Mahabharata 3.41.17-26

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
तच् छ्रुत्वा त्वरितः पार्थः शुचिर् भूत्वा समाहितः ॥
उपसंगृह्य विश्वेशम् अधीष्वेति च सो ऽब्रवीत् ॥
ततस् त्व् अध्यापयाम् आस सरहस्य निवर्तनम् ॥
तद् अस्त्रं पाण्डवश्रेष्ठं मूर्तिमन्तम् इवान्तकम् ॥
उपतस्थे महात्मानं यथा त्र्यक्षम् उमापतिम् ॥
प्रतिजग्राह तच् चापि प्रीतिमान् अर्जुनस् तदा ॥
ततश् चचाल पृथिवी सपर्वतवनद्रुमा ॥
ससागरवनोद्देशा सग्रामनगराकरा ॥
शङ्खदुन्दुभिघोषाश् च भेरीणां च सहस्रशः ॥
तस्मिन् मुहूर्ते संप्राप्ते निर्घातश् च महान् अभूत् ॥
अथास्त्रं जाज्वलद् घोरं पाण्डवस्यामितौजसः ॥
मूर्तिमद् विष्ठितं पार्श्वे ददृशुर् देवदानवाः ॥
स्पृष्टस्य च त्र्यम्बकेन फल्गुनस्यामितौजसः ॥
यत् किं चिद् अशुभं देहे तत् सर्वं नाशम् एयिवत् ॥
स्वर्गं गच्छेत्य् अनुज्ञातस् त्र्यम्बकेन तदार्जुनः ॥
प्रणम्य शिरसा पार्थः प्राञ्जलिर् देवम् ऐक्षत ॥
ततः प्रभुस् त्रिदिवनिवासिनां वशी; महामतिर् गिरिश उमापतिः शिवः ॥
धनुर् महद् दितिजपिशाचसूदनं; ददौ भवः पुरुषवराय गाण्डिवम् ॥
ततः शुभं गिरिवरम् ईश्वरस् तदा; सहोमया सिततटसानुकन्दरम् ॥
विहाय तं पतगमहर्षिसेवितं; जगाम खं पुरुषवरस्य पश्यतः ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tac chrutvā tvaritaḥ pārthaḥ śucir bhūtvā samāhitaḥ ||
upasaṃgṛhya viśveśam adhīṣveti ca so 'bravīt ||
tatas tv adhyāpayām āsa sarahasya nivartanam ||
tad astraṃ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ mūrtimantam ivāntakam ||
upatasthe mahātmānaṃ yathā tryakṣam umāpatim ||
pratijagrāha tac cāpi prītimān arjunas tadā ||
tataś cacāla pṛthivī saparvatavanadrumā ||
sasāgaravanoddeśā sagrāmanagarākarā ||
śaṅkhadundubhighoṣāś ca bherīṇāṃ ca sahasraśaḥ ||
tasmin muhūrte saṃprāpte nirghātaś ca mahān abhūt ||
athāstraṃ jājvalad ghoraṃ pāṇḍavasyāmitaujasaḥ ||
mūrtimad viṣṭhitaṃ pārśve dadṛśur devadānavāḥ ||
spṛṣṭasya ca tryambakena phalgunasyāmitaujasaḥ ||
yat kiṃ cid aśubhaṃ dehe tat sarvaṃ nāśam eyivat ||
svargaṃ gacchety anujñātas tryambakena tadārjunaḥ ||
praṇamya śirasā pārthaḥ prāñjalir devam aikṣata ||
tataḥ prabhus tridivanivāsināṃ vaśī; mahāmatir giriśa umāpatiḥ śivaḥ ||
dhanur mahad ditijapiśācasūdanaṃ; dadau bhavaḥ puruṣavarāya gāṇḍivam ||
tataḥ śubhaṃ girivaram īśvaras tadā; sahomayā sitataṭasānukandaram ||
vihāya taṃ patagamaharṣisevitaṃ; jagāma khaṃ puruṣavarasya paśyataḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच तच् छ्रुत्वा त्वरितः पार्थः शुचिर् भूत्वा समाहितः ॥ उपसंगृह्य विश्वेशम् अधीष्वेति च सो ऽब्रवीत् ॥ ततस् त्व् अध्यापयाम् आस सरहस्य निवर्तनम् ॥ तद् अस्त्रं पाण्डवश्रेष्ठं मूर्तिमन्तम् इवान्तकम् ॥ उपतस्थे महात्मानं यथा त्र्यक्षम् उमापतिम् ॥ प्रतिजग्राह तच् चापि प्रीतिमान् अर्जुनस् तदा ॥ ततश् चचाल पृथिवी सपर्वतवनद्रुमा ॥ ससागरवनोद्देशा सग्रामनगराकरा ॥ शङ्खदुन्दुभिघोषाश् च भेरीणां च सहस्रशः ॥ तस्मिन् मुहूर्ते संप्राप्ते निर्घातश् च महान् अभूत् ॥ अथास्त्रं जाज्वलद् घोरं पाण्डवस्यामितौजसः ॥ मूर्तिमद् विष्ठितं पार्श्वे ददृशुर् देवदानवाः ॥ स्पृष्टस्य च त्र्यम्बकेन फल्गुनस्यामितौजसः ॥ यत् किं चिद् अशुभं देहे तत् सर्वं नाशम् एयिवत् ॥ स्वर्गं गच्छेत्य् अनुज्ञातस् त्र्यम्बकेन तदार्जुनः ॥ प्रणम्य शिरसा पार्थः प्राञ्जलिर् देवम् ऐक्षत ॥ ततः प्रभुस् त्रिदिवनिवासिनां वशी; महामतिर् गिरिश उमापतिः शिवः ॥ धनुर् महद् दितिजपिशाचसूदनं; ददौ भवः पुरुषवराय गाण्डिवम् ॥ ततः शुभं गिरिवरम् ईश्वरस् तदा; सहोमया सिततटसानुकन्दरम् ॥ विहाय तं पतगमहर्षिसेवितं; जगाम खं पुरुषवरस्य पश्यतः ॥vaiśaṃpāyana uvāca tac chrutvā tvaritaḥ pārthaḥ śucir bhūtvā samāhitaḥ || upasaṃgṛhya viśveśam adhīṣveti ca so 'bravīt || tatas tv adhyāpayām āsa sarahasya nivartanam || tad astraṃ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ mūrtimantam ivāntakam || upatasthe mahātmānaṃ yathā tryakṣam umāpatim || pratijagrāha tac cāpi prītimān arjunas tadā || tataś cacāla pṛthivī saparvatavanadrumā || sasāgaravanoddeśā sagrāmanagarākarā || śaṅkhadundubhighoṣāś ca bherīṇāṃ ca sahasraśaḥ || tasmin muhūrte saṃprāpte nirghātaś ca mahān abhūt || athāstraṃ jājvalad ghoraṃ pāṇḍavasyāmitaujasaḥ || mūrtimad viṣṭhitaṃ pārśve dadṛśur devadānavāḥ || spṛṣṭasya ca tryambakena phalgunasyāmitaujasaḥ || yat kiṃ cid aśubhaṃ dehe tat sarvaṃ nāśam eyivat || svargaṃ gacchety anujñātas tryambakena tadārjunaḥ || praṇamya śirasā pārthaḥ prāñjalir devam aikṣata || tataḥ prabhus tridivanivāsināṃ vaśī; mahāmatir giriśa umāpatiḥ śivaḥ || dhanur mahad ditijapiśācasūdanaṃ; dadau bhavaḥ puruṣavarāya gāṇḍivam || tataḥ śubhaṃ girivaram īśvaras tadā; sahomayā sitataṭasānukandaram || vihāya taṃ patagamaharṣisevitaṃ; jagāma khaṃ puruṣavarasya paśyataḥ ||Арджуна очищается, принимает тайное знание оружия и его отзыв; земля сотрясается, оружие является как воплощённая смерть, прикосновение Шивы уничтожает всё неблагоприятное, и Шива возвращает Гандиву перед уходом в небо.

Translation

Вайшампаяна сказал: «Услышав это, Арджуна быстро очистился, сосредоточился и попросил Вишвешу обучить его. Шива передал ему оружие вместе с тайной его отзыва, словно воплощённую смерть. Арджуна с радостью принял его. Тогда земля с горами, лесами, морями, селениями и городами содрогнулась; зазвучали раковины, барабаны и небесный грохот. Боги и данавы увидели рядом с Пандавой пылающее оружие. От прикосновения Трьямбаки всё неблагоприятное в теле Пхалгуны исчезло. Шива разрешил ему идти на небо, вернул Гандиву и, пока Арджуна смотрел, вместе с Умой покинул белосклонную гору и ушёл в пространство».

Commentary

Прикосновение Шивы очищает Арджуну прежде, чем тот понесёт оружие. Победа в будущем начинается не на поле Курукшетры, а в момент, когда сердце героя становится пригодным для дара.

Version

4d09a95c475f · published Jun 18, 2026, 4:25:03 AM UTC