Mahabharata 3.221.1-25

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
यदाभिषिक्तो भगवान् सेनापत्येन पावकिः ॥
तदा संप्रस्थितः श्रीमान् हृष्टो भद्रवटं हरः ॥
रथेनादित्यवर्णेन पार्वत्या सहितः प्रभुः ॥
सहस्रं तस्य सिंहानां तस्मिन् युक्तं रथोत्तमे ॥
उत्पपात दिवं शुभ्रं कालेनाभिप्रचोदितः ॥
ते पिबन्त इवाकाशं त्रासयन्तश् चराचरान् ॥
सिंहा नभस्य् अगच्छन्त नदन्तश् चारुकेसराः ॥
तस्मिन् रथे पशुपतिः स्थितो भात्य् उमया सह ॥
विद्युता सहितः सूर्यः सेन्द्रचापे घने यथा ॥
अग्रतस् तस्य भगवान् धनेशो गुह्यकैः सह ॥
आस्थाय रुचिरं याति पुष्पकं नरवाहनः ॥
ऐरावतं समास्थाय शक्रश् चापि सुरैः सह ॥
पृष्ठतो ऽनुययौ यान्तं वरदं वृषभध्वजम् ॥
जम्भकैर् यक्षरक्षोभिः स्रग्विभिः समलंकृतः ॥
यात्य् अमोघो महायक्षो दक्षिणं पक्षम् आस्थितः ॥
तस्य दक्षिणतो देवा मरुतश् चित्रयोधिनः ॥
गच्छन्ति वसुभिः सार्धं रुद्रैश् च सह संगताः ॥
यमश् च मृत्युना सार्धं सर्वतः परिवारितः ॥
घोरैर् व्याधिशतैर् याति घोररूपवपुस् तथा ॥
यमस्य पृष्ठतश् चैव घोरस् त्रिशिखरः शितः ॥
विजयो नाम रुद्रस्य याति शूलः स्वलंकृतः ॥
तम् उग्रपाशो वरुणो भगवान् सलिलेश्वरः ॥
परिवार्य शनैर् याति यादोभिर् विविधैर् वृतः ॥
पृष्ठतो विजयस्यापि याति रुद्रस्य पट्टिशः ॥
गदामुसलशक्त्याद्यैर् वृतः प्रहरणोत्तमैः ॥
पट्टिशं त्व् अन्वगाद् राजंश् छत्रं रौद्रं महाप्रभम् ॥
कमण्डलुश् चाप्य् अनु तं महर्षिगणसंवृतः ॥
तस्य दक्षिणतो भाति दण्डो गच्छञ् श्रिया वृतः ॥
भृग्वङ्गिरोभिः सहितो देवैश् चाप्य् अभिपूजितः ॥
एषां तु पृष्ठतो रुद्रो विमले स्यन्दने स्थितः ॥
याति संहर्षयन् सर्वांस् तेजसा त्रिदिवौकसः ॥
ऋषयश् चैव देवाश् च गन्धर्वा भुजगास् तथा ॥
नद्यो नदा द्रुमाश् चैव तथैवाप्सरसां गणाः ॥
नक्षत्राणि ग्रहाश् चैव देवानां शिशवश् च ये ॥
स्त्रियश् च विविधाकारा यान्ति रुद्रस्य पृष्ठतः ॥
सृजन्त्यः पुष्पवर्षाणि चारुरूपा वराङ्गनाः ॥
पर्जन्यश् चाप्य् अनुययौ नमस्कृत्य पिनाकिनम् ॥
छत्रं तु पाण्डुरं सोमस् तस्य मूर्धन्य् अधारयत् ॥
चामरे चापि वायुश् च गृहीत्वाग्निश् च विष्ठितौ ॥
शक्रश् च पृष्ठतस् तस्य याति राजञ् श्रिया वृतः ॥
सह राजर्षिभिः सर्वैः स्तुवानो वृषकेतनम् ॥
गौरी विद्याथ गान्धारी केशिनी मित्रसाह्वया ॥
सावित्र्या सह सर्वास् ताः पार्वत्या यान्ति पृष्ठतः ॥
तत्र विद्यागणाः सर्वे ये के चित् कविभिः कृताः ॥
यस्य कुर्वन्ति वचनं सेन्द्रा देवाश् चमूमुखे ॥
स गृहीत्वा पताकां तु यात्य् अग्रे राक्षसो ग्रहः ॥
व्यापृतस् तु श्मशाने यो नित्यं रुद्रस्य वै सखा ॥
पिङ्गलो नाम यक्षेन्द्रो लोकस्यानन्ददायकः ॥
एभिः स सहितस् तत्र ययौ देवो यथासुखम् ॥
अग्रतः पृष्ठतश् चैव न हि तस्य गतिर् ध्रुवा ॥
रुद्रं सत्कर्मभिर् मर्त्याः पूजयन्तीह दैवतम् ॥
शिवम् इत्य् एव यं प्राहुर् ईशं रुद्रं पिनाकिनम् ॥
भावैस् तु विविधाकारैः पूजयन्ति महेश्वरम् ॥
देवसेनापतिस् त्व् एवं देवसेनाभिर् आवृतः ॥
अनुगच्छति देवेशं ब्रह्मण्यः कृत्तिकासुतः ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
yadābhiṣikto bhagavān senāpatyena pāvakiḥ ||
tadā saṃprasthitaḥ śrīmān hṛṣṭo bhadravaṭaṃ haraḥ ||
rathenādityavarṇena pārvatyā sahitaḥ prabhuḥ ||
sahasraṃ tasya siṃhānāṃ tasmin yuktaṃ rathottame ||
utpapāta divaṃ śubhraṃ kālenābhipracoditaḥ ||
te pibanta ivākāśaṃ trāsayantaś carācarān ||
siṃhā nabhasy agacchanta nadantaś cārukesarāḥ ||
tasmin rathe paśupatiḥ sthito bhāty umayā saha ||
vidyutā sahitaḥ sūryaḥ sendracāpe ghane yathā ||
agratas tasya bhagavān dhaneśo guhyakaiḥ saha ||
āsthāya ruciraṃ yāti puṣpakaṃ naravāhanaḥ ||
airāvataṃ samāsthāya śakraś cāpi suraiḥ saha ||
pṛṣṭhato 'nuyayau yāntaṃ varadaṃ vṛṣabhadhvajam ||
jambhakair yakṣarakṣobhiḥ sragvibhiḥ samalaṃkṛtaḥ ||
yāty amogho mahāyakṣo dakṣiṇaṃ pakṣam āsthitaḥ ||
tasya dakṣiṇato devā marutaś citrayodhinaḥ ||
gacchanti vasubhiḥ sārdhaṃ rudraiś ca saha saṃgatāḥ ||
yamaś ca mṛtyunā sārdhaṃ sarvataḥ parivāritaḥ ||
ghorair vyādhiśatair yāti ghorarūpavapus tathā ||
yamasya pṛṣṭhataś caiva ghoras triśikharaḥ śitaḥ ||
vijayo nāma rudrasya yāti śūlaḥ svalaṃkṛtaḥ ||
tam ugrapāśo varuṇo bhagavān salileśvaraḥ ||
parivārya śanair yāti yādobhir vividhair vṛtaḥ ||
pṛṣṭhato vijayasyāpi yāti rudrasya paṭṭiśaḥ ||
gadāmusalaśaktyādyair vṛtaḥ praharaṇottamaiḥ ||
paṭṭiśaṃ tv anvagād rājaṃś chatraṃ raudraṃ mahāprabham ||
kamaṇḍaluś cāpy anu taṃ maharṣigaṇasaṃvṛtaḥ ||
tasya dakṣiṇato bhāti daṇḍo gacchañ śriyā vṛtaḥ ||
bhṛgvaṅgirobhiḥ sahito devaiś cāpy abhipūjitaḥ ||
eṣāṃ tu pṛṣṭhato rudro vimale syandane sthitaḥ ||
yāti saṃharṣayan sarvāṃs tejasā tridivaukasaḥ ||
ṛṣayaś caiva devāś ca gandharvā bhujagās tathā ||
nadyo nadā drumāś caiva tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ ||
nakṣatrāṇi grahāś caiva devānāṃ śiśavaś ca ye ||
striyaś ca vividhākārā yānti rudrasya pṛṣṭhataḥ ||
sṛjantyaḥ puṣpavarṣāṇi cārurūpā varāṅganāḥ ||
parjanyaś cāpy anuyayau namaskṛtya pinākinam ||
chatraṃ tu pāṇḍuraṃ somas tasya mūrdhany adhārayat ||
cāmare cāpi vāyuś ca gṛhītvāgniś ca viṣṭhitau ||
śakraś ca pṛṣṭhatas tasya yāti rājañ śriyā vṛtaḥ ||
saha rājarṣibhiḥ sarvaiḥ stuvāno vṛṣaketanam ||
gaurī vidyātha gāndhārī keśinī mitrasāhvayā ||
sāvitryā saha sarvās tāḥ pārvatyā yānti pṛṣṭhataḥ ||
tatra vidyāgaṇāḥ sarve ye ke cit kavibhiḥ kṛtāḥ ||
yasya kurvanti vacanaṃ sendrā devāś camūmukhe ||
sa gṛhītvā patākāṃ tu yāty agre rākṣaso grahaḥ ||
vyāpṛtas tu śmaśāne yo nityaṃ rudrasya vai sakhā ||
piṅgalo nāma yakṣendro lokasyānandadāyakaḥ ||
ebhiḥ sa sahitas tatra yayau devo yathāsukham ||
agrataḥ pṛṣṭhataś caiva na hi tasya gatir dhruvā ||
rudraṃ satkarmabhir martyāḥ pūjayantīha daivatam ||
śivam ity eva yaṃ prāhur īśaṃ rudraṃ pinākinam ||
bhāvais tu vividhākāraiḥ pūjayanti maheśvaram ||
devasenāpatis tv evaṃ devasenābhir āvṛtaḥ ||
anugacchati deveśaṃ brahmaṇyaḥ kṛttikāsutaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच यदाभिषिक्तो भगवान् सेनापत्येन पावकिः ॥ तदा संप्रस्थितः श्रीमान् हृष्टो भद्रवटं हरः ॥ रथेनादित्यवर्णेन पार्वत्या सहितः प्रभुः ॥ सहस्रं तस्य सिंहानां तस्मिन् युक्तं रथोत्तमे ॥ उत्पपात दिवं शुभ्रं कालेनाभिप्रचोदितः ॥ ते पिबन्त इवाकाशं त्रासयन्तश् चराचरान् ॥ सिंहा नभस्य् अगच्छन्त नदन्तश् चारुकेसराः ॥ तस्मिन् रथे पशुपतिः स्थितो भात्य् उमया सह ॥ विद्युता सहितः सूर्यः सेन्द्रचापे घने यथा ॥ अग्रतस् तस्य भगवान् धनेशो गुह्यकैः सह ॥ आस्थाय रुचिरं याति पुष्पकं नरवाहनः ॥ ऐरावतं समास्थाय शक्रश् चापि सुरैः सह ॥ पृष्ठतो ऽनुययौ यान्तं वरदं वृषभध्वजम् ॥ जम्भकैर् यक्षरक्षोभिः स्रग्विभिः समलंकृतः ॥ यात्य् अमोघो महायक्षो दक्षिणं पक्षम् आस्थितः ॥ तस्य दक्षिणतो देवा मरुतश् चित्रयोधिनः ॥ गच्छन्ति वसुभिः सार्धं रुद्रैश् च सह संगताः ॥ यमश् च मृत्युना सार्धं सर्वतः परिवारितः ॥ घोरैर् व्याधिशतैर् याति घोररूपवपुस् तथा ॥ यमस्य पृष्ठतश् चैव घोरस् त्रिशिखरः शितः ॥ विजयो नाम रुद्रस्य याति शूलः स्वलंकृतः ॥ तम् उग्रपाशो वरुणो भगवान् सलिलेश्वरः ॥ परिवार्य शनैर् याति यादोभिर् विविधैर् वृतः ॥ पृष्ठतो विजयस्यापि याति रुद्रस्य पट्टिशः ॥ गदामुसलशक्त्याद्यैर् वृतः प्रहरणोत्तमैः ॥ पट्टिशं त्व् अन्वगाद् राजंश् छत्रं रौद्रं महाप्रभम् ॥ कमण्डलुश् चाप्य् अनु तं महर्षिगणसंवृतः ॥ तस्य दक्षिणतो भाति दण्डो गच्छञ् श्रिया वृतः ॥ भृग्वङ्गिरोभिः सहितो देवैश् चाप्य् अभिपूजितः ॥ एषां तु पृष्ठतो रुद्रो विमले स्यन्दने स्थितः ॥ याति संहर्षयन् सर्वांस् तेजसा त्रिदिवौकसः ॥ ऋषयश् चैव देवाश् च गन्धर्वा भुजगास् तथा ॥ नद्यो नदा द्रुमाश् चैव तथैवाप्सरसां गणाः ॥ नक्षत्राणि ग्रहाश् चैव देवानां शिशवश् च ये ॥ स्त्रियश् च विविधाकारा यान्ति रुद्रस्य पृष्ठतः ॥ सृजन्त्यः पुष्पवर्षाणि चारुरूपा वराङ्गनाः ॥ पर्जन्यश् चाप्य् अनुययौ नमस्कृत्य पिनाकिनम् ॥ छत्रं तु पाण्डुरं सोमस् तस्य मूर्धन्य् अधारयत् ॥ चामरे चापि वायुश् च गृहीत्वाग्निश् च विष्ठितौ ॥ शक्रश् च पृष्ठतस् तस्य याति राजञ् श्रिया वृतः ॥ सह राजर्षिभिः सर्वैः स्तुवानो वृषकेतनम् ॥ गौरी विद्याथ गान्धारी केशिनी मित्रसाह्वया ॥ सावित्र्या सह सर्वास् ताः पार्वत्या यान्ति पृष्ठतः ॥ तत्र विद्यागणाः सर्वे ये के चित् कविभिः कृताः ॥ यस्य कुर्वन्ति वचनं सेन्द्रा देवाश् चमूमुखे ॥ स गृहीत्वा पताकां तु यात्य् अग्रे राक्षसो ग्रहः ॥ व्यापृतस् तु श्मशाने यो नित्यं रुद्रस्य वै सखा ॥ पिङ्गलो नाम यक्षेन्द्रो लोकस्यानन्ददायकः ॥ एभिः स सहितस् तत्र ययौ देवो यथासुखम् ॥ अग्रतः पृष्ठतश् चैव न हि तस्य गतिर् ध्रुवा ॥ रुद्रं सत्कर्मभिर् मर्त्याः पूजयन्तीह दैवतम् ॥ शिवम् इत्य् एव यं प्राहुर् ईशं रुद्रं पिनाकिनम् ॥ भावैस् तु विविधाकारैः पूजयन्ति महेश्वरम् ॥ देवसेनापतिस् त्व् एवं देवसेनाभिर् आवृतः ॥ अनुगच्छति देवेशं ब्रह्मण्यः कृत्तिकासुतः ॥mārkaṇḍeya uvāca yadābhiṣikto bhagavān senāpatyena pāvakiḥ || tadā saṃprasthitaḥ śrīmān hṛṣṭo bhadravaṭaṃ haraḥ || rathenādityavarṇena pārvatyā sahitaḥ prabhuḥ || sahasraṃ tasya siṃhānāṃ tasmin yuktaṃ rathottame || utpapāta divaṃ śubhraṃ kālenābhipracoditaḥ || te pibanta ivākāśaṃ trāsayantaś carācarān || siṃhā nabhasy agacchanta nadantaś cārukesarāḥ || tasmin rathe paśupatiḥ sthito bhāty umayā saha || vidyutā sahitaḥ sūryaḥ sendracāpe ghane yathā || agratas tasya bhagavān dhaneśo guhyakaiḥ saha || āsthāya ruciraṃ yāti puṣpakaṃ naravāhanaḥ || airāvataṃ samāsthāya śakraś cāpi suraiḥ saha || pṛṣṭhato 'nuyayau yāntaṃ varadaṃ vṛṣabhadhvajam || jambhakair yakṣarakṣobhiḥ sragvibhiḥ samalaṃkṛtaḥ || yāty amogho mahāyakṣo dakṣiṇaṃ pakṣam āsthitaḥ || tasya dakṣiṇato devā marutaś citrayodhinaḥ || gacchanti vasubhiḥ sārdhaṃ rudraiś ca saha saṃgatāḥ || yamaś ca mṛtyunā sārdhaṃ sarvataḥ parivāritaḥ || ghorair vyādhiśatair yāti ghorarūpavapus tathā || yamasya pṛṣṭhataś caiva ghoras triśikharaḥ śitaḥ || vijayo nāma rudrasya yāti śūlaḥ svalaṃkṛtaḥ || tam ugrapāśo varuṇo bhagavān salileśvaraḥ || parivārya śanair yāti yādobhir vividhair vṛtaḥ || pṛṣṭhato vijayasyāpi yāti rudrasya paṭṭiśaḥ || gadāmusalaśaktyādyair vṛtaḥ praharaṇottamaiḥ || paṭṭiśaṃ tv anvagād rājaṃś chatraṃ raudraṃ mahāprabham || kamaṇḍaluś cāpy anu taṃ maharṣigaṇasaṃvṛtaḥ || tasya dakṣiṇato bhāti daṇḍo gacchañ śriyā vṛtaḥ || bhṛgvaṅgirobhiḥ sahito devaiś cāpy abhipūjitaḥ || eṣāṃ tu pṛṣṭhato rudro vimale syandane sthitaḥ || yāti saṃharṣayan sarvāṃs tejasā tridivaukasaḥ || ṛṣayaś caiva devāś ca gandharvā bhujagās tathā || nadyo nadā drumāś caiva tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ || nakṣatrāṇi grahāś caiva devānāṃ śiśavaś ca ye || striyaś ca vividhākārā yānti rudrasya pṛṣṭhataḥ || sṛjantyaḥ puṣpavarṣāṇi cārurūpā varāṅganāḥ || parjanyaś cāpy anuyayau namaskṛtya pinākinam || chatraṃ tu pāṇḍuraṃ somas tasya mūrdhany adhārayat || cāmare cāpi vāyuś ca gṛhītvāgniś ca viṣṭhitau || śakraś ca pṛṣṭhatas tasya yāti rājañ śriyā vṛtaḥ || saha rājarṣibhiḥ sarvaiḥ stuvāno vṛṣaketanam || gaurī vidyātha gāndhārī keśinī mitrasāhvayā || sāvitryā saha sarvās tāḥ pārvatyā yānti pṛṣṭhataḥ || tatra vidyāgaṇāḥ sarve ye ke cit kavibhiḥ kṛtāḥ || yasya kurvanti vacanaṃ sendrā devāś camūmukhe || sa gṛhītvā patākāṃ tu yāty agre rākṣaso grahaḥ || vyāpṛtas tu śmaśāne yo nityaṃ rudrasya vai sakhā || piṅgalo nāma yakṣendro lokasyānandadāyakaḥ || ebhiḥ sa sahitas tatra yayau devo yathāsukham || agrataḥ pṛṣṭhataś caiva na hi tasya gatir dhruvā || rudraṃ satkarmabhir martyāḥ pūjayantīha daivatam || śivam ity eva yaṃ prāhur īśaṃ rudraṃ pinākinam || bhāvais tu vividhākāraiḥ pūjayanti maheśvaram || devasenāpatis tv evaṃ devasenābhir āvṛtaḥ || anugacchati deveśaṃ brahmaṇyaḥ kṛttikāsutaḥ ||Маркандея описывает, как после посвящения Сканды Хара с Парвати едет к Бхадравате на солнечном колеснице с тысячей львов; впереди и вокруг него идут Кубера, Индра, Якши, ракшасы, Маруты, Васу, Рудры, Яма, Варуна, оружия Рудры, риши, боги, гандхарвы, наги, реки, деревья, апсары, планеты, Сома с белым зонтом, Ваю и Агни с чамарами, Гаури, Савитри и другие; люди почитают Рудру добрыми делами как Шиву, Ишу, Рудру и Пинакина, а Сканда, окруженный войсками богов, следует за владыкой богов.

Translation

Маркандея сказал: «Когда благословенный сын Огня был посвящен в военачальники, сияющий Хара вместе с Парвати отправился к Бхадравате на колеснице цвета солнца. Тысяча львов была впряжена в тот прекрасный небесный воз; они взмыли в небо, словно пили пространство и пугали движущееся и недвижущееся. В той колеснице Пашупати с Умой сиял, как солнце с молнией в облаке, украшенном радугой. Впереди ехал владыка богатств на Пушпаке с гухьяками; позади следовал Шакра на Айравате. Справа шли могучие якши и ракшасы, Маруты с Васу и Рудрами, Яма со смертью и болезнями, Варуна с водными существами, оружия Рудры, зонт, камандалу и жезл, окруженные риши. За ними сам Рудра в чистой колеснице радовал небожителей своим сиянием. Риши, боги, гандхарвы, змеи, реки, деревья, апсары, накшатры и грахи, прекрасные женщины, осыпающие путь цветами, Парджанья, Сома, Ваю, Агни и Шакра с царственными риши сопровождали Пинакина. Гаури, Видья, Гандхари, Кешини, Митра и Савитри следовали за Парвати. Все знания, созданные поэтами, и Пингала, якша и друг Рудры на местах кремации, шли в этой свите. Люди добрыми делами почитают Рудру как божество, называя его Шивой, Ишей, Рудрой и Пинакиным. Так и военачальник богов, благочестивый сын Криттик, окруженный божественными войсками, следовал за владыкой богов».

Commentary

Царская процессия Рудры показывает космос как служение: боги, реки, планеты, оружия и знания занимают свои места вокруг высшей воли.

Version

c52faf0b3b81 · published Jun 18, 2026, 6:49:32 AM UTC