Mahabharata 3.221.32-51

Devanāgarī

ततस् तेषु प्रमूढेषु पर्वताम्बुदसंनिभम् ॥
नानाप्रहरणं घोरम् अदृश्यत महद् बलम् ॥
तद् धि घोरम् असंख्येयं गर्जच् च विविधा गिरः ॥
अभ्यद्रवद् रणे देवान् भगवन्तं च शंकरम् ॥
तैर् विसृष्टान्य् अनीकेषु बाणजालान्य् अनेकशः ॥
पर्वताश् च शतघ्न्यश् च प्रासाश् च परिघा गदाः ॥
निपतद्भिश् च तैर् घोरैर् देवानीकं महायुधैः ॥
क्षणेन व्यद्रवत् सर्वं विमुखं चाप्य् अदृश्यत ॥
निकृत्तयोधनागाश्वं कृत्तायुधमहारथम् ॥
दानवैर् अर्दितं सैन्यं देवानां विमुखं बभौ ॥
असुरैर् वध्यमानं तत् पावकैर् इव काननम् ॥
अपतद् दग्धभूयिष्ठं महाद्रुमवनं यथा ॥
ते विभिन्नशिरोदेहाः प्रच्यवन्ते दिवौकसः ॥
न नाथम् अध्यगच्छन्त वध्यमाना महारणे ॥
अथ तद् विद्रुतं सैन्यं दृष्ट्वा देवः पुरंदरः ॥
आश्वासयन्न् उवाचेदं बलवद् दानवार्दितम् ॥
भयं त्यजत भद्रं वः शूराः शस्त्राणि गृह्णत ॥
कुरुध्वं विक्रमे बुद्धिं मा वः का चिद् व्यथा भवेत् ॥
जयतैनान् सुदुर्वृत्तान् दानवान् घोरदर्शनान् ॥
अभिद्रवत भद्रं वो मया सह महासुरान् ॥
शक्रस्य वचनं श्रुत्वा समाश्वस्ता दिवौकसः ॥
दानवान् प्रत्ययुध्यन्त शक्रं कृत्वा व्यपाश्रयम् ॥
ततस् ते त्रिदशाः सर्वे मरुतश् च महाबलाः ॥
प्रत्युद्ययुर् महावेगाः साध्याश् च वसुभिः सह ॥
तैर् विसृष्टान्य् अनीकेषु क्रुद्धैः शस्त्राणि संयुगे ॥
शराश् च दैत्यकायेषु पिबन्ति स्मासृगुल्बणम् ॥
तेषां देहान् विनिर्भिद्य शरास् ते निशितास् तदा ॥
निष्पतन्तो अदृश्यन्त नगेभ्य इव पन्नगाः ॥
तानि दैत्यशरीराणि निर्भिन्नानि स्म सायकैः ॥
अपतन् भूतले राजंश् छिन्नाभ्राणीव सर्वशः ॥
ततस् तद् दानवं सैन्यं सर्वैर् देवगणैर् युधि ॥
त्रासितं विविधैर् बाणैः कृतं चैव पराङ्मुखम् ॥
अथोत्क्रुष्टं तदा हृष्टैः सर्वैर् देवैर् उदायुधैः ॥
संहतानि च तूर्याणि तदा सर्वाण्य् अनेकशः ॥
एवम् अन्योन्यसंयुक्तं युद्धम् आसीत् सुदारुणम् ॥
देवानां दानवानां च मांसशोणितकर्दमम् ॥
अनयो देवलोकस्य सहसैव व्यदृश्यत ॥
तथा हि दानवा घोरा विनिघ्नन्ति दिवौकसः ॥
ततस् तूर्यप्रणादाश् च भेरीणां च महास्वनाः ॥
बभूवुर् दानवेन्द्राणां सिंहनादाश् च दारुणाः ॥

Transliteration (IAST)

tatas teṣu pramūḍheṣu parvatāmbudasaṃnibham ||
nānāpraharaṇaṃ ghoram adṛśyata mahad balam ||
tad dhi ghoram asaṃkhyeyaṃ garjac ca vividhā giraḥ ||
abhyadravad raṇe devān bhagavantaṃ ca śaṃkaram ||
tair visṛṣṭāny anīkeṣu bāṇajālāny anekaśaḥ ||
parvatāś ca śataghnyaś ca prāsāś ca parighā gadāḥ ||
nipatadbhiś ca tair ghorair devānīkaṃ mahāyudhaiḥ ||
kṣaṇena vyadravat sarvaṃ vimukhaṃ cāpy adṛśyata ||
nikṛttayodhanāgāśvaṃ kṛttāyudhamahāratham ||
dānavair arditaṃ sainyaṃ devānāṃ vimukhaṃ babhau ||
asurair vadhyamānaṃ tat pāvakair iva kānanam ||
apatad dagdhabhūyiṣṭhaṃ mahādrumavanaṃ yathā ||
te vibhinnaśirodehāḥ pracyavante divaukasaḥ ||
na nātham adhyagacchanta vadhyamānā mahāraṇe ||
atha tad vidrutaṃ sainyaṃ dṛṣṭvā devaḥ puraṃdaraḥ ||
āśvāsayann uvācedaṃ balavad dānavārditam ||
bhayaṃ tyajata bhadraṃ vaḥ śūrāḥ śastrāṇi gṛhṇata ||
kurudhvaṃ vikrame buddhiṃ mā vaḥ kā cid vyathā bhavet ||
jayatainān sudurvṛttān dānavān ghoradarśanān ||
abhidravata bhadraṃ vo mayā saha mahāsurān ||
śakrasya vacanaṃ śrutvā samāśvastā divaukasaḥ ||
dānavān pratyayudhyanta śakraṃ kṛtvā vyapāśrayam ||
tatas te tridaśāḥ sarve marutaś ca mahābalāḥ ||
pratyudyayur mahāvegāḥ sādhyāś ca vasubhiḥ saha ||
tair visṛṣṭāny anīkeṣu kruddhaiḥ śastrāṇi saṃyuge ||
śarāś ca daityakāyeṣu pibanti smāsṛgulbaṇam ||
teṣāṃ dehān vinirbhidya śarās te niśitās tadā ||
niṣpatanto adṛśyanta nagebhya iva pannagāḥ ||
tāni daityaśarīrāṇi nirbhinnāni sma sāyakaiḥ ||
apatan bhūtale rājaṃś chinnābhrāṇīva sarvaśaḥ ||
tatas tad dānavaṃ sainyaṃ sarvair devagaṇair yudhi ||
trāsitaṃ vividhair bāṇaiḥ kṛtaṃ caiva parāṅmukham ||
athotkruṣṭaṃ tadā hṛṣṭaiḥ sarvair devair udāyudhaiḥ ||
saṃhatāni ca tūryāṇi tadā sarvāṇy anekaśaḥ ||
evam anyonyasaṃyuktaṃ yuddham āsīt sudāruṇam ||
devānāṃ dānavānāṃ ca māṃsaśoṇitakardamam ||
anayo devalokasya sahasaiva vyadṛśyata ||
tathā hi dānavā ghorā vinighnanti divaukasaḥ ||
tatas tūryapraṇādāś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanāḥ ||
babhūvur dānavendrāṇāṃ siṃhanādāś ca dāruṇāḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ततस् तेषु प्रमूढेषु पर्वताम्बुदसंनिभम् ॥ नानाप्रहरणं घोरम् अदृश्यत महद् बलम् ॥ तद् धि घोरम् असंख्येयं गर्जच् च विविधा गिरः ॥ अभ्यद्रवद् रणे देवान् भगवन्तं च शंकरम् ॥ तैर् विसृष्टान्य् अनीकेषु बाणजालान्य् अनेकशः ॥ पर्वताश् च शतघ्न्यश् च प्रासाश् च परिघा गदाः ॥ निपतद्भिश् च तैर् घोरैर् देवानीकं महायुधैः ॥ क्षणेन व्यद्रवत् सर्वं विमुखं चाप्य् अदृश्यत ॥ निकृत्तयोधनागाश्वं कृत्तायुधमहारथम् ॥ दानवैर् अर्दितं सैन्यं देवानां विमुखं बभौ ॥ असुरैर् वध्यमानं तत् पावकैर् इव काननम् ॥ अपतद् दग्धभूयिष्ठं महाद्रुमवनं यथा ॥ ते विभिन्नशिरोदेहाः प्रच्यवन्ते दिवौकसः ॥ न नाथम् अध्यगच्छन्त वध्यमाना महारणे ॥ अथ तद् विद्रुतं सैन्यं दृष्ट्वा देवः पुरंदरः ॥ आश्वासयन्न् उवाचेदं बलवद् दानवार्दितम् ॥ भयं त्यजत भद्रं वः शूराः शस्त्राणि गृह्णत ॥ कुरुध्वं विक्रमे बुद्धिं मा वः का चिद् व्यथा भवेत् ॥ जयतैनान् सुदुर्वृत्तान् दानवान् घोरदर्शनान् ॥ अभिद्रवत भद्रं वो मया सह महासुरान् ॥ शक्रस्य वचनं श्रुत्वा समाश्वस्ता दिवौकसः ॥ दानवान् प्रत्ययुध्यन्त शक्रं कृत्वा व्यपाश्रयम् ॥ ततस् ते त्रिदशाः सर्वे मरुतश् च महाबलाः ॥ प्रत्युद्ययुर् महावेगाः साध्याश् च वसुभिः सह ॥ तैर् विसृष्टान्य् अनीकेषु क्रुद्धैः शस्त्राणि संयुगे ॥ शराश् च दैत्यकायेषु पिबन्ति स्मासृगुल्बणम् ॥ तेषां देहान् विनिर्भिद्य शरास् ते निशितास् तदा ॥ निष्पतन्तो अदृश्यन्त नगेभ्य इव पन्नगाः ॥ तानि दैत्यशरीराणि निर्भिन्नानि स्म सायकैः ॥ अपतन् भूतले राजंश् छिन्नाभ्राणीव सर्वशः ॥ ततस् तद् दानवं सैन्यं सर्वैर् देवगणैर् युधि ॥ त्रासितं विविधैर् बाणैः कृतं चैव पराङ्मुखम् ॥ अथोत्क्रुष्टं तदा हृष्टैः सर्वैर् देवैर् उदायुधैः ॥ संहतानि च तूर्याणि तदा सर्वाण्य् अनेकशः ॥ एवम् अन्योन्यसंयुक्तं युद्धम् आसीत् सुदारुणम् ॥ देवानां दानवानां च मांसशोणितकर्दमम् ॥ अनयो देवलोकस्य सहसैव व्यदृश्यत ॥ तथा हि दानवा घोरा विनिघ्नन्ति दिवौकसः ॥ ततस् तूर्यप्रणादाश् च भेरीणां च महास्वनाः ॥ बभूवुर् दानवेन्द्राणां सिंहनादाश् च दारुणाः ॥tatas teṣu pramūḍheṣu parvatāmbudasaṃnibham || nānāpraharaṇaṃ ghoram adṛśyata mahad balam || tad dhi ghoram asaṃkhyeyaṃ garjac ca vividhā giraḥ || abhyadravad raṇe devān bhagavantaṃ ca śaṃkaram || tair visṛṣṭāny anīkeṣu bāṇajālāny anekaśaḥ || parvatāś ca śataghnyaś ca prāsāś ca parighā gadāḥ || nipatadbhiś ca tair ghorair devānīkaṃ mahāyudhaiḥ || kṣaṇena vyadravat sarvaṃ vimukhaṃ cāpy adṛśyata || nikṛttayodhanāgāśvaṃ kṛttāyudhamahāratham || dānavair arditaṃ sainyaṃ devānāṃ vimukhaṃ babhau || asurair vadhyamānaṃ tat pāvakair iva kānanam || apatad dagdhabhūyiṣṭhaṃ mahādrumavanaṃ yathā || te vibhinnaśirodehāḥ pracyavante divaukasaḥ || na nātham adhyagacchanta vadhyamānā mahāraṇe || atha tad vidrutaṃ sainyaṃ dṛṣṭvā devaḥ puraṃdaraḥ || āśvāsayann uvācedaṃ balavad dānavārditam || bhayaṃ tyajata bhadraṃ vaḥ śūrāḥ śastrāṇi gṛhṇata || kurudhvaṃ vikrame buddhiṃ mā vaḥ kā cid vyathā bhavet || jayatainān sudurvṛttān dānavān ghoradarśanān || abhidravata bhadraṃ vo mayā saha mahāsurān || śakrasya vacanaṃ śrutvā samāśvastā divaukasaḥ || dānavān pratyayudhyanta śakraṃ kṛtvā vyapāśrayam || tatas te tridaśāḥ sarve marutaś ca mahābalāḥ || pratyudyayur mahāvegāḥ sādhyāś ca vasubhiḥ saha || tair visṛṣṭāny anīkeṣu kruddhaiḥ śastrāṇi saṃyuge || śarāś ca daityakāyeṣu pibanti smāsṛgulbaṇam || teṣāṃ dehān vinirbhidya śarās te niśitās tadā || niṣpatanto adṛśyanta nagebhya iva pannagāḥ || tāni daityaśarīrāṇi nirbhinnāni sma sāyakaiḥ || apatan bhūtale rājaṃś chinnābhrāṇīva sarvaśaḥ || tatas tad dānavaṃ sainyaṃ sarvair devagaṇair yudhi || trāsitaṃ vividhair bāṇaiḥ kṛtaṃ caiva parāṅmukham || athotkruṣṭaṃ tadā hṛṣṭaiḥ sarvair devair udāyudhaiḥ || saṃhatāni ca tūryāṇi tadā sarvāṇy anekaśaḥ || evam anyonyasaṃyuktaṃ yuddham āsīt sudāruṇam || devānāṃ dānavānāṃ ca māṃsaśoṇitakardamam || anayo devalokasya sahasaiva vyadṛśyata || tathā hi dānavā ghorā vinighnanti divaukasaḥ || tatas tūryapraṇādāś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanāḥ || babhūvur dānavendrāṇāṃ siṃhanādāś ca dāruṇāḥ ||Когда боги смутились, появилось огромное войско, подобное горе и туче, с множеством оружий; оно с ревом напало на богов и Шанкару, бросая стрелы, горы, шатаґни, прасы, паригхи и палицы; войско богов в миг дрогнуло, воины, слоны, кони, оружия и колесницы были рассечены, и небожители не находили защитника; Индра ободрил их, велел оставить страх и идти против страшных данавов, после чего боги, Маруты, Садхьи и Васу снова вступили в битву, поражая тела даитьев стрелами; дьявольское войско было обращено вспять, но битва богов и данавов оставалась ужасной и залитой мясом и кровью.

Translation

Пока все были смущены, показалось огромное страшное войско, подобное горе и грозовой туче, с разными оружиями. Оно ревело многими голосами и бросилось в бой на богов и на благословенного Шанкару. Из его рядов летели сети стрел, горы, шатаґни, копья, паригхи и палицы; от падения этих ужасных оружий войско богов за мгновение дрогнуло и обратилось вспять. Воины, слоны, кони, колесницы и оружия были рассечены; войско богов, поражаемое данавами, пало, как лес, пожранный огнем. Небожители с разбитыми головами и телами падали и не находили защитника. Тогда Пураṃдара, увидев бегство войска, ободрил их: «Оставьте страх, благо вам! Берите оружия, положите разум на подвиг. Побеждайте этих дурных данавов, страшных видом; вместе со мной бросайтесь на великих асуров». Услышав Шакру, боги пришли в себя и, опираясь на него, сразились с данавами. Все тридцать богов, Маруты, Садхьи и Васу с великим напором двинулись вперед; их стрелы впивались в тела даитьев и, выходя наружу, казались змеями, выползающими из гор. Тела даитьев, пробитые стрелами, падали на землю, словно разорванные облака. Войско данавов было устрашено и обращено спиной, но битва богов и данавов оставалась страшной, грязной от мяса и крови».

Commentary

После космической процессии сразу приходит испытание. Недостаточно занимать место в свите: перед лицом адхармы нужна решимость действовать.

Version

d1f246333ef2 · published Jun 18, 2026, 6:49:32 AM UTC