Mahabharata 3.42.1-15

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
तस्य संपश्यतस् त्व् एव पिनाकी वृषभध्वजः ॥
जगामादर्शनं भानुर् लोकस्येवास्तम् एयिवान् ॥
ततो ऽर्जुनः परं चक्रे विस्मयं परवीरहा ॥
मया साक्षान् महादेवो दृष्ट इत्य् एव भारत ॥
धन्यो ऽस्म्य् अनुगृहीतो ऽस्मि यन् मया त्र्यम्बको हरः ॥
पिनाकी वरदो रूपी दृष्टः स्पृष्टश् च पाणिना ॥
कृतार्थं चावगच्छामि परम् आत्मानम् आत्मना ॥
शत्रूंश् च विजितान् सर्वान् निर्वृत्तं च प्रयोजनम् ॥
ततो वैडूर्यवर्णाभो भासयन् सर्वतो दिशः ॥
यादोगणवृतः श्रीमान् आजगाम जलेश्वरः ॥
नागैर् नदैर् नदीभिश् च दैत्यैः साध्यैश् च दैवतैः ॥
वरुणो यादसां भर्ता वशी तं देशम् आगमत् ॥
अथ जाम्बूनदवपुर् विमानेन महार्चिषा ॥
कुबेरः समनुप्राप्तो यक्षैर् अनुगतः प्रभुः ॥
विद्योतयन्न् इवाकाशम् अद्भुतोपमदर्शनः ॥
धनानाम् ईश्वरः श्रीमान् अर्जुनं द्रष्टुम् आगतः ॥
तथा लोकान्तकृच् छ्रीमान् यमः साक्षात् प्रतापवान् ॥
मूर्त्य् अमूर्तिधरैः सार्धं पितृभिर् लोकभावनैः ॥
दण्डपाणिर् अचिन्त्यात्मा सर्वभूतविनाशकृत् ॥
वैवस्वतो धर्मराजो विमानेनावभासयन् ॥
त्रींल् लोकान् गुह्यकांश् चैव गन्धर्वांश् च सपन्नगान् ॥
द्वितीय इव मार्तण्डो युगान्ते समुपस्थिते ॥
भानुमन्ति विचित्राणि शिखराणि महागिरेः ॥
समास्थायार्जुनं तत्र ददृशुस् तपसान्वितम् ॥
ततो मुहूर्ताद् भगवान् ऐरावतशिरोगतः ॥
आजगाम सहेन्द्राण्या शक्रः सुरगणैर् वृतः ॥
पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ॥
शुशुभे तारकाराजः सितम् अभ्रम् इवास्थितः ॥
संस्तूयमानो गन्धर्वैर् ऋषिभिश् च तपोधनैः ॥
शृङ्गं गिरेः समासाद्य तस्थौ सूर्य इवोदितः ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tasya saṃpaśyatas tv eva pinākī vṛṣabhadhvajaḥ ||
jagāmādarśanaṃ bhānur lokasyevāstam eyivān ||
tato 'rjunaḥ paraṃ cakre vismayaṃ paravīrahā ||
mayā sākṣān mahādevo dṛṣṭa ity eva bhārata ||
dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi yan mayā tryambako haraḥ ||
pinākī varado rūpī dṛṣṭaḥ spṛṣṭaś ca pāṇinā ||
kṛtārthaṃ cāvagacchāmi param ātmānam ātmanā ||
śatrūṃś ca vijitān sarvān nirvṛttaṃ ca prayojanam ||
tato vaiḍūryavarṇābho bhāsayan sarvato diśaḥ ||
yādogaṇavṛtaḥ śrīmān ājagāma jaleśvaraḥ ||
nāgair nadair nadībhiś ca daityaiḥ sādhyaiś ca daivataiḥ ||
varuṇo yādasāṃ bhartā vaśī taṃ deśam āgamat ||
atha jāmbūnadavapur vimānena mahārciṣā ||
kuberaḥ samanuprāpto yakṣair anugataḥ prabhuḥ ||
vidyotayann ivākāśam adbhutopamadarśanaḥ ||
dhanānām īśvaraḥ śrīmān arjunaṃ draṣṭum āgataḥ ||
tathā lokāntakṛc chrīmān yamaḥ sākṣāt pratāpavān ||
mūrty amūrtidharaiḥ sārdhaṃ pitṛbhir lokabhāvanaiḥ ||
daṇḍapāṇir acintyātmā sarvabhūtavināśakṛt ||
vaivasvato dharmarājo vimānenāvabhāsayan ||
trīṃl lokān guhyakāṃś caiva gandharvāṃś ca sapannagān ||
dvitīya iva mārtaṇḍo yugānte samupasthite ||
bhānumanti vicitrāṇi śikharāṇi mahāgireḥ ||
samāsthāyārjunaṃ tatra dadṛśus tapasānvitam ||
tato muhūrtād bhagavān airāvataśirogataḥ ||
ājagāma sahendrāṇyā śakraḥ suragaṇair vṛtaḥ ||
pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani ||
śuśubhe tārakārājaḥ sitam abhram ivāsthitaḥ ||
saṃstūyamāno gandharvair ṛṣibhiś ca tapodhanaiḥ ||
śṛṅgaṃ gireḥ samāsādya tasthau sūrya ivoditaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच तस्य संपश्यतस् त्व् एव पिनाकी वृषभध्वजः ॥ जगामादर्शनं भानुर् लोकस्येवास्तम् एयिवान् ॥ ततो ऽर्जुनः परं चक्रे विस्मयं परवीरहा ॥ मया साक्षान् महादेवो दृष्ट इत्य् एव भारत ॥ धन्यो ऽस्म्य् अनुगृहीतो ऽस्मि यन् मया त्र्यम्बको हरः ॥ पिनाकी वरदो रूपी दृष्टः स्पृष्टश् च पाणिना ॥ कृतार्थं चावगच्छामि परम् आत्मानम् आत्मना ॥ शत्रूंश् च विजितान् सर्वान् निर्वृत्तं च प्रयोजनम् ॥ ततो वैडूर्यवर्णाभो भासयन् सर्वतो दिशः ॥ यादोगणवृतः श्रीमान् आजगाम जलेश्वरः ॥ नागैर् नदैर् नदीभिश् च दैत्यैः साध्यैश् च दैवतैः ॥ वरुणो यादसां भर्ता वशी तं देशम् आगमत् ॥ अथ जाम्बूनदवपुर् विमानेन महार्चिषा ॥ कुबेरः समनुप्राप्तो यक्षैर् अनुगतः प्रभुः ॥ विद्योतयन्न् इवाकाशम् अद्भुतोपमदर्शनः ॥ धनानाम् ईश्वरः श्रीमान् अर्जुनं द्रष्टुम् आगतः ॥ तथा लोकान्तकृच् छ्रीमान् यमः साक्षात् प्रतापवान् ॥ मूर्त्य् अमूर्तिधरैः सार्धं पितृभिर् लोकभावनैः ॥ दण्डपाणिर् अचिन्त्यात्मा सर्वभूतविनाशकृत् ॥ वैवस्वतो धर्मराजो विमानेनावभासयन् ॥ त्रींल् लोकान् गुह्यकांश् चैव गन्धर्वांश् च सपन्नगान् ॥ द्वितीय इव मार्तण्डो युगान्ते समुपस्थिते ॥ भानुमन्ति विचित्राणि शिखराणि महागिरेः ॥ समास्थायार्जुनं तत्र ददृशुस् तपसान्वितम् ॥ ततो मुहूर्ताद् भगवान् ऐरावतशिरोगतः ॥ आजगाम सहेन्द्राण्या शक्रः सुरगणैर् वृतः ॥ पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ॥ शुशुभे तारकाराजः सितम् अभ्रम् इवास्थितः ॥ संस्तूयमानो गन्धर्वैर् ऋषिभिश् च तपोधनैः ॥ शृङ्गं गिरेः समासाद्य तस्थौ सूर्य इवोदितः ॥vaiśaṃpāyana uvāca tasya saṃpaśyatas tv eva pinākī vṛṣabhadhvajaḥ || jagāmādarśanaṃ bhānur lokasyevāstam eyivān || tato 'rjunaḥ paraṃ cakre vismayaṃ paravīrahā || mayā sākṣān mahādevo dṛṣṭa ity eva bhārata || dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi yan mayā tryambako haraḥ || pinākī varado rūpī dṛṣṭaḥ spṛṣṭaś ca pāṇinā || kṛtārthaṃ cāvagacchāmi param ātmānam ātmanā || śatrūṃś ca vijitān sarvān nirvṛttaṃ ca prayojanam || tato vaiḍūryavarṇābho bhāsayan sarvato diśaḥ || yādogaṇavṛtaḥ śrīmān ājagāma jaleśvaraḥ || nāgair nadair nadībhiś ca daityaiḥ sādhyaiś ca daivataiḥ || varuṇo yādasāṃ bhartā vaśī taṃ deśam āgamat || atha jāmbūnadavapur vimānena mahārciṣā || kuberaḥ samanuprāpto yakṣair anugataḥ prabhuḥ || vidyotayann ivākāśam adbhutopamadarśanaḥ || dhanānām īśvaraḥ śrīmān arjunaṃ draṣṭum āgataḥ || tathā lokāntakṛc chrīmān yamaḥ sākṣāt pratāpavān || mūrty amūrtidharaiḥ sārdhaṃ pitṛbhir lokabhāvanaiḥ || daṇḍapāṇir acintyātmā sarvabhūtavināśakṛt || vaivasvato dharmarājo vimānenāvabhāsayan || trīṃl lokān guhyakāṃś caiva gandharvāṃś ca sapannagān || dvitīya iva mārtaṇḍo yugānte samupasthite || bhānumanti vicitrāṇi śikharāṇi mahāgireḥ || samāsthāyārjunaṃ tatra dadṛśus tapasānvitam || tato muhūrtād bhagavān airāvataśirogataḥ || ājagāma sahendrāṇyā śakraḥ suragaṇair vṛtaḥ || pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani || śuśubhe tārakārājaḥ sitam abhram ivāsthitaḥ || saṃstūyamāno gandharvair ṛṣibhiś ca tapodhanaiḥ || śṛṅgaṃ gireḥ samāsādya tasthau sūrya ivoditaḥ ||Шива исчезает, Арджуна радуется благословению, затем к нему являются Варуна, Кубера, Яма и Индра с богами, риши, гандхарвами, апсарами и небесными знаками.

Translation

Вайшампаяна сказал: «Пока Арджуна смотрел, Пинакин Вришабхадхваджа исчез, как солнце, заходящее для мира. Арджуна изумлялся: “Я видел самого Махадеву, он коснулся меня рукой; я благословлён, дело исполнено, враги уже побеждены”. Затем явился Варуна, окружённый водными существами, нагами, реками, дайтьями и богами. Прибыл Кубера на сияющей колеснице с якшами. Явился Яма, Вайвасвата Дхармараджа, с питрами и своими спутниками. Наконец на Айравате, с Индрани и сонмами богов, прибыл Шакра и встал на вершине горы, как восходящее солнце».

Commentary

После явления Шивы к Арджуне приходят хранители направлений. Это показывает, что его миссия признаётся не одним богом, а всем космическим порядком.

Version

da5070e0221a · published Jun 18, 2026, 4:25:03 AM UTC