Mahabharata 3.33.35-48

Драупади-кармавада-парва: Драупади о человеческом усилии · Verse 3.33.35-48

2922 / 3756

Mahabharata · 3.33.35-48

॥

Devanāgarī

त्रिद्वाराम् अर्थसिद्धिं तु नानुपश्यन्ति ये नराः ॥
तथैवानर्थसिद्धिं च यथा लोकास् तथैव ते ॥
कर्तव्यं त्व् एव कर्मेति मनोर् एष विनिश्चयः ॥
एकान्तेन ह्य् अनीहो ऽयं पराभवति पूरुषः ॥
कुर्वतो हि भवत्य् एव प्रायेणेह युधिष्ठिर ॥
एकान्तफलसिद्धिं तु न विन्दत्य् अलसः क्व चित् ॥
असंभवे त्व् अस्य हेतुः प्रायश्चित्तं तु लक्ष्यते ॥
कृते कर्मणि राजेन्द्र तथानृण्यम् अवाप्यते ॥
अलक्ष्मीर् आविशत्य् एनं शयानम् अलसं नरम् ॥
निःसंशयं फलं लब्ध्वा दक्षो भूतिम् उपाश्नुते ॥
अनर्थं संशयावस्थं वृण्वते मुक्तसंशयाः ॥
धीरा नराः कर्मरता न तु निःसंशयं क्व चित् ॥
एकान्तेन ह्य् अनर्थो ऽयं वर्तते ऽस्मासु सांप्रतम् ॥
न तु निःसंशयं न स्यात् त्वयि कर्मण्य् अवस्थिते ॥
अथ वा सिद्धिर् एव स्यान् महिमा तु तथैव ते ॥
वृकोदरस्य बीभत्सोर् भ्रात्रोश् च यमयोर् अपि ॥
अन्येषां कर्म सफलम् अस्माकम् अपि वा पुनः ॥
विप्रकर्षेण बुध्येत कृतकर्मा यथा फलम् ॥
पृथिवीं लाङ्गलेनैव भित्त्वा बीजं वपत्य् उत ॥
आस्ते ऽथ कर्षकस् तूष्णीं पर्जन्यस् तत्र कारणम् ॥
वृष्टिश् चेन् नानुगृह्णीयाद् अनेनास् तत्र कर्षकः ॥
यद् अन्यः पुरुषः कुर्यात् कृतं तत् सकलं मया ॥
तच् चेद् अफलम् अस्माकं नापराधो ऽस्ति नः क्व चित् ॥
इति धीरो ऽन्ववेक्ष्यैव नात्मानं तत्र गर्हयेत् ॥
कुर्वतो नार्थसिद्धिर् मे भवतीति ह भारत ॥
निर्वेदो नात्र गन्तव्यो द्वाव् एतौ ह्य् अस्य कर्मणः ॥
सिद्धिर् वाप्य् अथ वासिद्धिर् अप्रवृत्तिर् अतो ऽन्यथा ॥
बहूनां समवाये हि भावानां कर्म सिध्यति ॥
गुणाभावे फलं न्यूनं भवत्य् अफलम् एव वा ॥
अनारम्भे तु न फलं न गुणो दृश्यते ऽच्युत ॥

Transliteration (IAST)

tridvārām arthasiddhiṃ tu nānupaśyanti ye narāḥ ||
tathaivānarthasiddhiṃ ca yathā lokās tathaiva te ||
kartavyaṃ tv eva karmeti manor eṣa viniścayaḥ ||
ekāntena hy anīho 'yaṃ parābhavati pūruṣaḥ ||
kurvato hi bhavaty eva prāyeṇeha yudhiṣṭhira ||
ekāntaphalasiddhiṃ tu na vindaty alasaḥ kva cit ||
asaṃbhave tv asya hetuḥ prāyaścittaṃ tu lakṣyate ||
kṛte karmaṇi rājendra tathānṛṇyam avāpyate ||
alakṣmīr āviśaty enaṃ śayānam alasaṃ naram ||
niḥsaṃśayaṃ phalaṃ labdhvā dakṣo bhūtim upāśnute ||
anarthaṃ saṃśayāvasthaṃ vṛṇvate muktasaṃśayāḥ ||
dhīrā narāḥ karmaratā na tu niḥsaṃśayaṃ kva cit ||
ekāntena hy anartho 'yaṃ vartate 'smāsu sāṃpratam ||
na tu niḥsaṃśayaṃ na syāt tvayi karmaṇy avasthite ||
atha vā siddhir eva syān mahimā tu tathaiva te ||
vṛkodarasya bībhatsor bhrātroś ca yamayor api ||
anyeṣāṃ karma saphalam asmākam api vā punaḥ ||
viprakarṣeṇa budhyeta kṛtakarmā yathā phalam ||
pṛthivīṃ lāṅgalenaiva bhittvā bījaṃ vapaty uta ||
āste 'tha karṣakas tūṣṇīṃ parjanyas tatra kāraṇam ||
vṛṣṭiś cen nānugṛhṇīyād anenās tatra karṣakaḥ ||
yad anyaḥ puruṣaḥ kuryāt kṛtaṃ tat sakalaṃ mayā ||
tac ced aphalam asmākaṃ nāparādho 'sti naḥ kva cit ||
iti dhīro 'nvavekṣyaiva nātmānaṃ tatra garhayet ||
kurvato nārthasiddhir me bhavatīti ha bhārata ||
nirvedo nātra gantavyo dvāv etau hy asya karmaṇaḥ ||
siddhir vāpy atha vāsiddhir apravṛttir ato 'nyathā ||
bahūnāṃ samavāye hi bhāvānāṃ karma sidhyati ||
guṇābhāve phalaṃ nyūnaṃ bhavaty aphalam eva vā ||
anārambhe tu na phalaṃ na guṇo dṛśyate 'cyuta ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

त्रिद्वाराम् अर्थसिद्धिम् तु न अनुपश्यन्ति ये नराः तथा एव अनर्थसिद्धिम् च यथा लोकाः तथा एव तेtridvārām arthasiddhim tu na anupaśyanti ye narāḥ tathā eva anarthasiddhim ca yathā lokāḥ tathā eva teлюди, которые не видят достижения цели через три двери, так же не видят и достижения беды; каковы миры, таковы и они

कर्तव्यम् तु एव कर्म इति मनोः एष विनिश्चयः एकान्तेन हि अनीहः अयम् पराभवति पूरुषःkartavyam tu eva karma iti manoḥ eṣa viniścayaḥ ekāntena hi anīhaḥ ayam parābhavati pūruṣaḥдело непременно должно быть сделано — таково решение Ману; полностью бездеятельный человек терпит поражение

कुर्वतः हि भवति एव प्रायेण इह युधिष्ठिर एकान्तफलसिद्धिम् तु न विन्दति अलसः क्व चित्kurvataḥ hi bhavati eva prāyeṇa iha yudhiṣṭhira ekāntaphalasiddhim tu na vindati alasaḥ kva citу действующего здесь обычно что-то получается, Юдхиштхира; ленивый нигде не достигает полного плода

असंभवे तु अस्य हेतुः प्रायश्चित्तम् तु लक्ष्यते कृते कर्मणि राजेन्द्र तथा अनृण्यम् अवाप्यतेasaṃbhave tu asya hetuḥ prāyaścittam tu lakṣyate kṛte karmaṇi rājendra tathā anṛṇyam avāpyateесли же успех невозможен, видна причина и средство исправления; когда дело сделано, о царь, достигается свобода от долга

अलक्ष्मीः आविशति एनम् शयानम् अलसम् नरम् निःसंशयम् फलम् लब्ध्वा दक्षः भूतिम् उपाश्नुतेalakṣmīḥ āviśati enam śayānam alasam naram niḥsaṃśayam phalam labdhvā dakṣaḥ bhūtim upāśnuteнеудача входит в лежащего ленивого человека; умелый, получив несомненный плод, вкушает процветание

अनर्थम् संशयावस्थम् वृण्वते मुक्तसंशयाः धीराः नराः कर्मरताः न तु निःसंशयम् क्व चित्anartham saṃśayāvastham vṛṇvate muktasaṃśayāḥ dhīrāḥ narāḥ karmaratāḥ na tu niḥsaṃśayam kva citмудрые люди, свободные от сомнений и любящие действие, выбирают даже сомнительную беду, но не безусловную неподвижность

एकान्तेन हि अनर्थः अयम् वर्तते अस्मासु सांप्रतम् न तु निःसंशयम् न स्यात् त्वयि कर्मणि अवस्थितेekāntena hi anarthaḥ ayam vartate asmāsu sāṃpratam na tu niḥsaṃśayam na syāt tvayi karmaṇi avasthiteтеперь с нами явно происходит беда; но она не была бы несомненной, если бы ты стоял в действии

अथ वा सिद्धिः एव स्यात् महिमा तु तथा एव ते वृकोदरस्य बीभतोः भ्रात्रोः च यमयोः अपिatha vā siddhiḥ eva syāt mahimā tu tathā eva te vṛkodarasya bībhatoḥ bhrātroḥ ca yamayoḥ apiили даже был бы успех, и также величие твоё, Врикодары, Бибхатсу и братьев-близнецов

अन्येषाम् कर्म सफलम् अस्माकम् अपि वा पुनः विप्रकर्षेण बुध्येत कृतकर्मा यथा फलम्anyeṣām karma saphalam asmākam api vā punaḥ viprakarṣeṇa budhyeta kṛtakarmā yathā phalamплодотворно ли дело других или наше, совершивший дело узнаёт по отдалению, каков плод

पृथिवीम् लाङ्गलेन एव भित्त्वा बीजम् वपति उत आस्ते अथ कर्षकः तूष्णीम् पर्जन्यः तत्र कारणम्pṛthivīm lāṅgalena eva bhittvā bījam vapati uta āste atha karṣakaḥ tūṣṇīm parjanyaḥ tatra kāraṇamземледелец, вспахав землю плугом и посеяв семя, затем сидит молча; дождь там причина

वृष्टिः चेत् न अनुगृह्णीयात् अनेनः तत्र कर्षकः यत् अन्यः पुरुषः कुर्यात् कृतम् तत् सकलम् मयाvṛṣṭiḥ cet na anugṛhṇīyāt anenaḥ tatra karṣakaḥ yat anyaḥ puruṣaḥ kuryāt kṛtam tat sakalam mayāесли дождь не поможет, земледелец без вины: что мог бы сделать другой человек, всё это сделано мной

तत् चेत् अफलम् अस्माकम् न अपराधः अस्ति नः क्व चित् इति धीरः अन्ववेक्ष्य एव न आत्मानम् तत्र गर्हयेत्tat cet aphalam asmākam na aparādhaḥ asti naḥ kva cit iti dhīraḥ anvavekṣya eva na ātmānam tatra garhayetесли это бесплодно для нас, нашей вины нет; так мудрый, рассмотрев, не порицает себя

कुर्वतः न अर्थसिद्धिः मे भवति इति ह भारत निर्वेदः न अत्र गन्तव्यः द्वौ एतौ हि अस्य कर्मणःkurvataḥ na arthasiddhiḥ me bhavati iti ha bhārata nirvedaḥ na atra gantavyaḥ dvau etau hi asya karmaṇaḥесли у действующего нет достижения цели, о Бхарата, не следует впадать в уныние; у действия две возможности

सिद्धिः वा अपि अथ वा असिद्धिः अप्रवृत्तिः अतः अन्यथाsiddhiḥ vā api atha vā asiddhiḥ apravṛttiḥ ataḥ anyathāуспех или неуспех, а бездействие — другое

बहूनाम् समवाये हि भावानाम् कर्म सिध्यति गुणाभावे फलम् न्यूनम् भवति अफलम् एव वाbahūnām samavāye hi bhāvānām karma sidhyati guṇābhāve phalam nyūnam bhavati aphalam eva vāдело достигает успеха при соединении многих условий; при отсутствии качества плод бывает малым или вовсе отсутствует

अनारम्भे तु न फलम् न गुणः दृश्यते अच्युतanārambhe tu na phalam na guṇaḥ dṛśyate acyutaно при неначинании не видно ни плода, ни качества, о Ачьюта

Translation

«Кто не видит трёх дверей достижения цели, тот не понимает и неудачи. Ману решил: действие должно быть совершено. Полностью бездеятельный терпит поражение; у действующего обычно что-то получается, а ленивый нигде не достигает плода. Если успех невозможен, действие всё равно показывает причину и снимает долг: “Я сделал всё, что мог”. Ленивого захватывает неудача, умелый достигает процветания. Мудрые выбирают даже сомнительную попытку, а не несомненное бездействие. Земледелец вспахивает землю и сеет семя; дождь уже не в его власти. Если дождь не пришёл, он не виноват, потому что сделал всё человечески возможное. У действия две возможности — успех и неуспех; у бездействия нет ни плода, ни проявленного качества».

Commentary

Драупади формулирует зрелую этику усилия: результат не полностью в наших руках, но без действия мы не исполняем даже свою часть. Это близко к духу карма-йоги: действовать правильно, не владея дождём.

Version

9802a72d8911 · published Jun 18, 2026, 4:17:35 AM UTC

PreviousVerse 3.33.23-34 NextVerse 3.33.49-58

Page between verses with