Mahabharata 3.48.11-16

Devanāgarī

संजय उवाच
व्यतिक्रमो ऽयं सुमहांस् त्वया राजन्न् उपेक्षितः ॥
समर्थेनापि यन् मोहात् पुत्रस् ते न निवारितः ॥
श्रुत्वा हि निर्जितान् द्यूते पाण्डवान् मधुसूदनः ॥
त्वरितः काम्यके पार्थान् समभावयद् अच्युतः ॥
द्रुपदस्य तथा पुत्रा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ॥
विराटो धृष्टकेतुश् च केकयाश् च महारथाः ॥
तैश् च यत् कथितं तत्र दृष्ट्वा पार्थान् पराजितान् ॥
चारेण विदितं सर्वं तन् मया वेदितं च ते ॥
समागम्य वृतस् तत्र पाण्डवैर् मधुसूदनः ॥
सारथ्ये फल्गुनस्याजौ तथेत्य् आह च तान् हरिः ॥
अमर्षितो हि कृष्णो ऽपि दृष्ट्वा पार्थांस् तथागतान् ॥
कृष्णाजिनोत्तरासङ्गान् अब्रवीच् च युधिष्ठिरम् ॥

Transliteration (IAST)

saṃjaya uvāca
vyatikramo 'yaṃ sumahāṃs tvayā rājann upekṣitaḥ ||
samarthenāpi yan mohāt putras te na nivāritaḥ ||
śrutvā hi nirjitān dyūte pāṇḍavān madhusūdanaḥ ||
tvaritaḥ kāmyake pārthān samabhāvayad acyutaḥ ||
drupadasya tathā putrā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ ||
virāṭo dhṛṣṭaketuś ca kekayāś ca mahārathāḥ ||
taiś ca yat kathitaṃ tatra dṛṣṭvā pārthān parājitān ||
cāreṇa viditaṃ sarvaṃ tan mayā veditaṃ ca te ||
samāgamya vṛtas tatra pāṇḍavair madhusūdanaḥ ||
sārathye phalgunasyājau tathety āha ca tān hariḥ ||
amarṣito hi kṛṣṇo 'pi dṛṣṭvā pārthāṃs tathāgatān ||
kṛṣṇājinottarāsaṅgān abravīc ca yudhiṣṭhiram ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

संजय उवाच व्यतिक्रमो ऽयं सुमहांस् त्वया राजन्न् उपेक्षितः ॥ समर्थेनापि यन् मोहात् पुत्रस् ते न निवारितः ॥ श्रुत्वा हि निर्जितान् द्यूते पाण्डवान् मधुसूदनः ॥ त्वरितः काम्यके पार्थान् समभावयद् अच्युतः ॥ द्रुपदस्य तथा पुत्रा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ॥ विराटो धृष्टकेतुश् च केकयाश् च महारथाः ॥ तैश् च यत् कथितं तत्र दृष्ट्वा पार्थान् पराजितान् ॥ चारेण विदितं सर्वं तन् मया वेदितं च ते ॥ समागम्य वृतस् तत्र पाण्डवैर् मधुसूदनः ॥ सारथ्ये फल्गुनस्याजौ तथेत्य् आह च तान् हरिः ॥ अमर्षितो हि कृष्णो ऽपि दृष्ट्वा पार्थांस् तथागतान् ॥ कृष्णाजिनोत्तरासङ्गान् अब्रवीच् च युधिष्ठिरम् ॥saṃjaya uvāca vyatikramo 'yaṃ sumahāṃs tvayā rājann upekṣitaḥ || samarthenāpi yan mohāt putras te na nivāritaḥ || śrutvā hi nirjitān dyūte pāṇḍavān madhusūdanaḥ || tvaritaḥ kāmyake pārthān samabhāvayad acyutaḥ || drupadasya tathā putrā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ || virāṭo dhṛṣṭaketuś ca kekayāś ca mahārathāḥ || taiś ca yat kathitaṃ tatra dṛṣṭvā pārthān parājitān || cāreṇa viditaṃ sarvaṃ tan mayā veditaṃ ca te || samāgamya vṛtas tatra pāṇḍavair madhusūdanaḥ || sārathye phalgunasyājau tathety āha ca tān hariḥ || amarṣito hi kṛṣṇo 'pi dṛṣṭvā pārthāṃs tathāgatān || kṛṣṇājinottarāsaṅgān abravīc ca yudhiṣṭhiram ||Санджая говорит, что царь допустил великий проступок, не остановив сына; Кришна, узнав о проигрыше Пандавов, поспешил в Камьяку, где были Дхриштадьюмна, Вирата, Дхриштакету, Кекаи и другие, и обещал быть колесничим Арджуны.

Translation

Санджая сказал: «Царь, это великий проступок, допущенный тобой: будучи способен, ты из заблуждения не удержал своего сына. Услышав, что Пандавы побеждены в игре, Мадхусудана быстро пришёл к Партхам в Камьяку. Там были сыновья Друпады во главе с Дхриштадьюмной, Вирата, Дхриштакету, Кекаи и другие великие колесничие. Всё, что они сказали, увидев побеждённых Партхов, было узнано через разведчика, и я сообщил это тебе. Когда Пандавы собрались вокруг Мадхусуданы и просили его быть колесничим Пхалгуны в битве, Хари сказал им: “Да”. Увидев Партхов в таком состоянии, в одеждах из чёрной антилопы, Кришна тоже разгневался и обратился к Юдхиштхире».

Commentary

Санджая прямо называет ответственность царя: зло выросло не только из поступка Дурьодханы, но и из бездействия того, кто мог его остановить.

Version

d774ad75fc1a · published Jun 18, 2026, 4:25:03 AM UTC