Mahabharata 3.154.32-44

Devanāgarī

विज्ञातो ऽसि मया पूर्वं चेष्टञ् शस्त्रपरीक्षणे ॥
आस्था तु त्वयि मे नास्ति यतो ऽसि न हतस् तदा ॥
ब्रह्मरूपप्रतिच्छन्नो न नो वदसि चाप्रियम् ॥
प्रियेषु चरमाणं त्वां न चैवाप्रियकारिणम् ॥
अतिथिं ब्रह्मरूपं च कथं हन्याम् अनागसम् ॥
राक्षसं मन्यमानो ऽपि यो हन्यान् नरकं व्रजेत् ॥
अपक्वस्य च कालेन वधस् तव न विद्यते ॥
नूनम् अद्यासि संपक्वो यथा ते मतिर् ईदृशी ॥
दत्ता कृष्णापहरणे कालेनाद्भुतकर्मणा ॥
बडिशो ऽयं त्वया ग्रस्तः कालसूत्रेण लम्बितः ॥
मत्स्यो ऽम्भसीव स्यूतास्यः कथं मे ऽद्य गमिष्यसि ॥
यं चासि प्रस्थितो देशं मनः पूर्वं गतं च ते ॥
न तं गन्तासि गन्तासि मार्गं बकहिडिम्बयोः ॥
एवम् उक्तस् तु भीमेन राक्षसः कालचोदितः ॥
भीत उत्सृज्य तान् सर्वान् युद्धाय समुपस्थितः ॥
अब्रवीच् च पुनर् भीमं रोषात् प्रस्फुरिताधरः ॥
न मे मूढा दिशः पाप त्वदर्थं मे विलम्बनम् ॥
श्रुता मे राक्षसा ये ये त्वया विनिहता रणे ॥
तेषाम् अद्य करिष्यामि तवास्रेणोदकक्रियाम् ॥
एवम् उक्तस् ततो भीमः सृक्किणी परिसंलिहन् ॥
स्मयमान इव क्रोधात् साक्षात् कालान्तकोपमः ॥
बाहुसंरम्भम् एवेच्छन्न् अभिदुद्राव राक्षसम् ॥
राक्षसो ऽपि तदा भीमं युद्धार्थिनम् अवस्थितम् ॥
अभिदुद्राव संरब्धो बलो वज्रधरं यथा ॥
वर्तमाने तदा ताभ्यां बाहुयुद्धे सुदारुणे ॥
माद्रीपुत्राव् अभिक्रुद्धाव् उभाव् अप्य् अभ्यधावताम् ॥
न्यवारयत् तौ प्रहसन् कुन्तीपुत्रो वृकोदरः ॥
शक्तो ऽहं राक्षसस्येति प्रेक्षध्वम् इति चाब्रवीत् ॥
आत्मना भ्रातृभिश् चाहं धर्मेण सुकृतेन च ॥
इष्टेन च शपे राजन् सूदयिष्यामि राक्षसम् ॥

Transliteration (IAST)

vijñāto 'si mayā pūrvaṃ ceṣṭañ śastraparīkṣaṇe ||
āsthā tu tvayi me nāsti yato 'si na hatas tadā ||
brahmarūpapraticchanno na no vadasi cāpriyam ||
priyeṣu caramāṇaṃ tvāṃ na caivāpriyakāriṇam ||
atithiṃ brahmarūpaṃ ca kathaṃ hanyām anāgasam ||
rākṣasaṃ manyamāno 'pi yo hanyān narakaṃ vrajet ||
apakvasya ca kālena vadhas tava na vidyate ||
nūnam adyāsi saṃpakvo yathā te matir īdṛśī ||
dattā kṛṣṇāpaharaṇe kālenādbhutakarmaṇā ||
baḍiśo 'yaṃ tvayā grastaḥ kālasūtreṇa lambitaḥ ||
matsyo 'mbhasīva syūtāsyaḥ kathaṃ me 'dya gamiṣyasi ||
yaṃ cāsi prasthito deśaṃ manaḥ pūrvaṃ gataṃ ca te ||
na taṃ gantāsi gantāsi mārgaṃ bakahiḍimbayoḥ ||
evam uktas tu bhīmena rākṣasaḥ kālacoditaḥ ||
bhīta utsṛjya tān sarvān yuddhāya samupasthitaḥ ||
abravīc ca punar bhīmaṃ roṣāt prasphuritādharaḥ ||
na me mūḍhā diśaḥ pāpa tvadarthaṃ me vilambanam ||
śrutā me rākṣasā ye ye tvayā vinihatā raṇe ||
teṣām adya kariṣyāmi tavāsreṇodakakriyām ||
evam uktas tato bhīmaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan ||
smayamāna iva krodhāt sākṣāt kālāntakopamaḥ ||
bāhusaṃrambham evecchann abhidudrāva rākṣasam ||
rākṣaso 'pi tadā bhīmaṃ yuddhārthinam avasthitam ||
abhidudrāva saṃrabdho balo vajradharaṃ yathā ||
vartamāne tadā tābhyāṃ bāhuyuddhe sudāruṇe ||
mādrīputrāv abhikruddhāv ubhāv apy abhyadhāvatām ||
nyavārayat tau prahasan kuntīputro vṛkodaraḥ ||
śakto 'haṃ rākṣasasyeti prekṣadhvam iti cābravīt ||
ātmanā bhrātṛbhiś cāhaṃ dharmeṇa sukṛtena ca ||
iṣṭena ca śape rājan sūdayiṣyāmi rākṣasam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

विज्ञातो ऽसि मया पूर्वं चेष्टञ् शस्त्रपरीक्षणे ॥ आस्था तु त्वयि मे नास्ति यतो ऽसि न हतस् तदा ॥ ब्रह्मरूपप्रतिच्छन्नो न नो वदसि चाप्रियम् ॥ प्रियेषु चरमाणं त्वां न चैवाप्रियकारिणम् ॥ अतिथिं ब्रह्मरूपं च कथं हन्याम् अनागसम् ॥ राक्षसं मन्यमानो ऽपि यो हन्यान् नरकं व्रजेत् ॥ अपक्वस्य च कालेन वधस् तव न विद्यते ॥ नूनम् अद्यासि संपक्वो यथा ते मतिर् ईदृशी ॥ दत्ता कृष्णापहरणे कालेनाद्भुतकर्मणा ॥ बडिशो ऽयं त्वया ग्रस्तः कालसूत्रेण लम्बितः ॥ मत्स्यो ऽम्भसीव स्यूतास्यः कथं मे ऽद्य गमिष्यसि ॥ यं चासि प्रस्थितो देशं मनः पूर्वं गतं च ते ॥ न तं गन्तासि गन्तासि मार्गं बकहिडिम्बयोः ॥ एवम् उक्तस् तु भीमेन राक्षसः कालचोदितः ॥ भीत उत्सृज्य तान् सर्वान् युद्धाय समुपस्थितः ॥ अब्रवीच् च पुनर् भीमं रोषात् प्रस्फुरिताधरः ॥ न मे मूढा दिशः पाप त्वदर्थं मे विलम्बनम् ॥ श्रुता मे राक्षसा ये ये त्वया विनिहता रणे ॥ तेषाम् अद्य करिष्यामि तवास्रेणोदकक्रियाम् ॥ एवम् उक्तस् ततो भीमः सृक्किणी परिसंलिहन् ॥ स्मयमान इव क्रोधात् साक्षात् कालान्तकोपमः ॥ बाहुसंरम्भम् एवेच्छन्न् अभिदुद्राव राक्षसम् ॥ राक्षसो ऽपि तदा भीमं युद्धार्थिनम् अवस्थितम् ॥ अभिदुद्राव संरब्धो बलो वज्रधरं यथा ॥ वर्तमाने तदा ताभ्यां बाहुयुद्धे सुदारुणे ॥ माद्रीपुत्राव् अभिक्रुद्धाव् उभाव् अप्य् अभ्यधावताम् ॥ न्यवारयत् तौ प्रहसन् कुन्तीपुत्रो वृकोदरः ॥ शक्तो ऽहं राक्षसस्येति प्रेक्षध्वम् इति चाब्रवीत् ॥ आत्मना भ्रातृभिश् चाहं धर्मेण सुकृतेन च ॥ इष्टेन च शपे राजन् सूदयिष्यामि राक्षसम् ॥vijñāto 'si mayā pūrvaṃ ceṣṭañ śastraparīkṣaṇe || āsthā tu tvayi me nāsti yato 'si na hatas tadā || brahmarūpapraticchanno na no vadasi cāpriyam || priyeṣu caramāṇaṃ tvāṃ na caivāpriyakāriṇam || atithiṃ brahmarūpaṃ ca kathaṃ hanyām anāgasam || rākṣasaṃ manyamāno 'pi yo hanyān narakaṃ vrajet || apakvasya ca kālena vadhas tava na vidyate || nūnam adyāsi saṃpakvo yathā te matir īdṛśī || dattā kṛṣṇāpaharaṇe kālenādbhutakarmaṇā || baḍiśo 'yaṃ tvayā grastaḥ kālasūtreṇa lambitaḥ || matsyo 'mbhasīva syūtāsyaḥ kathaṃ me 'dya gamiṣyasi || yaṃ cāsi prasthito deśaṃ manaḥ pūrvaṃ gataṃ ca te || na taṃ gantāsi gantāsi mārgaṃ bakahiḍimbayoḥ || evam uktas tu bhīmena rākṣasaḥ kālacoditaḥ || bhīta utsṛjya tān sarvān yuddhāya samupasthitaḥ || abravīc ca punar bhīmaṃ roṣāt prasphuritādharaḥ || na me mūḍhā diśaḥ pāpa tvadarthaṃ me vilambanam || śrutā me rākṣasā ye ye tvayā vinihatā raṇe || teṣām adya kariṣyāmi tavāsreṇodakakriyām || evam uktas tato bhīmaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan || smayamāna iva krodhāt sākṣāt kālāntakopamaḥ || bāhusaṃrambham evecchann abhidudrāva rākṣasam || rākṣaso 'pi tadā bhīmaṃ yuddhārthinam avasthitam || abhidudrāva saṃrabdho balo vajradharaṃ yathā || vartamāne tadā tābhyāṃ bāhuyuddhe sudāruṇe || mādrīputrāv abhikruddhāv ubhāv apy abhyadhāvatām || nyavārayat tau prahasan kuntīputro vṛkodaraḥ || śakto 'haṃ rākṣasasyeti prekṣadhvam iti cābravīt || ātmanā bhrātṛbhiś cāhaṃ dharmeṇa sukṛtena ca || iṣṭena ca śape rājan sūdayiṣyāmi rākṣasam ||Бхима говорит Джатасуре, что давно распознал его, когда тот осматривал оружие, но не убил, потому что тот скрывался под брахманским обликом, был гостем и не делал неприятного; убить безвинного гостя, даже подозреваемого в ракшасской природе, значило бы идти в ад; теперь время его созрело: мысль похитить Кришну дана ему Временем; он проглотил крючок на нити Времени и не уйдёт в желанную страну, а пойдёт путём Баки и Хидимбы; испуганный ракшас отпускает всех и готовится к бою, но из гнева говорит, что задержался ради Бхимы и сегодня совершит водный обряд по ракшасам, убитым Бхимой; Бхима улыбается в гневе и бросается на него, желая борьбы руками; близнецы хотят вмешаться, но Бхима останавливает их и клянётся собой, братьями, дхармой, заслугой и жертвой, что убьёт ракшаса.

Translation

Бхима сказал: «Я распознал тебя раньше, когда ты осматривал наше оружие. Но у меня не было уверенности, и потому я не убил тебя тогда: ты был скрыт под брахманским обликом, не говорил нам неприятного, ходил среди дорогих нам людей и не делал зла. Как я мог убить безвинного гостя в облике брахмана? Даже если бы я считал тебя ракшасом, убивший такого пошёл бы в ад. Не было ещё времени твоей смерти, пока ты не созрел. Сегодня ты созрел: чудное Время вложило в тебя мысль похитить Кришну. Ты проглотил крючок, подвешенный на нити Времени, как рыба в воде с зашитой пастью; как же ты уйдёшь от меня сегодня? В страну, куда ты собрался и куда прежде ушёл твой ум, ты не попадёшь; пойдёшь дорогой Баки и Хидимбы». Услышав это, ракшас, гонимый Временем, испугался, отпустил всех и встал к бою. Снова, с дрожащими от гнева губами, он сказал Бхиме: «Я не заблудился, грешник; я медлил ради тебя. Я слышал о ракшасах, которых ты убил в бою. Сегодня твоей кровью я совершу для них водный обряд». Тогда Бхима, облизывая уголки губ и словно улыбаясь от гнева, подобный самому концу Времени, бросился на ракшаса, желая сойтись с ним руками. Ракшас тоже ринулся на Бхиму, как Бала на Ваджрадхару. Когда началась страшная борьба руками, оба сына Мадри в гневе бросились вперёд; но Врикодара, смеясь, остановил их: «Я сам силён против этого ракшаса. Смотрите». И он поклялся собой, братьями, дхармой, заслугой и жертвой: «Я уничтожу этого ракшаса»».

Commentary

Бхима показывает, что его сила не была слепой: раньше он сдержал руку ради брахманского облика и закона гостя. Теперь, когда обман раскрыт делом, наказание становится дхармой.

Version

544d293ae5bf · published Jun 18, 2026, 5:49:39 AM UTC