Mahabharata 3.41.17-26

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
तच् छ्रुत्वा त्वरितः पार्थः शुचिर् भूत्वा समाहितः ॥
उपसंगृह्य विश्वेशम् अधीष्वेति च सो ऽब्रवीत् ॥
ततस् त्व् अध्यापयाम् आस सरहस्य निवर्तनम् ॥
तद् अस्त्रं पाण्डवश्रेष्ठं मूर्तिमन्तम् इवान्तकम् ॥
उपतस्थे महात्मानं यथा त्र्यक्षम् उमापतिम् ॥
प्रतिजग्राह तच् चापि प्रीतिमान् अर्जुनस् तदा ॥
ततश् चचाल पृथिवी सपर्वतवनद्रुमा ॥
ससागरवनोद्देशा सग्रामनगराकरा ॥
शङ्खदुन्दुभिघोषाश् च भेरीणां च सहस्रशः ॥
तस्मिन् मुहूर्ते संप्राप्ते निर्घातश् च महान् अभूत् ॥
अथास्त्रं जाज्वलद् घोरं पाण्डवस्यामितौजसः ॥
मूर्तिमद् विष्ठितं पार्श्वे ददृशुर् देवदानवाः ॥
स्पृष्टस्य च त्र्यम्बकेन फल्गुनस्यामितौजसः ॥
यत् किं चिद् अशुभं देहे तत् सर्वं नाशम् एयिवत् ॥
स्वर्गं गच्छेत्य् अनुज्ञातस् त्र्यम्बकेन तदार्जुनः ॥
प्रणम्य शिरसा पार्थः प्राञ्जलिर् देवम् ऐक्षत ॥
ततः प्रभुस् त्रिदिवनिवासिनां वशी; महामतिर् गिरिश उमापतिः शिवः ॥
धनुर् महद् दितिजपिशाचसूदनं; ददौ भवः पुरुषवराय गाण्डिवम् ॥
ततः शुभं गिरिवरम् ईश्वरस् तदा; सहोमया सिततटसानुकन्दरम् ॥
विहाय तं पतगमहर्षिसेवितं; जगाम खं पुरुषवरस्य पश्यतः ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tac chrutvā tvaritaḥ pārthaḥ śucir bhūtvā samāhitaḥ ||
upasaṃgṛhya viśveśam adhīṣveti ca so 'bravīt ||
tatas tv adhyāpayām āsa sarahasya nivartanam ||
tad astraṃ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ mūrtimantam ivāntakam ||
upatasthe mahātmānaṃ yathā tryakṣam umāpatim ||
pratijagrāha tac cāpi prītimān arjunas tadā ||
tataś cacāla pṛthivī saparvatavanadrumā ||
sasāgaravanoddeśā sagrāmanagarākarā ||
śaṅkhadundubhighoṣāś ca bherīṇāṃ ca sahasraśaḥ ||
tasmin muhūrte saṃprāpte nirghātaś ca mahān abhūt ||
athāstraṃ jājvalad ghoraṃ pāṇḍavasyāmitaujasaḥ ||
mūrtimad viṣṭhitaṃ pārśve dadṛśur devadānavāḥ ||
spṛṣṭasya ca tryambakena phalgunasyāmitaujasaḥ ||
yat kiṃ cid aśubhaṃ dehe tat sarvaṃ nāśam eyivat ||
svargaṃ gacchety anujñātas tryambakena tadārjunaḥ ||
praṇamya śirasā pārthaḥ prāñjalir devam aikṣata ||
tataḥ prabhus tridivanivāsināṃ vaśī; mahāmatir giriśa umāpatiḥ śivaḥ ||
dhanur mahad ditijapiśācasūdanaṃ; dadau bhavaḥ puruṣavarāya gāṇḍivam ||
tataḥ śubhaṃ girivaram īśvaras tadā; sahomayā sitataṭasānukandaram ||
vihāya taṃ patagamaharṣisevitaṃ; jagāma khaṃ puruṣavarasya paśyataḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच तच् छ्रुत्वा त्वरितः पार्थः शुचिर् भूत्वा समाहितः ॥ उपसंगृह्य विश्वेशम् अधीष्वेति च सो ऽब्रवीत् ॥ ततस् त्व् अध्यापयाम् आस सरहस्य निवर्तनम् ॥ तद् अस्त्रं पाण्डवश्रेष्ठं मूर्तिमन्तम् इवान्तकम् ॥ उपतस्थे महात्मानं यथा त्र्यक्षम् उमापतिम् ॥ प्रतिजग्राह तच् चापि प्रीतिमान् अर्जुनस् तदा ॥ ततश् चचाल पृथिवी सपर्वतवनद्रुमा ॥ ससागरवनोद्देशा सग्रामनगराकरा ॥ शङ्खदुन्दुभिघोषाश् च भेरीणां च सहस्रशः ॥ तस्मिन् मुहूर्ते संप्राप्ते निर्घातश् च महान् अभूत् ॥ अथास्त्रं जाज्वलद् घोरं पाण्डवस्यामितौजसः ॥ मूर्तिमद् विष्ठितं पार्श्वे ददृशुर् देवदानवाः ॥ स्पृष्टस्य च त्र्यम्बकेन फल्गुनस्यामितौजसः ॥ यत् किं चिद् अशुभं देहे तत् सर्वं नाशम् एयिवत् ॥ स्वर्गं गच्छेत्य् अनुज्ञातस् त्र्यम्बकेन तदार्जुनः ॥ प्रणम्य शिरसा पार्थः प्राञ्जलिर् देवम् ऐक्षत ॥ ततः प्रभुस् त्रिदिवनिवासिनां वशी; महामतिर् गिरिश उमापतिः शिवः ॥ धनुर् महद् दितिजपिशाचसूदनं; ददौ भवः पुरुषवराय गाण्डिवम् ॥ ततः शुभं गिरिवरम् ईश्वरस् तदा; सहोमया सिततटसानुकन्दरम् ॥ विहाय तं पतगमहर्षिसेवितं; जगाम खं पुरुषवरस्य पश्यतः ॥vaiśaṃpāyana uvāca tac chrutvā tvaritaḥ pārthaḥ śucir bhūtvā samāhitaḥ || upasaṃgṛhya viśveśam adhīṣveti ca so 'bravīt || tatas tv adhyāpayām āsa sarahasya nivartanam || tad astraṃ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ mūrtimantam ivāntakam || upatasthe mahātmānaṃ yathā tryakṣam umāpatim || pratijagrāha tac cāpi prītimān arjunas tadā || tataś cacāla pṛthivī saparvatavanadrumā || sasāgaravanoddeśā sagrāmanagarākarā || śaṅkhadundubhighoṣāś ca bherīṇāṃ ca sahasraśaḥ || tasmin muhūrte saṃprāpte nirghātaś ca mahān abhūt || athāstraṃ jājvalad ghoraṃ pāṇḍavasyāmitaujasaḥ || mūrtimad viṣṭhitaṃ pārśve dadṛśur devadānavāḥ || spṛṣṭasya ca tryambakena phalgunasyāmitaujasaḥ || yat kiṃ cid aśubhaṃ dehe tat sarvaṃ nāśam eyivat || svargaṃ gacchety anujñātas tryambakena tadārjunaḥ || praṇamya śirasā pārthaḥ prāñjalir devam aikṣata || tataḥ prabhus tridivanivāsināṃ vaśī; mahāmatir giriśa umāpatiḥ śivaḥ || dhanur mahad ditijapiśācasūdanaṃ; dadau bhavaḥ puruṣavarāya gāṇḍivam || tataḥ śubhaṃ girivaram īśvaras tadā; sahomayā sitataṭasānukandaram || vihāya taṃ patagamaharṣisevitaṃ; jagāma khaṃ puruṣavarasya paśyataḥ ||Arjuna purifies himself, receives the secret knowledge of the weapon and of its recall; the earth shakes, the weapon appears as death embodied, Shiva's touch destroys all that is inauspicious, and Shiva returns the Gandiva before departing into the sky.

Translation

Vaishampayana said: "Hearing this, Arjuna quickly purified himself, composed his mind, and asked Vishvesha to teach him. Shiva imparted the weapon to him together with the secret of its recall, as though it were death embodied. Arjuna received it with joy. Then the earth, with its mountains, forests, seas, villages, and cities, trembled; conches, drums, and a heavenly roar resounded. Gods and danavas saw the blazing weapon standing beside the Pandava. At the touch of Tryambaka, everything inauspicious in Phalguna's body vanished. Shiva gave him leave to go to heaven, returned the Gandiva to him, and, as Arjuna watched, departed together with Uma from the white-flanked mountain into the sky."

Commentary

Shiva's touch purifies Arjuna before he bears the weapon. The victory yet to come does not begin on the field of Kurukshetra, but at the moment when the hero's heart becomes fit to receive the gift.

Version

5d766b5ff27e · published Jul 16, 2026, 4:51:20 PM UTC

Available inRUEN