Mahabharata 3.48.1-10

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
सुदीर्घम् उष्णं निःश्वस्य धृतराष्ट्रो ऽम्बिकासुतः ॥
अब्रवीत् संजयं सूतम् आमन्त्र्य भरतर्षभ ॥
देवपुत्रौ महाभागौ देवराजसमद्युती ॥
नकुलः सहदेवश् च पाण्डवौ युद्धदुर्मदौ ॥
दृढायुधौ दूरपातौ युद्धे च कृतनिश्चयौ ॥
शीघ्रहस्तौ दृढक्रोधौ नित्ययुक्तौ तरस्विनौ ॥
भीमार्जुनौ पुरोधाय यदा तौ रणमूर्धनि ॥
स्थास्येते सिंहविक्रान्ताव् अश्विनाव् इव दुःसहौ ॥
न शेषम् इह पश्यामि तदा सैन्यस्य संजय ॥
तौ ह्य् अप्रतिरथौ युद्धे देवपुत्रौ महारथौ ॥
द्रौपद्यास् तं परिक्लेशं न क्षंस्येते त्व् अमर्षिणौ ॥
वृष्णयो वा महेष्वासा पाञ्चाला वा महौजसः ॥
युधि सत्याभिसंधेन वासुदेवेन रक्षिताः ॥
प्रधक्ष्यन्ति रणे पार्थाः पुत्राणां मम वाहिनीम् ॥
रामकृष्णप्रणीतानां वृष्णीनां सूतनन्दन ॥
न शक्यः सहितुं वेगः पर्वतैर् अपि संयुगे ॥
तेषां मध्ये महेष्वासो भीमो भीमपराक्रमः ॥
शैक्यया वीरघातिन्या गदया विचरिष्यति ॥
तथा गाण्डीवनिर्घोषं विस्फूर्जितम् इवाशनेः ॥
गदावेगं च भीमस्य नालं सोढुं नराधिपाः ॥
ततो ऽहं सुहृदां वाचो दुर्योधनवशानुगः ॥
स्मरणीयाः स्मरिष्यामि मया या न कृताः पुरा ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
sudīrgham uṣṇaṃ niḥśvasya dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ ||
abravīt saṃjayaṃ sūtam āmantrya bharatarṣabha ||
devaputrau mahābhāgau devarājasamadyutī ||
nakulaḥ sahadevaś ca pāṇḍavau yuddhadurmadau ||
dṛḍhāyudhau dūrapātau yuddhe ca kṛtaniścayau ||
śīghrahastau dṛḍhakrodhau nityayuktau tarasvinau ||
bhīmārjunau purodhāya yadā tau raṇamūrdhani ||
sthāsyete siṃhavikrāntāv aśvināv iva duḥsahau ||
na śeṣam iha paśyāmi tadā sainyasya saṃjaya ||
tau hy apratirathau yuddhe devaputrau mahārathau ||
draupadyās taṃ parikleśaṃ na kṣaṃsyete tv amarṣiṇau ||
vṛṣṇayo vā maheṣvāsā pāñcālā vā mahaujasaḥ ||
yudhi satyābhisaṃdhena vāsudevena rakṣitāḥ ||
pradhakṣyanti raṇe pārthāḥ putrāṇāṃ mama vāhinīm ||
rāmakṛṣṇapraṇītānāṃ vṛṣṇīnāṃ sūtanandana ||
na śakyaḥ sahituṃ vegaḥ parvatair api saṃyuge ||
teṣāṃ madhye maheṣvāso bhīmo bhīmaparākramaḥ ||
śaikyayā vīraghātinyā gadayā vicariṣyati ||
tathā gāṇḍīvanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ ||
gadāvegaṃ ca bhīmasya nālaṃ soḍhuṃ narādhipāḥ ||
tato 'haṃ suhṛdāṃ vāco duryodhanavaśānugaḥ ||
smaraṇīyāḥ smariṣyāmi mayā yā na kṛtāḥ purā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच सुदीर्घम् उष्णं निःश्वस्य धृतराष्ट्रो ऽम्बिकासुतः ॥ अब्रवीत् संजयं सूतम् आमन्त्र्य भरतर्षभ ॥ देवपुत्रौ महाभागौ देवराजसमद्युती ॥ नकुलः सहदेवश् च पाण्डवौ युद्धदुर्मदौ ॥ दृढायुधौ दूरपातौ युद्धे च कृतनिश्चयौ ॥ शीघ्रहस्तौ दृढक्रोधौ नित्ययुक्तौ तरस्विनौ ॥ भीमार्जुनौ पुरोधाय यदा तौ रणमूर्धनि ॥ स्थास्येते सिंहविक्रान्ताव् अश्विनाव् इव दुःसहौ ॥ न शेषम् इह पश्यामि तदा सैन्यस्य संजय ॥ तौ ह्य् अप्रतिरथौ युद्धे देवपुत्रौ महारथौ ॥ द्रौपद्यास् तं परिक्लेशं न क्षंस्येते त्व् अमर्षिणौ ॥ वृष्णयो वा महेष्वासा पाञ्चाला वा महौजसः ॥ युधि सत्याभिसंधेन वासुदेवेन रक्षिताः ॥ प्रधक्ष्यन्ति रणे पार्थाः पुत्राणां मम वाहिनीम् ॥ रामकृष्णप्रणीतानां वृष्णीनां सूतनन्दन ॥ न शक्यः सहितुं वेगः पर्वतैर् अपि संयुगे ॥ तेषां मध्ये महेष्वासो भीमो भीमपराक्रमः ॥ शैक्यया वीरघातिन्या गदया विचरिष्यति ॥ तथा गाण्डीवनिर्घोषं विस्फूर्जितम् इवाशनेः ॥ गदावेगं च भीमस्य नालं सोढुं नराधिपाः ॥ ततो ऽहं सुहृदां वाचो दुर्योधनवशानुगः ॥ स्मरणीयाः स्मरिष्यामि मया या न कृताः पुरा ॥vaiśaṃpāyana uvāca sudīrgham uṣṇaṃ niḥśvasya dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ || abravīt saṃjayaṃ sūtam āmantrya bharatarṣabha || devaputrau mahābhāgau devarājasamadyutī || nakulaḥ sahadevaś ca pāṇḍavau yuddhadurmadau || dṛḍhāyudhau dūrapātau yuddhe ca kṛtaniścayau || śīghrahastau dṛḍhakrodhau nityayuktau tarasvinau || bhīmārjunau purodhāya yadā tau raṇamūrdhani || sthāsyete siṃhavikrāntāv aśvināv iva duḥsahau || na śeṣam iha paśyāmi tadā sainyasya saṃjaya || tau hy apratirathau yuddhe devaputrau mahārathau || draupadyās taṃ parikleśaṃ na kṣaṃsyete tv amarṣiṇau || vṛṣṇayo vā maheṣvāsā pāñcālā vā mahaujasaḥ || yudhi satyābhisaṃdhena vāsudevena rakṣitāḥ || pradhakṣyanti raṇe pārthāḥ putrāṇāṃ mama vāhinīm || rāmakṛṣṇapraṇītānāṃ vṛṣṇīnāṃ sūtanandana || na śakyaḥ sahituṃ vegaḥ parvatair api saṃyuge || teṣāṃ madhye maheṣvāso bhīmo bhīmaparākramaḥ || śaikyayā vīraghātinyā gadayā vicariṣyati || tathā gāṇḍīvanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ || gadāvegaṃ ca bhīmasya nālaṃ soḍhuṃ narādhipāḥ || tato 'haṃ suhṛdāṃ vāco duryodhanavaśānugaḥ || smaraṇīyāḥ smariṣyāmi mayā yā na kṛtāḥ purā ||Дхритараштра вздыхает и говорит Санджае о страшной силе Накулы, Сахадевы, Бхимы, Арджуны, Вришни, Панчалов и Васудевы; он вспоминает, что не послушал друзей из-за Дурьодханы.

Translation

Дхритараштра, сын Амбики, глубоко и горячо вздохнул и сказал Санджае: «Накула и Сахадева, эти два благородных сына богов, сияющие как царь богов, гордые в бою Пандавы, крепко вооружённые, дальнобойные, решительные, быстрые рукой, суровые в гневе и всегда собранные, когда поставят впереди Бхиму и Арджуну и станут в главе битвы, подобные Ашвинам, я не вижу остатка моего войска. Они непобедимые великие колесничие и не простят мучения Драупади. Вришни и Панчалы, охраняемые верным Васудевой, сожгут войско моих сыновей. Стремление Вришни, ведомых Рамой и Кришной, в бою не выдержали бы даже горы. Среди них Бхима будет ходить с палицей, убивающей героев; цари не смогут вынести грохот Гандивы и удар его палицы. Тогда я вспомню слова друзей, которых прежде не исполнил, следуя воле Дурьодханы».

Commentary

Дхритараштра перечисляет силы Пандавов как человек, уже видящий исход. Но его память о добрых советах приходит после того, как выбор сделан.

Version

cbde7234d6e8 · published Jun 18, 2026, 4:25:03 AM UTC