Mahabharata 3.264.24-39

Devanāgarī

सर्व एते महात्मानो बुद्धिमन्तो महाबलाः ॥
अलं तव विनाशाय रामवीर्यव्यपाश्रयात् ॥
तस्यास् तद् आक्षिप्य वचो हितम् उक्तं कपीश्वरः ॥
पर्यशङ्कत ताम् ईर्षुः सुग्रीवगतमानसाम् ॥
तारां परुषम् उक्त्वा स निर्जगाम गुहामुखात् ॥
स्थितं माल्यवतो ऽभ्याशे सुग्रीवं सो ऽभ्यभाषत ॥
असकृत् त्वं मया मूढ निर्जितो जीवितप्रियः ॥
मुक्तो ज्ञातिर् इति ज्ञात्वा का त्वरा मरणे पुनः ॥
इत्य् उक्तः प्राह सुग्रीवो भ्रातरं हेतुमद् वचः ॥
प्राप्तकालम् अमित्रघ्नो रामं संबोधयन्न् इव ॥
हृतदारस्य मे राजन् हृतराज्यस्य च त्वया ॥
किं नु जीवितसामर्थ्यम् इति विद्धि समागतम् ॥
एवम् उक्त्वा बहुविधं ततस् तौ संनिपेततुः ॥
समरे वालिसुग्रीवौ शालतालशिलायुधौ ॥
उभौ जघ्नतुर् अन्योन्यम् उभौ भूमौ निपेततुः ॥
उभौ ववल्गतुश् चित्रं मुष्टिभिश् च निजघ्नतुः ॥
उभौ रुधिरसंसिक्तौ नखदन्तपरिक्षतौ ॥
शुशुभाते तदा वीरौ पुष्पिताव् इव किंशुकौ ॥
न विशेषस् तयोर् युद्धे तदा कश् चन दृश्यते ॥
सुग्रीवस्य तदा मालां हनूमान् कण्ठ आसजत् ॥
स मालया तदा वीरः शुशुभे कण्ठसक्तया ॥
श्रीमान् इव महाशैलो मलयो मेघमालया ॥
कृतचिह्नं तु सुग्रीवं रामो दृष्ट्वा महाधनुः ॥
विचकर्ष धनुःश्रेष्ठं वालिम् उद्दिश्य लक्ष्यवत् ॥
विस्फारस् तस्य धनुषो यन्त्रस्येव तदा बभौ ॥
वितत्रास तदा वाली शरेणाभिहतो हृदि ॥
स भिन्नमर्माभिहतो वक्त्राच् छोणितम् उद्वमन् ॥
ददर्शावस्थितं रामम् आरात् सौमित्रिणा सह ॥
गर्हयित्वा स काकुत्स्थं पपात भुवि मूर्छितः ॥
तारा ददर्श तं भूमौ तारापतिम् इव च्युतम् ॥
हते वालिनि सुग्रीवः किष्किन्धां प्रत्यपद्यत ॥
तां च तारापतिमुखीं तारां निपतितेश्वराम् ॥

Transliteration (IAST)

sarva ete mahātmāno buddhimanto mahābalāḥ ||
alaṃ tava vināśāya rāmavīryavyapāśrayāt ||
tasyās tad ākṣipya vaco hitam uktaṃ kapīśvaraḥ ||
paryaśaṅkata tām īrṣuḥ sugrīvagatamānasām ||
tārāṃ paruṣam uktvā sa nirjagāma guhāmukhāt ||
sthitaṃ mālyavato 'bhyāśe sugrīvaṃ so 'bhyabhāṣata ||
asakṛt tvaṃ mayā mūḍha nirjito jīvitapriyaḥ ||
mukto jñātir iti jñātvā kā tvarā maraṇe punaḥ ||
ity uktaḥ prāha sugrīvo bhrātaraṃ hetumad vacaḥ ||
prāptakālam amitraghno rāmaṃ saṃbodhayann iva ||
hṛtadārasya me rājan hṛtarājyasya ca tvayā ||
kiṃ nu jīvitasāmarthyam iti viddhi samāgatam ||
evam uktvā bahuvidhaṃ tatas tau saṃnipetatuḥ ||
samare vālisugrīvau śālatālaśilāyudhau ||
ubhau jaghnatur anyonyam ubhau bhūmau nipetatuḥ ||
ubhau vavalgatuś citraṃ muṣṭibhiś ca nijaghnatuḥ ||
ubhau rudhirasaṃsiktau nakhadantaparikṣatau ||
śuśubhāte tadā vīrau puṣpitāv iva kiṃśukau ||
na viśeṣas tayor yuddhe tadā kaś cana dṛśyate ||
sugrīvasya tadā mālāṃ hanūmān kaṇṭha āsajat ||
sa mālayā tadā vīraḥ śuśubhe kaṇṭhasaktayā ||
śrīmān iva mahāśailo malayo meghamālayā ||
kṛtacihnaṃ tu sugrīvaṃ rāmo dṛṣṭvā mahādhanuḥ ||
vicakarṣa dhanuḥśreṣṭhaṃ vālim uddiśya lakṣyavat ||
visphāras tasya dhanuṣo yantrasyeva tadā babhau ||
vitatrāsa tadā vālī śareṇābhihato hṛdi ||
sa bhinnamarmābhihato vaktrāc choṇitam udvaman ||
dadarśāvasthitaṃ rāmam ārāt saumitriṇā saha ||
garhayitvā sa kākutsthaṃ papāta bhuvi mūrchitaḥ ||
tārā dadarśa taṃ bhūmau tārāpatim iva cyutam ||
hate vālini sugrīvaḥ kiṣkindhāṃ pratyapadyata ||
tāṃ ca tārāpatimukhīṃ tārāṃ nipatiteśvarām ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

सर्व एते महात्मानो बुद्धिमन्तो महाबलाः ॥ अलं तव विनाशाय रामवीर्यव्यपाश्रयात् ॥ तस्यास् तद् आक्षिप्य वचो हितम् उक्तं कपीश्वरः ॥ पर्यशङ्कत ताम् ईर्षुः सुग्रीवगतमानसाम् ॥ तारां परुषम् उक्त्वा स निर्जगाम गुहामुखात् ॥ स्थितं माल्यवतो ऽभ्याशे सुग्रीवं सो ऽभ्यभाषत ॥ असकृत् त्वं मया मूढ निर्जितो जीवितप्रियः ॥ मुक्तो ज्ञातिर् इति ज्ञात्वा का त्वरा मरणे पुनः ॥ इत्य् उक्तः प्राह सुग्रीवो भ्रातरं हेतुमद् वचः ॥ प्राप्तकालम् अमित्रघ्नो रामं संबोधयन्न् इव ॥ हृतदारस्य मे राजन् हृतराज्यस्य च त्वया ॥ किं नु जीवितसामर्थ्यम् इति विद्धि समागतम् ॥ एवम् उक्त्वा बहुविधं ततस् तौ संनिपेततुः ॥ समरे वालिसुग्रीवौ शालतालशिलायुधौ ॥ उभौ जघ्नतुर् अन्योन्यम् उभौ भूमौ निपेततुः ॥ उभौ ववल्गतुश् चित्रं मुष्टिभिश् च निजघ्नतुः ॥ उभौ रुधिरसंसिक्तौ नखदन्तपरिक्षतौ ॥ शुशुभाते तदा वीरौ पुष्पिताव् इव किंशुकौ ॥ न विशेषस् तयोर् युद्धे तदा कश् चन दृश्यते ॥ सुग्रीवस्य तदा मालां हनूमान् कण्ठ आसजत् ॥ स मालया तदा वीरः शुशुभे कण्ठसक्तया ॥ श्रीमान् इव महाशैलो मलयो मेघमालया ॥ कृतचिह्नं तु सुग्रीवं रामो दृष्ट्वा महाधनुः ॥ विचकर्ष धनुःश्रेष्ठं वालिम् उद्दिश्य लक्ष्यवत् ॥ विस्फारस् तस्य धनुषो यन्त्रस्येव तदा बभौ ॥ वितत्रास तदा वाली शरेणाभिहतो हृदि ॥ स भिन्नमर्माभिहतो वक्त्राच् छोणितम् उद्वमन् ॥ ददर्शावस्थितं रामम् आरात् सौमित्रिणा सह ॥ गर्हयित्वा स काकुत्स्थं पपात भुवि मूर्छितः ॥ तारा ददर्श तं भूमौ तारापतिम् इव च्युतम् ॥ हते वालिनि सुग्रीवः किष्किन्धां प्रत्यपद्यत ॥ तां च तारापतिमुखीं तारां निपतितेश्वराम् ॥sarva ete mahātmāno buddhimanto mahābalāḥ || alaṃ tava vināśāya rāmavīryavyapāśrayāt || tasyās tad ākṣipya vaco hitam uktaṃ kapīśvaraḥ || paryaśaṅkata tām īrṣuḥ sugrīvagatamānasām || tārāṃ paruṣam uktvā sa nirjagāma guhāmukhāt || sthitaṃ mālyavato 'bhyāśe sugrīvaṃ so 'bhyabhāṣata || asakṛt tvaṃ mayā mūḍha nirjito jīvitapriyaḥ || mukto jñātir iti jñātvā kā tvarā maraṇe punaḥ || ity uktaḥ prāha sugrīvo bhrātaraṃ hetumad vacaḥ || prāptakālam amitraghno rāmaṃ saṃbodhayann iva || hṛtadārasya me rājan hṛtarājyasya ca tvayā || kiṃ nu jīvitasāmarthyam iti viddhi samāgatam || evam uktvā bahuvidhaṃ tatas tau saṃnipetatuḥ || samare vālisugrīvau śālatālaśilāyudhau || ubhau jaghnatur anyonyam ubhau bhūmau nipetatuḥ || ubhau vavalgatuś citraṃ muṣṭibhiś ca nijaghnatuḥ || ubhau rudhirasaṃsiktau nakhadantaparikṣatau || śuśubhāte tadā vīrau puṣpitāv iva kiṃśukau || na viśeṣas tayor yuddhe tadā kaś cana dṛśyate || sugrīvasya tadā mālāṃ hanūmān kaṇṭha āsajat || sa mālayā tadā vīraḥ śuśubhe kaṇṭhasaktayā || śrīmān iva mahāśailo malayo meghamālayā || kṛtacihnaṃ tu sugrīvaṃ rāmo dṛṣṭvā mahādhanuḥ || vicakarṣa dhanuḥśreṣṭhaṃ vālim uddiśya lakṣyavat || visphāras tasya dhanuṣo yantrasyeva tadā babhau || vitatrāsa tadā vālī śareṇābhihato hṛdi || sa bhinnamarmābhihato vaktrāc choṇitam udvaman || dadarśāvasthitaṃ rāmam ārāt saumitriṇā saha || garhayitvā sa kākutsthaṃ papāta bhuvi mūrchitaḥ || tārā dadarśa taṃ bhūmau tārāpatim iva cyutam || hate vālini sugrīvaḥ kiṣkindhāṃ pratyapadyata || tāṃ ca tārāpatimukhīṃ tārāṃ nipatiteśvarām ||Сугрива, получив обещание Рамы, идет в Кишкиндху и вызывает Вали; Тара предупреждает Вали, что у Сугривы появились могучие союзники Рама и Лакшмана, а также Маинда, Двивида, Хануман и Джамбаван; Вали подозревает ее и выходит; братья сражаются деревьями и камнями, и из-за сходства Рама не различает их; Хануман надевает на Сугриву гирлянду, после чего Рама стрелой поражает Вали; Сугрива получает царство и Тару, а Рама четыре месяца живет на Мальявате.

Translation

Сугрива, укрепленный обещанием Рамы, пришел в Кишкиндху и вызвал Вали. Тара предупреждала Вали: у Сугривы появились могучие союзники - Рама и Лакшмана, а также Маинда, Двивида, Хануман и Джамбаван. Но Вали заподозрил ее и вышел. Братья сражались деревьями и камнями, и Рама не мог различить их из-за сходства. Тогда Хануман надел на Сугриву гирлянду, и Рама стрелой поразил Вали. Сугрива получил царство и Тару, а Рама четыре месяца жил на Мальявате».

Commentary

Падение Вали связано не только с силой стрелы, но и с тем, что он перестал слышать разумный совет. Власть, закрытая для правды, сама лишает себя защиты.

Version

40e9dfa43e95 · published Jun 18, 2026, 7:33:40 AM UTC