Mahabharata 3.42.1-15

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
तस्य संपश्यतस् त्व् एव पिनाकी वृषभध्वजः ॥
जगामादर्शनं भानुर् लोकस्येवास्तम् एयिवान् ॥
ततो ऽर्जुनः परं चक्रे विस्मयं परवीरहा ॥
मया साक्षान् महादेवो दृष्ट इत्य् एव भारत ॥
धन्यो ऽस्म्य् अनुगृहीतो ऽस्मि यन् मया त्र्यम्बको हरः ॥
पिनाकी वरदो रूपी दृष्टः स्पृष्टश् च पाणिना ॥
कृतार्थं चावगच्छामि परम् आत्मानम् आत्मना ॥
शत्रूंश् च विजितान् सर्वान् निर्वृत्तं च प्रयोजनम् ॥
ततो वैडूर्यवर्णाभो भासयन् सर्वतो दिशः ॥
यादोगणवृतः श्रीमान् आजगाम जलेश्वरः ॥
नागैर् नदैर् नदीभिश् च दैत्यैः साध्यैश् च दैवतैः ॥
वरुणो यादसां भर्ता वशी तं देशम् आगमत् ॥
अथ जाम्बूनदवपुर् विमानेन महार्चिषा ॥
कुबेरः समनुप्राप्तो यक्षैर् अनुगतः प्रभुः ॥
विद्योतयन्न् इवाकाशम् अद्भुतोपमदर्शनः ॥
धनानाम् ईश्वरः श्रीमान् अर्जुनं द्रष्टुम् आगतः ॥
तथा लोकान्तकृच् छ्रीमान् यमः साक्षात् प्रतापवान् ॥
मूर्त्य् अमूर्तिधरैः सार्धं पितृभिर् लोकभावनैः ॥
दण्डपाणिर् अचिन्त्यात्मा सर्वभूतविनाशकृत् ॥
वैवस्वतो धर्मराजो विमानेनावभासयन् ॥
त्रींल् लोकान् गुह्यकांश् चैव गन्धर्वांश् च सपन्नगान् ॥
द्वितीय इव मार्तण्डो युगान्ते समुपस्थिते ॥
भानुमन्ति विचित्राणि शिखराणि महागिरेः ॥
समास्थायार्जुनं तत्र ददृशुस् तपसान्वितम् ॥
ततो मुहूर्ताद् भगवान् ऐरावतशिरोगतः ॥
आजगाम सहेन्द्राण्या शक्रः सुरगणैर् वृतः ॥
पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ॥
शुशुभे तारकाराजः सितम् अभ्रम् इवास्थितः ॥
संस्तूयमानो गन्धर्वैर् ऋषिभिश् च तपोधनैः ॥
शृङ्गं गिरेः समासाद्य तस्थौ सूर्य इवोदितः ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tasya saṃpaśyatas tv eva pinākī vṛṣabhadhvajaḥ ||
jagāmādarśanaṃ bhānur lokasyevāstam eyivān ||
tato 'rjunaḥ paraṃ cakre vismayaṃ paravīrahā ||
mayā sākṣān mahādevo dṛṣṭa ity eva bhārata ||
dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi yan mayā tryambako haraḥ ||
pinākī varado rūpī dṛṣṭaḥ spṛṣṭaś ca pāṇinā ||
kṛtārthaṃ cāvagacchāmi param ātmānam ātmanā ||
śatrūṃś ca vijitān sarvān nirvṛttaṃ ca prayojanam ||
tato vaiḍūryavarṇābho bhāsayan sarvato diśaḥ ||
yādogaṇavṛtaḥ śrīmān ājagāma jaleśvaraḥ ||
nāgair nadair nadībhiś ca daityaiḥ sādhyaiś ca daivataiḥ ||
varuṇo yādasāṃ bhartā vaśī taṃ deśam āgamat ||
atha jāmbūnadavapur vimānena mahārciṣā ||
kuberaḥ samanuprāpto yakṣair anugataḥ prabhuḥ ||
vidyotayann ivākāśam adbhutopamadarśanaḥ ||
dhanānām īśvaraḥ śrīmān arjunaṃ draṣṭum āgataḥ ||
tathā lokāntakṛc chrīmān yamaḥ sākṣāt pratāpavān ||
mūrty amūrtidharaiḥ sārdhaṃ pitṛbhir lokabhāvanaiḥ ||
daṇḍapāṇir acintyātmā sarvabhūtavināśakṛt ||
vaivasvato dharmarājo vimānenāvabhāsayan ||
trīṃl lokān guhyakāṃś caiva gandharvāṃś ca sapannagān ||
dvitīya iva mārtaṇḍo yugānte samupasthite ||
bhānumanti vicitrāṇi śikharāṇi mahāgireḥ ||
samāsthāyārjunaṃ tatra dadṛśus tapasānvitam ||
tato muhūrtād bhagavān airāvataśirogataḥ ||
ājagāma sahendrāṇyā śakraḥ suragaṇair vṛtaḥ ||
pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani ||
śuśubhe tārakārājaḥ sitam abhram ivāsthitaḥ ||
saṃstūyamāno gandharvair ṛṣibhiś ca tapodhanaiḥ ||
śṛṅgaṃ gireḥ samāsādya tasthau sūrya ivoditaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच तस्य संपश्यतस् त्व् एव पिनाकी वृषभध्वजः ॥ जगामादर्शनं भानुर् लोकस्येवास्तम् एयिवान् ॥ ततो ऽर्जुनः परं चक्रे विस्मयं परवीरहा ॥ मया साक्षान् महादेवो दृष्ट इत्य् एव भारत ॥ धन्यो ऽस्म्य् अनुगृहीतो ऽस्मि यन् मया त्र्यम्बको हरः ॥ पिनाकी वरदो रूपी दृष्टः स्पृष्टश् च पाणिना ॥ कृतार्थं चावगच्छामि परम् आत्मानम् आत्मना ॥ शत्रूंश् च विजितान् सर्वान् निर्वृत्तं च प्रयोजनम् ॥ ततो वैडूर्यवर्णाभो भासयन् सर्वतो दिशः ॥ यादोगणवृतः श्रीमान् आजगाम जलेश्वरः ॥ नागैर् नदैर् नदीभिश् च दैत्यैः साध्यैश् च दैवतैः ॥ वरुणो यादसां भर्ता वशी तं देशम् आगमत् ॥ अथ जाम्बूनदवपुर् विमानेन महार्चिषा ॥ कुबेरः समनुप्राप्तो यक्षैर् अनुगतः प्रभुः ॥ विद्योतयन्न् इवाकाशम् अद्भुतोपमदर्शनः ॥ धनानाम् ईश्वरः श्रीमान् अर्जुनं द्रष्टुम् आगतः ॥ तथा लोकान्तकृच् छ्रीमान् यमः साक्षात् प्रतापवान् ॥ मूर्त्य् अमूर्तिधरैः सार्धं पितृभिर् लोकभावनैः ॥ दण्डपाणिर् अचिन्त्यात्मा सर्वभूतविनाशकृत् ॥ वैवस्वतो धर्मराजो विमानेनावभासयन् ॥ त्रींल् लोकान् गुह्यकांश् चैव गन्धर्वांश् च सपन्नगान् ॥ द्वितीय इव मार्तण्डो युगान्ते समुपस्थिते ॥ भानुमन्ति विचित्राणि शिखराणि महागिरेः ॥ समास्थायार्जुनं तत्र ददृशुस् तपसान्वितम् ॥ ततो मुहूर्ताद् भगवान् ऐरावतशिरोगतः ॥ आजगाम सहेन्द्राण्या शक्रः सुरगणैर् वृतः ॥ पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ॥ शुशुभे तारकाराजः सितम् अभ्रम् इवास्थितः ॥ संस्तूयमानो गन्धर्वैर् ऋषिभिश् च तपोधनैः ॥ शृङ्गं गिरेः समासाद्य तस्थौ सूर्य इवोदितः ॥vaiśaṃpāyana uvāca tasya saṃpaśyatas tv eva pinākī vṛṣabhadhvajaḥ || jagāmādarśanaṃ bhānur lokasyevāstam eyivān || tato 'rjunaḥ paraṃ cakre vismayaṃ paravīrahā || mayā sākṣān mahādevo dṛṣṭa ity eva bhārata || dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi yan mayā tryambako haraḥ || pinākī varado rūpī dṛṣṭaḥ spṛṣṭaś ca pāṇinā || kṛtārthaṃ cāvagacchāmi param ātmānam ātmanā || śatrūṃś ca vijitān sarvān nirvṛttaṃ ca prayojanam || tato vaiḍūryavarṇābho bhāsayan sarvato diśaḥ || yādogaṇavṛtaḥ śrīmān ājagāma jaleśvaraḥ || nāgair nadair nadībhiś ca daityaiḥ sādhyaiś ca daivataiḥ || varuṇo yādasāṃ bhartā vaśī taṃ deśam āgamat || atha jāmbūnadavapur vimānena mahārciṣā || kuberaḥ samanuprāpto yakṣair anugataḥ prabhuḥ || vidyotayann ivākāśam adbhutopamadarśanaḥ || dhanānām īśvaraḥ śrīmān arjunaṃ draṣṭum āgataḥ || tathā lokāntakṛc chrīmān yamaḥ sākṣāt pratāpavān || mūrty amūrtidharaiḥ sārdhaṃ pitṛbhir lokabhāvanaiḥ || daṇḍapāṇir acintyātmā sarvabhūtavināśakṛt || vaivasvato dharmarājo vimānenāvabhāsayan || trīṃl lokān guhyakāṃś caiva gandharvāṃś ca sapannagān || dvitīya iva mārtaṇḍo yugānte samupasthite || bhānumanti vicitrāṇi śikharāṇi mahāgireḥ || samāsthāyārjunaṃ tatra dadṛśus tapasānvitam || tato muhūrtād bhagavān airāvataśirogataḥ || ājagāma sahendrāṇyā śakraḥ suragaṇair vṛtaḥ || pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani || śuśubhe tārakārājaḥ sitam abhram ivāsthitaḥ || saṃstūyamāno gandharvair ṛṣibhiś ca tapodhanaiḥ || śṛṅgaṃ gireḥ samāsādya tasthau sūrya ivoditaḥ ||Shiva disappears, Arjuna rejoices in the blessing, then Varuna, Kubera, Yama, and Indra come to him with gods, sages, gandharvas, apsaras, and celestial signs.

Translation

Vaishampayana said: 'Even as Arjuna watched, Pinakin Vrishabhadhvaja vanished, like the sun setting upon the world. Arjuna marveled: "I have seen Mahadeva himself, he touched me with his hand; I am blessed, my task is accomplished, my enemies are already conquered." Then Varuna appeared, surrounded by beings of the waters, nagas, rivers, daityas, and gods. Kubera arrived on a shining chariot with the yakshas. Yama appeared, Vaivasvata Dharmaraja, together with the pitrs and his companions. At last, upon Airavata, with Indrani and the hosts of gods, Shakra arrived and stood upon the mountain peak, like the rising sun.'

Commentary

After Shiva's appearance, the guardians of the directions come to Arjuna. This shows that his mission is recognized not by a single god, but by the whole cosmic order.

Version

d36a782fc4e8 · published Jul 16, 2026, 4:51:20 PM UTC

Available inRUEN