्ते इति च अपरे अस्ति सर्वम् अदृश्यम् तु दिष्टम् च एव तथा हठःna ca eva etāvatā kāryam manyante iti ca apare asti sarvam adṛśyam tu diṣṭam ca eva tathā haṭhaḥа другие считают, что дело не ограничивается этим; есть всё невидимое, судьба и также случай

दृश्यते हि हठात् च एव दिष्टात् च अर्थस्य संततिःdṛśyate hi haṭhāt ca eva diṣṭāt ca arthasya saṃtatiḥведь видно продолжение цели и от случайности, и от судьбы

किं चित् दैवात् हठात् किं चित् किं चित् एव स्वकर्मतः पुरुषः फलम् आप्नोति चतुर्थम् न अत्र कारणम्kiṃ cit daivāt haṭhāt kiṃ cit kiṃ cit eva svakarmataḥ puruṣaḥ phalam āpnoti caturtham na atra kāraṇamчто-то человек получает от дайвы, что-то от случая, что-то от собственного действия; четвёртой причины здесь нет

कुशलाः प्रतिजानन्ति ये तत्त्वविदुषः जनाःkuśalāḥ pratijānanti ye tattvaviduṣaḥ janāḥтак утверждают искусные люди, знающие истину

तथा एव धाता भूतानाम् इष्टानिष्टफलप्रदः यदि न स्यात् न भूतानाम् कृपणः नाम कः चनtathā eva dhātā bhūtānām iṣṭāniṣṭaphalapradaḥ yadi na syāt na bhūtānām kṛpaṇaḥ nāma kaḥ canaесли бы Дхатар существ, дающий желанный и нежеланный плод, не был таков, не было бы среди существ никого жалкого

यम् यम् अर्थम् अभिप्रेप्सुः कुरुते कर्म पूरुषः तत् तत् सफलम् एव स्यात् यदि न स्यात् पुराकृतम्yam yam artham abhiprepsuḥ kurute karma pūruṣaḥ tat tat saphalam eva syāt yadi na syāt purākṛtamкакой бы цели ни желал человек, совершая дело, всё было бы плодотворно, если бы не прежнее действие

Translation

«Человек сначала решает цель умом, а затем достигает её действием. Успех домов и городов имеет человеческую причину. Масло есть в сезаме, молоко в корове, огонь в дереве, но разумный должен найти способ их извлечь. По качеству видно, искусно сделано дело или нет. Если бы человек не был причиной в том, что достигается действием, не было бы ученика и учителя, не было бы похвалы за успех и порицания за неуспех. Одни говорят, что всё от случая, другие — от судьбы, третьи — от усилия; знающие истину признают три причины: дайву, случай и собственное действие, а четвёртой нет. Если бы прежняя карма не влияла, всякое действие к желанной цели всегда давало бы плод».

Commentary

Пример с маслом, молоком и огнём точен: возможность спрятана в природе вещей, но без разумного способа она не становится результатом. Так и милость судьбы не отменяет умелого действия.

Version

61647b176945 · published Jun 18, 2026, 4:17:35 AM UTC

PreviousVerse 3.33.11-22 NextVerse 3.33.35-48

Page between verses with