Mahabharata 3.45.9-17

Devanāgarī

कदा चिद् अटमानस् तु महर्षिर् उत लोमशः ॥
जगाम शक्रभवनं पुरंदरदिदृक्षया ॥
स समेत्य नमस्कृत्य देवराजं महामुनिः ॥
ददर्शार्धासनगतं पाण्डवं वासवस्य ह ॥
ततः शक्राभ्यनुज्ञात आसने विष्टरोत्तरे ॥
निषसाद द्विजश्रेष्ठः पूज्यमानो महर्षिभिः ॥
तस्य दृष्ट्वाभवद् बुद्धिः पार्थम् इन्द्रासने स्थितम् ॥
कथं नु क्षत्रियः पार्थः शक्रासनम् अवाप्तवान् ॥
किं त्व् अस्य सुकृतं कर्म लोका वा के विनिर्जिताः ॥
य एवम् उपसंप्राप्तः स्थानं देवनमस्कृतम् ॥
तस्य विज्ञाय संकल्पं शक्रो वृत्रनिषूदनः ॥
लोमशं प्रहसन् वाक्यम् इदम् आह शचीपतिः ॥
ब्रह्मर्षे श्रूयतां यत् ते मनसैतद् विवक्षितम् ॥
नायं केवलमर्त्यो वै क्षत्रियत्वम् उपागतः ॥
महर्षे मम पुत्रो ऽयं कुन्त्यां जातो महाभुजः ॥
अस्त्रहेतोर् इह प्राप्तः कस्माच् चित् कारणान्तरात् ॥
अहो नैनं भवान् वेत्ति पुराणम् ऋषिसत्तमम् ॥
शृणु मे वदतो ब्रह्मन् यो ऽयं यच् चास्य कारणम् ॥

Transliteration (IAST)

kadā cid aṭamānas tu maharṣir uta lomaśaḥ ||
jagāma śakrabhavanaṃ puraṃdaradidṛkṣayā ||
sa sametya namaskṛtya devarājaṃ mahāmuniḥ ||
dadarśārdhāsanagataṃ pāṇḍavaṃ vāsavasya ha ||
tataḥ śakrābhyanujñāta āsane viṣṭarottare ||
niṣasāda dvijaśreṣṭhaḥ pūjyamāno maharṣibhiḥ ||
tasya dṛṣṭvābhavad buddhiḥ pārtham indrāsane sthitam ||
kathaṃ nu kṣatriyaḥ pārthaḥ śakrāsanam avāptavān ||
kiṃ tv asya sukṛtaṃ karma lokā vā ke vinirjitāḥ ||
ya evam upasaṃprāptaḥ sthānaṃ devanamaskṛtam ||
tasya vijñāya saṃkalpaṃ śakro vṛtraniṣūdanaḥ ||
lomaśaṃ prahasan vākyam idam āha śacīpatiḥ ||
brahmarṣe śrūyatāṃ yat te manasaitad vivakṣitam ||
nāyaṃ kevalamartyo vai kṣatriyatvam upāgataḥ ||
maharṣe mama putro 'yaṃ kuntyāṃ jāto mahābhujaḥ ||
astrahetor iha prāptaḥ kasmāc cit kāraṇāntarāt ||
aho nainaṃ bhavān vetti purāṇam ṛṣisattamam ||
śṛṇu me vadato brahman yo 'yaṃ yac cāsya kāraṇam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

कदा चिद् अटमानस् तु महर्षिर् उत लोमशः ॥ जगाम शक्रभवनं पुरंदरदिदृक्षया ॥ स समेत्य नमस्कृत्य देवराजं महामुनिः ॥ ददर्शार्धासनगतं पाण्डवं वासवस्य ह ॥ ततः शक्राभ्यनुज्ञात आसने विष्टरोत्तरे ॥ निषसाद द्विजश्रेष्ठः पूज्यमानो महर्षिभिः ॥ तस्य दृष्ट्वाभवद् बुद्धिः पार्थम् इन्द्रासने स्थितम् ॥ कथं नु क्षत्रियः पार्थः शक्रासनम् अवाप्तवान् ॥ किं त्व् अस्य सुकृतं कर्म लोका वा के विनिर्जिताः ॥ य एवम् उपसंप्राप्तः स्थानं देवनमस्कृतम् ॥ तस्य विज्ञाय संकल्पं शक्रो वृत्रनिषूदनः ॥ लोमशं प्रहसन् वाक्यम् इदम् आह शचीपतिः ॥ ब्रह्मर्षे श्रूयतां यत् ते मनसैतद् विवक्षितम् ॥ नायं केवलमर्त्यो वै क्षत्रियत्वम् उपागतः ॥ महर्षे मम पुत्रो ऽयं कुन्त्यां जातो महाभुजः ॥ अस्त्रहेतोर् इह प्राप्तः कस्माच् चित् कारणान्तरात् ॥ अहो नैनं भवान् वेत्ति पुराणम् ऋषिसत्तमम् ॥ शृणु मे वदतो ब्रह्मन् यो ऽयं यच् चास्य कारणम् ॥kadā cid aṭamānas tu maharṣir uta lomaśaḥ || jagāma śakrabhavanaṃ puraṃdaradidṛkṣayā || sa sametya namaskṛtya devarājaṃ mahāmuniḥ || dadarśārdhāsanagataṃ pāṇḍavaṃ vāsavasya ha || tataḥ śakrābhyanujñāta āsane viṣṭarottare || niṣasāda dvijaśreṣṭhaḥ pūjyamāno maharṣibhiḥ || tasya dṛṣṭvābhavad buddhiḥ pārtham indrāsane sthitam || kathaṃ nu kṣatriyaḥ pārthaḥ śakrāsanam avāptavān || kiṃ tv asya sukṛtaṃ karma lokā vā ke vinirjitāḥ || ya evam upasaṃprāptaḥ sthānaṃ devanamaskṛtam || tasya vijñāya saṃkalpaṃ śakro vṛtraniṣūdanaḥ || lomaśaṃ prahasan vākyam idam āha śacīpatiḥ || brahmarṣe śrūyatāṃ yat te manasaitad vivakṣitam || nāyaṃ kevalamartyo vai kṣatriyatvam upāgataḥ || maharṣe mama putro 'yaṃ kuntyāṃ jāto mahābhujaḥ || astrahetor iha prāptaḥ kasmāc cit kāraṇāntarāt || aho nainaṃ bhavān vetti purāṇam ṛṣisattamam || śṛṇu me vadato brahman yo 'yaṃ yac cāsya kāraṇam ||Мудрец Ломаша приходит в дом Индры, видит Арджуну на половине престола Васавы, удивляется, как кшатрий достиг такого места, а Индра, узнав его мысль, начинает объяснять природу Арджуны.

Translation

Однажды великий риши Ломаша, странствуя, пришёл в дом Шакры, желая увидеть Пурандару. Поклонившись царю богов, он увидел Пандаву, сидящего на половине престола Васавы. С разрешения Шакры лучший дваждырождённый сел на широкое сиденье, почитаемый великими риши. Увидев Партху на престоле Индры, он подумал: «Как кшатрий Партха достиг престола Шакры? Какое доброе дело он совершил, какие миры завоевал, что пришёл в место, почитаемое богами?» Узнав его мысль, Шакра, губитель Вритры, улыбнулся и сказал Ломаше: «Брахмарши, выслушай то, что ты хотел спросить в уме. Это не простой смертный, пришедший в кшатрийство. Это мой могучерукий сын, рождённый Кунти, пришедший сюда ради оружия и ради иной причины. Ты ещё не знаешь его древнюю природу; слушай, кто он и ради чего пришёл».

Commentary

Ломаша видит внешнее несоответствие: земной кшатрий на престоле Индры. Индра открывает внутреннюю меру: положение Арджуны объясняется не честолюбием, а его вечной природой и задачей.

Version

35a4dea6902e · published Jun 18, 2026, 4:25:03 AM UTC