Mahabharata 3.169.1-11

Devanāgarī

अर्जुन उवाच
अदृश्यमानास् ते दैत्या योधयन्ति स्म मायया ॥
अदृश्यान् अस्त्रवीर्येण तान् अप्य् अहम् अयोधयम् ॥
गाण्डीवमुक्ता विशिखाः सम्यग् अस्त्रप्रचोदिताः ॥
अच्छिन्दन्न् उत्तमाङ्गानि यत्र यत्र स्म ते ऽभवन् ॥
ततो निवातकवचा वध्यमाना मया युधि ॥
संहृत्य मायां सहसा प्राविशन् पुरम् आत्मनः ॥
व्यपयातेषु दैत्येषु प्रादुर्भूते च दर्शने ॥
अपश्यं दानवांस् तत्र हताञ् शतसहस्रशः ॥
विनिष्पिष्टानि तत्रैषां शस्त्राण्य् आभरणानि च ॥
कूटशः स्म प्रदृश्यन्ते गात्राणि कवचानि च ॥
हयानां नान्तरं ह्य् आसीत् पदाद् विचलितुं पदम् ॥
उत्पत्य सहसा तस्थुर् अन्तरिक्षगमास् ततः ॥
ततो निवातकवचा व्योम संछाद्य केवलम् ॥
अदृश्या ह्य् अभ्यवर्तन्त विसृजन्तः शिलोच्चयान् ॥
अन्तर्भूमिगताश् चान्ये हयानां चरणान्य् अथ ॥
न्यगृह्णन् दानवा घोरा रथचक्रे च भारत ॥
विनिगृह्य हरीन् अश्वान् रथं च मम युध्यतः ॥
सर्वतो माम् अचिन्वन्त सरथं धरणीधरैः ॥
पर्वतैर् उपचीयद्भिः पतमानैस् तथापरैः ॥
स देशो यत्र वर्ताम गुहेव समपद्यत ॥
पर्वतैश् छाद्यमानो ऽहं निगृहीतैश् च वाजिभिः ॥
अगच्छं परमाम् आर्तिं मातलिस् तद् अलक्षयत् ॥

Transliteration (IAST)

arjuna uvāca
adṛśyamānās te daityā yodhayanti sma māyayā ||
adṛśyān astravīryeṇa tān apy aham ayodhayam ||
gāṇḍīvamuktā viśikhāḥ samyag astrapracoditāḥ ||
acchindann uttamāṅgāni yatra yatra sma te 'bhavan ||
tato nivātakavacā vadhyamānā mayā yudhi ||
saṃhṛtya māyāṃ sahasā prāviśan puram ātmanaḥ ||
vyapayāteṣu daityeṣu prādurbhūte ca darśane ||
apaśyaṃ dānavāṃs tatra hatāñ śatasahasraśaḥ ||
viniṣpiṣṭāni tatraiṣāṃ śastrāṇy ābharaṇāni ca ||
kūṭaśaḥ sma pradṛśyante gātrāṇi kavacāni ca ||
hayānāṃ nāntaraṃ hy āsīt padād vicalituṃ padam ||
utpatya sahasā tasthur antarikṣagamās tataḥ ||
tato nivātakavacā vyoma saṃchādya kevalam ||
adṛśyā hy abhyavartanta visṛjantaḥ śiloccayān ||
antarbhūmigatāś cānye hayānāṃ caraṇāny atha ||
nyagṛhṇan dānavā ghorā rathacakre ca bhārata ||
vinigṛhya harīn aśvān rathaṃ ca mama yudhyataḥ ||
sarvato mām acinvanta sarathaṃ dharaṇīdharaiḥ ||
parvatair upacīyadbhiḥ patamānais tathāparaiḥ ||
sa deśo yatra vartāma guheva samapadyata ||
parvataiś chādyamāno 'haṃ nigṛhītaiś ca vājibhiḥ ||
agacchaṃ paramām ārtiṃ mātalis tad alakṣayat ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अर्जुन उवाच अदृश्यमानास् ते दैत्या योधयन्ति स्म मायया ॥ अदृश्यान् अस्त्रवीर्येण तान् अप्य् अहम् अयोधयम् ॥ गाण्डीवमुक्ता विशिखाः सम्यग् अस्त्रप्रचोदिताः ॥ अच्छिन्दन्न् उत्तमाङ्गानि यत्र यत्र स्म ते ऽभवन् ॥ ततो निवातकवचा वध्यमाना मया युधि ॥ संहृत्य मायां सहसा प्राविशन् पुरम् आत्मनः ॥ व्यपयातेषु दैत्येषु प्रादुर्भूते च दर्शने ॥ अपश्यं दानवांस् तत्र हताञ् शतसहस्रशः ॥ विनिष्पिष्टानि तत्रैषां शस्त्राण्य् आभरणानि च ॥ कूटशः स्म प्रदृश्यन्ते गात्राणि कवचानि च ॥ हयानां नान्तरं ह्य् आसीत् पदाद् विचलितुं पदम् ॥ उत्पत्य सहसा तस्थुर् अन्तरिक्षगमास् ततः ॥ ततो निवातकवचा व्योम संछाद्य केवलम् ॥ अदृश्या ह्य् अभ्यवर्तन्त विसृजन्तः शिलोच्चयान् ॥ अन्तर्भूमिगताश् चान्ये हयानां चरणान्य् अथ ॥ न्यगृह्णन् दानवा घोरा रथचक्रे च भारत ॥ विनिगृह्य हरीन् अश्वान् रथं च मम युध्यतः ॥ सर्वतो माम् अचिन्वन्त सरथं धरणीधरैः ॥ पर्वतैर् उपचीयद्भिः पतमानैस् तथापरैः ॥ स देशो यत्र वर्ताम गुहेव समपद्यत ॥ पर्वतैश् छाद्यमानो ऽहं निगृहीतैश् च वाजिभिः ॥ अगच्छं परमाम् आर्तिं मातलिस् तद् अलक्षयत् ॥arjuna uvāca adṛśyamānās te daityā yodhayanti sma māyayā || adṛśyān astravīryeṇa tān apy aham ayodhayam || gāṇḍīvamuktā viśikhāḥ samyag astrapracoditāḥ || acchindann uttamāṅgāni yatra yatra sma te 'bhavan || tato nivātakavacā vadhyamānā mayā yudhi || saṃhṛtya māyāṃ sahasā prāviśan puram ātmanaḥ || vyapayāteṣu daityeṣu prādurbhūte ca darśane || apaśyaṃ dānavāṃs tatra hatāñ śatasahasraśaḥ || viniṣpiṣṭāni tatraiṣāṃ śastrāṇy ābharaṇāni ca || kūṭaśaḥ sma pradṛśyante gātrāṇi kavacāni ca || hayānāṃ nāntaraṃ hy āsīt padād vicalituṃ padam || utpatya sahasā tasthur antarikṣagamās tataḥ || tato nivātakavacā vyoma saṃchādya kevalam || adṛśyā hy abhyavartanta visṛjantaḥ śiloccayān || antarbhūmigatāś cānye hayānāṃ caraṇāny atha || nyagṛhṇan dānavā ghorā rathacakre ca bhārata || vinigṛhya harīn aśvān rathaṃ ca mama yudhyataḥ || sarvato mām acinvanta sarathaṃ dharaṇīdharaiḥ || parvatair upacīyadbhiḥ patamānais tathāparaiḥ || sa deśo yatra vartāma guheva samapadyata || parvataiś chādyamāno 'haṃ nigṛhītaiś ca vājibhiḥ || agacchaṃ paramām ārtiṃ mātalis tad alakṣayat ||Невидимые дайтьи сражались майей, и Арджуна тоже сражался с невидимыми силой астр; стрелы из Гандивы, правильно движимые астрами, отсекали головы там, где враги были; поражаемые Арджуной, Ниватакавачи быстро свернули майю и вошли в свой город; когда дайтьи отступили и зрение вернулось, Арджуна увидел сотни тысяч убитых данавов, груды разбитого оружия, украшений, тел и доспехов; коням не было места сделать шаг, и они поднялись в воздух; Ниватакавачи закрыли небо, невидимые, бросали горные глыбы, а другие, ушедшие под землю, хватали ноги коней и колёса колесницы; они удерживали коней, колесницу и засыпали Арджуну с колесницей горами, так что место стало как пещера; Арджуна, покрытый горами и с удержанными конями, впал в крайнюю беду, и Матали заметил это.

Translation

Арджуна сказал: «Невидимые дайтьи сражались со мной майей, и я тоже сражался с невидимыми силой астр. Стрелы, выпущенные из Гандивы и правильно движимые оружием, отсекали лучшие головы там, где враги находились. Тогда Ниватакавачи, поражаемые мной в бою, внезапно свернули майю и вошли в свой город. Когда дайтьи ушли и зрение вернулось, я увидел там сотни тысяч убитых данавов. Грудами лежали их разбитое оружие, украшения, тела и доспехи. Коням не было места передвинуть ногу; они внезапно поднялись и стали в воздухе. Тогда Ниватакавачи закрыли всё небо и, оставаясь невидимыми, снова наступали, бросая горные глыбы. Другие страшные данавы, уйдя под землю, хватали ноги коней и колёса моей колесницы. Удержав хариев, коней и мою колесницу, они со всех сторон засыпали меня вместе с колесницей горами. Из нарастающих и падающих гор место, где мы были, стало подобно пещере. Покрытый горами, с удержанными конями, я впал в крайнюю беду, и Матали заметил это».

Commentary

Данавы используют пространство сверху, снизу и вокруг, превращая мир в ловушку. Так майя показывает свою природу: она не только скрывает врага, но и сужает сознание до пещеры страха.

Version

e9cd45494f00 · published Jun 18, 2026, 5:58:21 AM UTC