Mahabharata 3.45.18-28

Devanāgarī

नरनारायणौ यौ तौ पुराणाव् ऋषिसत्तमौ ॥
ताव् इमाव् अभिजानीहि हृषीकेशधनंजयौ ॥
यन् न शक्यं सुरैर् द्रष्टुम् ऋषिभिर् वा महात्मभिः ॥
तद् आश्रमपदं पुण्यं बदरी नाम विश्रुतम् ॥
स निवासो ऽभवद् विप्र विष्णोर् जिष्णोस् तथैव च ॥
यतः प्रववृते गङ्गा सिद्धचारणसेविता ॥
तौ मन्नियोगाद् ब्रह्मर्षे क्षितौ जातौ महाद्युती ॥
भूमेर् भारावतरणं महावीर्यौ करिष्यतः ॥
उद्वृत्ता ह्य् असुराः के चिन् निवातकवचा इति ॥
विप्रियेषु स्थितास्माकं वरदानेन मोहिताः ॥
तर्कयन्ते सुरान् हन्तुं बलदर्पसमन्विताः ॥
देवान् न गणयन्ते च तथा दत्तवरा हि ते ॥
पातालवासिनो रौद्रा दनोः पुत्रा महाबलाः ॥
सर्वे देवनिकाया हि नालं योधयितुं स्म तान् ॥
यो ऽसौ भूमिगतः श्रीमान् विष्णुर् मधुनिषूदनः ॥
कपिलो नाम देवो ऽसौ भगवान् अजितो हरिः ॥
येन पूर्वं महात्मानः खनमाना रसातलम् ॥
दर्शनाद् एव निहताः सगरस्यात्मजा विभो ॥
तेन कार्यं महत् कार्यम् अस्माकं द्विजसत्तम ॥
पार्थेन च महायुद्धे समेताभ्याम् असंशयम् ॥
अयं तेषां समस्तानां शक्तः प्रतिसमासने ॥
तान् निहत्य रणे शूरः पुनर् यास्यति मानुषान् ॥

Transliteration (IAST)

naranārāyaṇau yau tau purāṇāv ṛṣisattamau ||
tāv imāv abhijānīhi hṛṣīkeśadhanaṃjayau ||
yan na śakyaṃ surair draṣṭum ṛṣibhir vā mahātmabhiḥ ||
tad āśramapadaṃ puṇyaṃ badarī nāma viśrutam ||
sa nivāso 'bhavad vipra viṣṇor jiṣṇos tathaiva ca ||
yataḥ pravavṛte gaṅgā siddhacāraṇasevitā ||
tau manniyogād brahmarṣe kṣitau jātau mahādyutī ||
bhūmer bhārāvataraṇaṃ mahāvīryau kariṣyataḥ ||
udvṛttā hy asurāḥ ke cin nivātakavacā iti ||
vipriyeṣu sthitāsmākaṃ varadānena mohitāḥ ||
tarkayante surān hantuṃ baladarpasamanvitāḥ ||
devān na gaṇayante ca tathā dattavarā hi te ||
pātālavāsino raudrā danoḥ putrā mahābalāḥ ||
sarve devanikāyā hi nālaṃ yodhayituṃ sma tān ||
yo 'sau bhūmigataḥ śrīmān viṣṇur madhuniṣūdanaḥ ||
kapilo nāma devo 'sau bhagavān ajito hariḥ ||
yena pūrvaṃ mahātmānaḥ khanamānā rasātalam ||
darśanād eva nihatāḥ sagarasyātmajā vibho ||
tena kāryaṃ mahat kāryam asmākaṃ dvijasattama ||
pārthena ca mahāyuddhe sametābhyām asaṃśayam ||
ayaṃ teṣāṃ samastānāṃ śaktaḥ pratisamāsane ||
tān nihatya raṇe śūraḥ punar yāsyati mānuṣān ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

नरनारायणौ यौ तौ पुराणाव् ऋषिसत्तमौ ॥ ताव् इमाव् अभिजानीहि हृषीकेशधनंजयौ ॥ यन् न शक्यं सुरैर् द्रष्टुम् ऋषिभिर् वा महात्मभिः ॥ तद् आश्रमपदं पुण्यं बदरी नाम विश्रुतम् ॥ स निवासो ऽभवद् विप्र विष्णोर् जिष्णोस् तथैव च ॥ यतः प्रववृते गङ्गा सिद्धचारणसेविता ॥ तौ मन्नियोगाद् ब्रह्मर्षे क्षितौ जातौ महाद्युती ॥ भूमेर् भारावतरणं महावीर्यौ करिष्यतः ॥ उद्वृत्ता ह्य् असुराः के चिन् निवातकवचा इति ॥ विप्रियेषु स्थितास्माकं वरदानेन मोहिताः ॥ तर्कयन्ते सुरान् हन्तुं बलदर्पसमन्विताः ॥ देवान् न गणयन्ते च तथा दत्तवरा हि ते ॥ पातालवासिनो रौद्रा दनोः पुत्रा महाबलाः ॥ सर्वे देवनिकाया हि नालं योधयितुं स्म तान् ॥ यो ऽसौ भूमिगतः श्रीमान् विष्णुर् मधुनिषूदनः ॥ कपिलो नाम देवो ऽसौ भगवान् अजितो हरिः ॥ येन पूर्वं महात्मानः खनमाना रसातलम् ॥ दर्शनाद् एव निहताः सगरस्यात्मजा विभो ॥ तेन कार्यं महत् कार्यम् अस्माकं द्विजसत्तम ॥ पार्थेन च महायुद्धे समेताभ्याम् असंशयम् ॥ अयं तेषां समस्तानां शक्तः प्रतिसमासने ॥ तान् निहत्य रणे शूरः पुनर् यास्यति मानुषान् ॥naranārāyaṇau yau tau purāṇāv ṛṣisattamau || tāv imāv abhijānīhi hṛṣīkeśadhanaṃjayau || yan na śakyaṃ surair draṣṭum ṛṣibhir vā mahātmabhiḥ || tad āśramapadaṃ puṇyaṃ badarī nāma viśrutam || sa nivāso 'bhavad vipra viṣṇor jiṣṇos tathaiva ca || yataḥ pravavṛte gaṅgā siddhacāraṇasevitā || tau manniyogād brahmarṣe kṣitau jātau mahādyutī || bhūmer bhārāvataraṇaṃ mahāvīryau kariṣyataḥ || udvṛttā hy asurāḥ ke cin nivātakavacā iti || vipriyeṣu sthitāsmākaṃ varadānena mohitāḥ || tarkayante surān hantuṃ baladarpasamanvitāḥ || devān na gaṇayante ca tathā dattavarā hi te || pātālavāsino raudrā danoḥ putrā mahābalāḥ || sarve devanikāyā hi nālaṃ yodhayituṃ sma tān || yo 'sau bhūmigataḥ śrīmān viṣṇur madhuniṣūdanaḥ || kapilo nāma devo 'sau bhagavān ajito hariḥ || yena pūrvaṃ mahātmānaḥ khanamānā rasātalam || darśanād eva nihatāḥ sagarasyātmajā vibho || tena kāryaṃ mahat kāryam asmākaṃ dvijasattama || pārthena ca mahāyuddhe sametābhyām asaṃśayam || ayaṃ teṣāṃ samastānāṃ śaktaḥ pratisamāsane || tān nihatya raṇe śūraḥ punar yāsyati mānuṣān ||Индра объясняет Ломаше, что Хришикеша и Дхананджая - древние Нара и Нараяна, обитавшие в Бадари; они родились на земле по его велению, чтобы облегчить бремя земли и победить Ниватакавачей и другие асурические силы.

Translation

Индра сказал: «Тех двух древних великих риши, Нару и Нараяну, знай теперь как Хришикешу и Дхананджаю. Святая Бадари, недоступная даже богам и великим риши, была обителью Вишну и Джишну; оттуда течёт Ганга, посещаемая сиддхами и чаранами. По моему велению эти два великосияющих родились на земле, чтобы снять бремя земли. Некоторые асуры, называемые Ниватакавачами, возгордились дарами, стали враждебны нам и замышляют убить богов. Эти страшные сыновья Дану живут в Патале, и все сонмы богов не способны сразиться с ними. Тот Вишну, Мадхусудана, пребывающий на земле, — Бхагаван Аджита Хари, известный как Капила, от одного вида которого прежде погибли сыновья Сагары, копавшие Расаталу. У нас есть великое дело, которое несомненно будет совершено им вместе с Партхой в великой битве. Этот герой способен противостоять всем Ниватакавачам; победив их, он снова вернётся к людям».

Commentary

Здесь прямо раскрыт центр миссии: Кришна и Арджуна действуют как Нара и Нараяна. Земная история Пандавов вплетена в более широкий труд Хари по облегчению земли.

Version

cf73808c53e6 · published Jun 18, 2026, 4:25:03 AM UTC