Mahabharata 3.163.8-18

Devanāgarī

अर्जुन उवाच
शृणु हन्त महाराज विधिना येन दृष्टवान् ॥
शतक्रतुम् अहं देवं भगवन्तं च शंकरम् ॥
विद्याम् अधीत्य तां राजंस् त्वयोक्ताम् अरिमर्दन ॥
भवता च समादिष्टस् तपसे प्रस्थितो वनम् ॥
भृगुतुङ्गम् अथो गत्वा काम्यकाद् आस्थितस् तपः ॥
एकरात्रोषितः कं चिद् अपश्यं ब्राह्मणं पथि ॥
स माम् अपृच्छत् कौन्तेय क्वासि गन्ता ब्रवीहि मे ॥
तस्मा अवितथं सर्वम् अब्रुवं कुरुनन्दन ॥
स तथ्यं मम तच् छ्रुत्वा ब्राह्मणो राजसत्तम ॥
अपूजयत मां राजन् प्रीतिमांश् चाभवन् मयि ॥
ततो माम् अब्रवीत् प्रीतस् तप आतिष्ठ भारत ॥
तपस्वी नचिरेण त्वं द्रक्ष्यसे विबुधाधिपम् ॥
ततो ऽहं वचनात् तस्य गिरिम् आरुह्य शैशिरम् ॥
तपो ऽतप्यं महाराज मासं मूलफलाशनः ॥
द्वितीयश् चापि मे मासो जलं भक्षयतो गतः ॥
निराहारस् तृतीये ऽथ मासे पाण्डवनन्दन ॥
ऊर्ध्वबाहुश् चतुर्थं तु मासम् अस्मि स्थितस् तदा ॥
न च मे हीयते प्राणस् तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥
चतुर्थे समभिक्रान्ते प्रथमे दिवसे गते ॥
वराहसंस्थितं भूतं मत्समीपम् उपागमत् ॥
निघ्नन् प्रोथेन पृथिवीं विलिखंश् चरणैर् अपि ॥
संमार्जञ् जठरेणोर्वीं विवर्तंश् च मुहुर् मुहुः ॥

Transliteration (IAST)

arjuna uvāca
śṛṇu hanta mahārāja vidhinā yena dṛṣṭavān ||
śatakratum ahaṃ devaṃ bhagavantaṃ ca śaṃkaram ||
vidyām adhītya tāṃ rājaṃs tvayoktām arimardana ||
bhavatā ca samādiṣṭas tapase prasthito vanam ||
bhṛgutuṅgam atho gatvā kāmyakād āsthitas tapaḥ ||
ekarātroṣitaḥ kaṃ cid apaśyaṃ brāhmaṇaṃ pathi ||
sa mām apṛcchat kaunteya kvāsi gantā bravīhi me ||
tasmā avitathaṃ sarvam abruvaṃ kurunandana ||
sa tathyaṃ mama tac chrutvā brāhmaṇo rājasattama ||
apūjayata māṃ rājan prītimāṃś cābhavan mayi ||
tato mām abravīt prītas tapa ātiṣṭha bhārata ||
tapasvī nacireṇa tvaṃ drakṣyase vibudhādhipam ||
tato 'haṃ vacanāt tasya girim āruhya śaiśiram ||
tapo 'tapyaṃ mahārāja māsaṃ mūlaphalāśanaḥ ||
dvitīyaś cāpi me māso jalaṃ bhakṣayato gataḥ ||
nirāhāras tṛtīye 'tha māse pāṇḍavanandana ||
ūrdhvabāhuś caturthaṃ tu māsam asmi sthitas tadā ||
na ca me hīyate prāṇas tad adbhutam ivābhavat ||
caturthe samabhikrānte prathame divase gate ||
varāhasaṃsthitaṃ bhūtaṃ matsamīpam upāgamat ||
nighnan prothena pṛthivīṃ vilikhaṃś caraṇair api ||
saṃmārjañ jaṭhareṇorvīṃ vivartaṃś ca muhur muhuḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अर्जुन उवाच शृणु हन्त महाराज विधिना येन दृष्टवान् ॥ शतक्रतुम् अहं देवं भगवन्तं च शंकरम् ॥ विद्याम् अधीत्य तां राजंस् त्वयोक्ताम् अरिमर्दन ॥ भवता च समादिष्टस् तपसे प्रस्थितो वनम् ॥ भृगुतुङ्गम् अथो गत्वा काम्यकाद् आस्थितस् तपः ॥ एकरात्रोषितः कं चिद् अपश्यं ब्राह्मणं पथि ॥ स माम् अपृच्छत् कौन्तेय क्वासि गन्ता ब्रवीहि मे ॥ तस्मा अवितथं सर्वम् अब्रुवं कुरुनन्दन ॥ स तथ्यं मम तच् छ्रुत्वा ब्राह्मणो राजसत्तम ॥ अपूजयत मां राजन् प्रीतिमांश् चाभवन् मयि ॥ ततो माम् अब्रवीत् प्रीतस् तप आतिष्ठ भारत ॥ तपस्वी नचिरेण त्वं द्रक्ष्यसे विबुधाधिपम् ॥ ततो ऽहं वचनात् तस्य गिरिम् आरुह्य शैशिरम् ॥ तपो ऽतप्यं महाराज मासं मूलफलाशनः ॥ द्वितीयश् चापि मे मासो जलं भक्षयतो गतः ॥ निराहारस् तृतीये ऽथ मासे पाण्डवनन्दन ॥ ऊर्ध्वबाहुश् चतुर्थं तु मासम् अस्मि स्थितस् तदा ॥ न च मे हीयते प्राणस् तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ चतुर्थे समभिक्रान्ते प्रथमे दिवसे गते ॥ वराहसंस्थितं भूतं मत्समीपम् उपागमत् ॥ निघ्नन् प्रोथेन पृथिवीं विलिखंश् चरणैर् अपि ॥ संमार्जञ् जठरेणोर्वीं विवर्तंश् च मुहुर् मुहुः ॥arjuna uvāca śṛṇu hanta mahārāja vidhinā yena dṛṣṭavān || śatakratum ahaṃ devaṃ bhagavantaṃ ca śaṃkaram || vidyām adhītya tāṃ rājaṃs tvayoktām arimardana || bhavatā ca samādiṣṭas tapase prasthito vanam || bhṛgutuṅgam atho gatvā kāmyakād āsthitas tapaḥ || ekarātroṣitaḥ kaṃ cid apaśyaṃ brāhmaṇaṃ pathi || sa mām apṛcchat kaunteya kvāsi gantā bravīhi me || tasmā avitathaṃ sarvam abruvaṃ kurunandana || sa tathyaṃ mama tac chrutvā brāhmaṇo rājasattama || apūjayata māṃ rājan prītimāṃś cābhavan mayi || tato mām abravīt prītas tapa ātiṣṭha bhārata || tapasvī nacireṇa tvaṃ drakṣyase vibudhādhipam || tato 'haṃ vacanāt tasya girim āruhya śaiśiram || tapo 'tapyaṃ mahārāja māsaṃ mūlaphalāśanaḥ || dvitīyaś cāpi me māso jalaṃ bhakṣayato gataḥ || nirāhāras tṛtīye 'tha māse pāṇḍavanandana || ūrdhvabāhuś caturthaṃ tu māsam asmi sthitas tadā || na ca me hīyate prāṇas tad adbhutam ivābhavat || caturthe samabhikrānte prathame divase gate || varāhasaṃsthitaṃ bhūtaṃ matsamīpam upāgamat || nighnan prothena pṛthivīṃ vilikhaṃś caraṇair api || saṃmārjañ jaṭhareṇorvīṃ vivartaṃś ca muhur muhuḥ ||Арджуна начинает рассказ: он изучил знание, указанное Юдхиштхирой, был послан им на тапас, ушёл из Камьяки к Бхригутунге и встретил по пути брахмана; тот спросил, куда он идёт, и, услышав правду, почтил его и велел совершать тапас, чтобы вскоре увидеть владыку богов; Арджуна поднялся на Шайширу и один месяц питался корнями и плодами, второй водой, третий был без пищи, четвёртый стоял с поднятыми руками, и жизнь не уходила; в первый день после четвёртого месяца к нему подошло существо в образе вепря, бьющее землю рылом, копытами и брюхом.

Translation

Арджуна сказал: «Выслушай, великий царь, как я увидел Шатакрату и благословенного Шанкару. Изучив знание, которое ты мне указал, и получив твоё поручение, я ушёл из Камьяки в лес ради тапаса. Дойдя до Бхригутунги, я начал подвиг; однажды, проведя ночь, встретил на пути брахмана. Он спросил меня: “Каунтея, куда ты идёшь? Скажи мне”. Я сказал ему всю правду, о радость Куру. Услышав это, брахман почтил меня и, довольный, сказал: “Совершай тапас, Бхарата. Как подвижник ты вскоре увидишь владыку богов”. По его слову я поднялся на гору Шайширу и месяц питался корнями и плодами. Второй месяц прошёл у меня на воде, а в третий я был без пищи. В четвёртый месяц я стоял с поднятыми руками, и жизнь моя не убывала — это казалось чудом. Когда четвёртый месяц миновал и прошёл первый день, ко мне подошло существо в образе вепря: оно било землю рылом, чертило копытами, тёрло её брюхом и снова и снова каталось».

Commentary

Путь Арджуны к оружию начинается с послушания старшему брату и с сурового очищения тела. Оружие богов не берут как вещь; к нему приближаются через правду и тапас.

Version

35f0536cc025 · published Jun 18, 2026, 5:58:21 AM UTC