Mahabharata 3.163.33-45

Devanāgarī

तेषु सर्वेषु शान्तेषु ब्रह्मास्त्रम् अहम् आदिशम् ॥
ततः प्रज्वलितैर् बाणैः सर्वतः सोपचीयत ॥
उपचीयमानश् च मया महास्त्रेण व्यवर्धत ॥
ततः संतापितो लोको मत्प्रसूतेन तेजसा ॥
क्षणेन हि दिशः खं च सर्वतो ऽभिविदीपितम् ॥
तद् अप्य् अस्त्रं महातेजाः क्षणेनैव व्यशातयत् ॥
ब्रह्मास्त्रे तु हते राजन् भयं मां महद् आविशत् ॥
ततो ऽहं धनुर् आदाय तथाक्षय्यौ महेषुधी ॥
सहसाभ्यहनं भूतं तान्य् अप्य् अस्त्राण्य् अभक्षयत् ॥
हतेष्व् अस्त्रेषु सर्वेषु भक्षितेष्व् आयुधेषु च ॥
मम तस्य च भूतस्य बाहुयुद्धम् अवर्तत ॥
व्यायामं मुष्टिभिः कृत्वा तलैर् अपि समाहतौ ॥
अपातयच् च तद् भूतं निश्चेष्टो ह्य् अगमं महीम् ॥
ततः प्रहस्य तद् भूतं तत्रैवान्तरधीयत ॥
सह स्त्रीभिर् महाराज पश्यतो मे ऽद्भुतोपमम् ॥
एवं कृत्वा स भगवांस् ततो ऽन्यद् रूपम् आत्मनः ॥
दिव्यम् एव महाराज वसानो ऽद्भुतम् अम्बरम् ॥
हित्वा किरातरूपं च भगवांस् त्रिदशेश्वरः ॥
स्वरूपं दिव्यम् आस्थाय तस्थौ तत्र महेश्वरः ॥
अदृश्यत ततः साक्षाद् भगवान् गोवृषध्वजः ॥
उमासहायो हरिदृग् बहुरूपः पिनाकधृक् ॥
स माम् अभ्येत्य समरे तथैवाभिमुखं स्थितम् ॥
शूलपाणिर् अथोवाच तुष्टो ऽस्मीति परंतप ॥
ततस् तद् धनुर् आदाय तूणौ चाक्षय्यसायकौ ॥
प्रादान् ममैव भगवान् वरयस्वेति चाब्रवीत् ॥
तुष्टो ऽस्मि तव कौन्तेय ब्रूहि किं करवाणि ते ॥
यत् ते मनोगतं वीर तद् ब्रूहि वितराम्य् अहम् ॥
अमरत्वम् अपाहाय ब्रूहि यत् ते मनोगतम् ॥

Transliteration (IAST)

teṣu sarveṣu śānteṣu brahmāstram aham ādiśam ||
tataḥ prajvalitair bāṇaiḥ sarvataḥ sopacīyata ||
upacīyamānaś ca mayā mahāstreṇa vyavardhata ||
tataḥ saṃtāpito loko matprasūtena tejasā ||
kṣaṇena hi diśaḥ khaṃ ca sarvato 'bhividīpitam ||
tad apy astraṃ mahātejāḥ kṣaṇenaiva vyaśātayat ||
brahmāstre tu hate rājan bhayaṃ māṃ mahad āviśat ||
tato 'haṃ dhanur ādāya tathākṣayyau maheṣudhī ||
sahasābhyahanaṃ bhūtaṃ tāny apy astrāṇy abhakṣayat ||
hateṣv astreṣu sarveṣu bhakṣiteṣv āyudheṣu ca ||
mama tasya ca bhūtasya bāhuyuddham avartata ||
vyāyāmaṃ muṣṭibhiḥ kṛtvā talair api samāhatau ||
apātayac ca tad bhūtaṃ niśceṣṭo hy agamaṃ mahīm ||
tataḥ prahasya tad bhūtaṃ tatraivāntaradhīyata ||
saha strībhir mahārāja paśyato me 'dbhutopamam ||
evaṃ kṛtvā sa bhagavāṃs tato 'nyad rūpam ātmanaḥ ||
divyam eva mahārāja vasāno 'dbhutam ambaram ||
hitvā kirātarūpaṃ ca bhagavāṃs tridaśeśvaraḥ ||
svarūpaṃ divyam āsthāya tasthau tatra maheśvaraḥ ||
adṛśyata tataḥ sākṣād bhagavān govṛṣadhvajaḥ ||
umāsahāyo haridṛg bahurūpaḥ pinākadhṛk ||
sa mām abhyetya samare tathaivābhimukhaṃ sthitam ||
śūlapāṇir athovāca tuṣṭo 'smīti paraṃtapa ||
tatas tad dhanur ādāya tūṇau cākṣayyasāyakau ||
prādān mamaiva bhagavān varayasveti cābravīt ||
tuṣṭo 'smi tava kaunteya brūhi kiṃ karavāṇi te ||
yat te manogataṃ vīra tad brūhi vitarāmy aham ||
amaratvam apāhāya brūhi yat te manogatam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तेषु सर्वेषु शान्तेषु ब्रह्मास्त्रम् अहम् आदिशम् ॥ ततः प्रज्वलितैर् बाणैः सर्वतः सोपचीयत ॥ उपचीयमानश् च मया महास्त्रेण व्यवर्धत ॥ ततः संतापितो लोको मत्प्रसूतेन तेजसा ॥ क्षणेन हि दिशः खं च सर्वतो ऽभिविदीपितम् ॥ तद् अप्य् अस्त्रं महातेजाः क्षणेनैव व्यशातयत् ॥ ब्रह्मास्त्रे तु हते राजन् भयं मां महद् आविशत् ॥ ततो ऽहं धनुर् आदाय तथाक्षय्यौ महेषुधी ॥ सहसाभ्यहनं भूतं तान्य् अप्य् अस्त्राण्य् अभक्षयत् ॥ हतेष्व् अस्त्रेषु सर्वेषु भक्षितेष्व् आयुधेषु च ॥ मम तस्य च भूतस्य बाहुयुद्धम् अवर्तत ॥ व्यायामं मुष्टिभिः कृत्वा तलैर् अपि समाहतौ ॥ अपातयच् च तद् भूतं निश्चेष्टो ह्य् अगमं महीम् ॥ ततः प्रहस्य तद् भूतं तत्रैवान्तरधीयत ॥ सह स्त्रीभिर् महाराज पश्यतो मे ऽद्भुतोपमम् ॥ एवं कृत्वा स भगवांस् ततो ऽन्यद् रूपम् आत्मनः ॥ दिव्यम् एव महाराज वसानो ऽद्भुतम् अम्बरम् ॥ हित्वा किरातरूपं च भगवांस् त्रिदशेश्वरः ॥ स्वरूपं दिव्यम् आस्थाय तस्थौ तत्र महेश्वरः ॥ अदृश्यत ततः साक्षाद् भगवान् गोवृषध्वजः ॥ उमासहायो हरिदृग् बहुरूपः पिनाकधृक् ॥ स माम् अभ्येत्य समरे तथैवाभिमुखं स्थितम् ॥ शूलपाणिर् अथोवाच तुष्टो ऽस्मीति परंतप ॥ ततस् तद् धनुर् आदाय तूणौ चाक्षय्यसायकौ ॥ प्रादान् ममैव भगवान् वरयस्वेति चाब्रवीत् ॥ तुष्टो ऽस्मि तव कौन्तेय ब्रूहि किं करवाणि ते ॥ यत् ते मनोगतं वीर तद् ब्रूहि वितराम्य् अहम् ॥ अमरत्वम् अपाहाय ब्रूहि यत् ते मनोगतम् ॥teṣu sarveṣu śānteṣu brahmāstram aham ādiśam || tataḥ prajvalitair bāṇaiḥ sarvataḥ sopacīyata || upacīyamānaś ca mayā mahāstreṇa vyavardhata || tataḥ saṃtāpito loko matprasūtena tejasā || kṣaṇena hi diśaḥ khaṃ ca sarvato 'bhividīpitam || tad apy astraṃ mahātejāḥ kṣaṇenaiva vyaśātayat || brahmāstre tu hate rājan bhayaṃ māṃ mahad āviśat || tato 'haṃ dhanur ādāya tathākṣayyau maheṣudhī || sahasābhyahanaṃ bhūtaṃ tāny apy astrāṇy abhakṣayat || hateṣv astreṣu sarveṣu bhakṣiteṣv āyudheṣu ca || mama tasya ca bhūtasya bāhuyuddham avartata || vyāyāmaṃ muṣṭibhiḥ kṛtvā talair api samāhatau || apātayac ca tad bhūtaṃ niśceṣṭo hy agamaṃ mahīm || tataḥ prahasya tad bhūtaṃ tatraivāntaradhīyata || saha strībhir mahārāja paśyato me 'dbhutopamam || evaṃ kṛtvā sa bhagavāṃs tato 'nyad rūpam ātmanaḥ || divyam eva mahārāja vasāno 'dbhutam ambaram || hitvā kirātarūpaṃ ca bhagavāṃs tridaśeśvaraḥ || svarūpaṃ divyam āsthāya tasthau tatra maheśvaraḥ || adṛśyata tataḥ sākṣād bhagavān govṛṣadhvajaḥ || umāsahāyo haridṛg bahurūpaḥ pinākadhṛk || sa mām abhyetya samare tathaivābhimukhaṃ sthitam || śūlapāṇir athovāca tuṣṭo 'smīti paraṃtapa || tatas tad dhanur ādāya tūṇau cākṣayyasāyakau || prādān mamaiva bhagavān varayasveti cābravīt || tuṣṭo 'smi tava kaunteya brūhi kiṃ karavāṇi te || yat te manogataṃ vīra tad brūhi vitarāmy aham || amaratvam apāhāya brūhi yat te manogatam ||When all the weapons had been checked, Arjuna employed the Brahmastra; the world blazed with its heat, but the radiant Kirata swiftly destroyed it too, and fear seized Arjuna; he again took up his bow and quivers and struck the being, but the weapon was devoured; then a hand-to-hand struggle began, with blows of fists and palms, and Arjuna fell senseless; the being vanished together with the women, then abandoned the form of the Kirata and appeared in its wondrous form as Maheshvara — Govrishadhvaja, together with Uma, many-formed, wielder of the Pinaka; the pleased Shulapani told Arjuna that he was satisfied, returned his bow and quivers, and offered him a boon of his choosing, save immortality.

Translation

"When all the weapons had been quelled, I directed the Brahmastra. From the blazing arrows everything around began to grow with fire; the world was scorched by my heat, and in an instant the quarters of the sky and the heavens were lit up on every side. But the being of great splendor instantly shattered this weapon too. When the Brahmastra was struck down, great fear entered me. Then I again took up my bow and inexhaustible quivers and suddenly struck the being, but it devoured this weapon as well. When all the astras had been defeated and the weapons devoured, a hand-to-hand struggle began between me and that being. We fought with fists and open palms, and it felled me; I fell to the ground senseless. Then that wondrous being, laughing, vanished there together with the women. After this the blessed one abandoned the form of the Kirata and assumed another, divine form, clothed in a wondrous garment. Before me appeared Maheshvara himself — Govrishadhvaja, together with Uma, of many forms, wielder of the Pinaka. He approached me as I still stood facing him in battle, and said: 'I am pleased, scorcher of foes.' Then the blessed one took my bow and the two inexhaustible quivers, returned them to me, and said: 'Choose a boon. I am pleased with you, Kaunteya. Tell me, what shall I do for you? Whatever is in your mind, hero, that I will grant. Ask what you desire, save immortality.'"

Commentary

Arjuna is defeated, but it is precisely this defeat that reveals Shiva to him. When the pride of weapons is broken, the gift comes not as a trophy, but as grace.

Version

38d8356606fc · published Jul 16, 2026, 5:13:48 PM UTC

Available inRUEN