Mahabharata 3.264.40-60

Devanāgarī

रामस् तु चतुरो मासान् पृष्ठे माल्यवतः शुभे ॥
निवासम् अकरोद् धीमान् सुग्रीवेणाभ्युपस्थितः ॥
रावणो ऽपि पुरीं गत्वा लङ्कां कामबलात्कृतः ॥
सीतां निवेशयाम् आस भवने नन्दनोपमे ॥
अशोकवनिकाभ्याशे तापसाश्रमसंनिभे ॥
भर्तृस्मरणतन्वङ्गी तापसीवेषधारिणी ॥
उपवासतपःशीला तत्र सा पृथुलेक्षणा ॥
उवास दुःखवसतीः फलमूलकृताशना ॥
दिदेश राक्षसीस् तत्र रक्षणे राक्षसाधिपः ॥
प्रासासिशूलपरशुमुद्गरालातधारिणीः ॥
द्व्यक्षीं त्र्यक्षीं ललाटाक्षीं दीर्घजिह्वाम् अजिह्विकाम् ॥
त्रिस्तनीम् एकपादां च त्रिजटाम् एकलोचनाम् ॥
एताश् चान्याश् च दीप्ताक्ष्यः करभोत्कटमूर्धजाः ॥
परिवार्यासते सीतां दिवारात्रम् अतन्द्रिताः ॥
तास् तु ताम् आयतापाङ्गीं पिशाच्यो दारुणस्वनाः ॥
तर्जयन्ति सदा रौद्राः परुषव्यञ्जनाक्षराः ॥
खादाम पाटयामैनां तिलशः प्रविभज्य ताम् ॥
येयं भर्तारम् अस्माकम् अवमन्येह जीवति ॥
इत्य् एवं परिभर्त्सन्तीस् त्रास्यमाना पुनः पुनः ॥
भर्तृशोकसमाविष्टा निःश्वस्येदम् उवाच ताः ॥
आर्याः खादत मां शीघ्रं न मे लोभो ऽस्ति जीविते ॥
विना तं पुण्डरीकाक्षं नीलकुञ्चितमूर्धजम् ॥
अप्य् एवाहं निराहारा जीवितप्रियवर्जिता ॥
शोषयिष्यामि गात्राणि व्याली तालगता यथा ॥
न त्व् अन्यम् अभिगच्छेयं पुमांसं राघवाद् ऋते ॥
इति जानीत सत्यं मे क्रियतां यद् अनन्तरम् ॥
तस्यास् तद् वचनं श्रुत्वा राक्षस्यस् ताः खरस्वनाः ॥
आख्यातुं राक्षसेन्द्राय जग्मुस् तत् सर्वम् आदितः ॥
गतासु तासु सर्वासु त्रिजटा नाम राक्षसी ॥
सान्त्वयाम् आस वैदेहीं धर्मज्ञा प्रियवादिनी ॥
सीते वक्ष्यामि ते किं चिद् विश्वासं कुरु मे सखि ॥
भयं ते व्येतु वामोरु शृणु चेदं वचो मम ॥
अविन्ध्यो नाम मेधावी वृद्धो राक्षसपुंगवः ॥
स रामस्य हितान्वेषी त्वदर्थे हि स मावदत् ॥
सीता मद्वचनाद् वाच्या समाश्वास्य प्रसाद्य च ॥
भर्ता ते कुशली रामो लक्ष्मणानुगतो बली ॥
सख्यं वानरराजेन शक्रप्रतिमतेजसा ॥
कृतवान् राघवः श्रीमांस् त्वदर्थे च समुद्यतः ॥
मा च ते ऽस्तु भयं भीरु रावणाल् लोकगर्हितात् ॥
नलकूबरशापेन रक्षिता ह्य् अस्य् अनिन्दिते ॥
शप्तो ह्य् एष पुरा पापो वधूं रम्भां परामृशन् ॥
न शक्तो विवशां नारीम् उपैतुम् अजितेन्द्रियः ॥
क्षिप्रम् एष्यति ते भर्ता सुग्रीवेणाभिरक्षितः ॥
सौमित्रिसहितो धीमांस् त्वां चेतो मोक्षयिष्यति ॥

Transliteration (IAST)

rāmas tu caturo māsān pṛṣṭhe mālyavataḥ śubhe ||
nivāsam akarod dhīmān sugrīveṇābhyupasthitaḥ ||
rāvaṇo 'pi purīṃ gatvā laṅkāṃ kāmabalātkṛtaḥ ||
sītāṃ niveśayām āsa bhavane nandanopame ||
aśokavanikābhyāśe tāpasāśramasaṃnibhe ||
bhartṛsmaraṇatanvaṅgī tāpasīveṣadhāriṇī ||
upavāsatapaḥśīlā tatra sā pṛthulekṣaṇā ||
uvāsa duḥkhavasatīḥ phalamūlakṛtāśanā ||
dideśa rākṣasīs tatra rakṣaṇe rākṣasādhipaḥ ||
prāsāsiśūlaparaśumudgarālātadhāriṇīḥ ||
dvyakṣīṃ tryakṣīṃ lalāṭākṣīṃ dīrghajihvām ajihvikām ||
tristanīm ekapādāṃ ca trijaṭām ekalocanām ||
etāś cānyāś ca dīptākṣyaḥ karabhotkaṭamūrdhajāḥ ||
parivāryāsate sītāṃ divārātram atandritāḥ ||
tās tu tām āyatāpāṅgīṃ piśācyo dāruṇasvanāḥ ||
tarjayanti sadā raudrāḥ paruṣavyañjanākṣarāḥ ||
khādāma pāṭayāmaināṃ tilaśaḥ pravibhajya tām ||
yeyaṃ bhartāram asmākam avamanyeha jīvati ||
ity evaṃ paribhartsantīs trāsyamānā punaḥ punaḥ ||
bhartṛśokasamāviṣṭā niḥśvasyedam uvāca tāḥ ||
āryāḥ khādata māṃ śīghraṃ na me lobho 'sti jīvite ||
vinā taṃ puṇḍarīkākṣaṃ nīlakuñcitamūrdhajam ||
apy evāhaṃ nirāhārā jīvitapriyavarjitā ||
śoṣayiṣyāmi gātrāṇi vyālī tālagatā yathā ||
na tv anyam abhigaccheyaṃ pumāṃsaṃ rāghavād ṛte ||
iti jānīta satyaṃ me kriyatāṃ yad anantaram ||
tasyās tad vacanaṃ śrutvā rākṣasyas tāḥ kharasvanāḥ ||
ākhyātuṃ rākṣasendrāya jagmus tat sarvam āditaḥ ||
gatāsu tāsu sarvāsu trijaṭā nāma rākṣasī ||
sāntvayām āsa vaidehīṃ dharmajñā priyavādinī ||
sīte vakṣyāmi te kiṃ cid viśvāsaṃ kuru me sakhi ||
bhayaṃ te vyetu vāmoru śṛṇu cedaṃ vaco mama ||
avindhyo nāma medhāvī vṛddho rākṣasapuṃgavaḥ ||
sa rāmasya hitānveṣī tvadarthe hi sa māvadat ||
sītā madvacanād vācyā samāśvāsya prasādya ca ||
bhartā te kuśalī rāmo lakṣmaṇānugato balī ||
sakhyaṃ vānararājena śakrapratimatejasā ||
kṛtavān rāghavaḥ śrīmāṃs tvadarthe ca samudyataḥ ||
mā ca te 'stu bhayaṃ bhīru rāvaṇāl lokagarhitāt ||
nalakūbaraśāpena rakṣitā hy asy anindite ||
śapto hy eṣa purā pāpo vadhūṃ rambhāṃ parāmṛśan ||
na śakto vivaśāṃ nārīm upaitum ajitendriyaḥ ||
kṣipram eṣyati te bhartā sugrīveṇābhirakṣitaḥ ||
saumitrisahito dhīmāṃs tvāṃ ceto mokṣayiṣyati ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

रामस् तु चतुरो मासान् पृष्ठे माल्यवतः शुभे ॥ निवासम् अकरोद् धीमान् सुग्रीवेणाभ्युपस्थितः ॥ रावणो ऽपि पुरीं गत्वा लङ्कां कामबलात्कृतः ॥ सीतां निवेशयाम् आस भवने नन्दनोपमे ॥ अशोकवनिकाभ्याशे तापसाश्रमसंनिभे ॥ भर्तृस्मरणतन्वङ्गी तापसीवेषधारिणी ॥ उपवासतपःशीला तत्र सा पृथुलेक्षणा ॥ उवास दुःखवसतीः फलमूलकृताशना ॥ दिदेश राक्षसीस् तत्र रक्षणे राक्षसाधिपः ॥ प्रासासिशूलपरशुमुद्गरालातधारिणीः ॥ द्व्यक्षीं त्र्यक्षीं ललाटाक्षीं दीर्घजिह्वाम् अजिह्विकाम् ॥ त्रिस्तनीम् एकपादां च त्रिजटाम् एकलोचनाम् ॥ एताश् चान्याश् च दीप्ताक्ष्यः करभोत्कटमूर्धजाः ॥ परिवार्यासते सीतां दिवारात्रम् अतन्द्रिताः ॥ तास् तु ताम् आयतापाङ्गीं पिशाच्यो दारुणस्वनाः ॥ तर्जयन्ति सदा रौद्राः परुषव्यञ्जनाक्षराः ॥ खादाम पाटयामैनां तिलशः प्रविभज्य ताम् ॥ येयं भर्तारम् अस्माकम् अवमन्येह जीवति ॥ इत्य् एवं परिभर्त्सन्तीस् त्रास्यमाना पुनः पुनः ॥ भर्तृशोकसमाविष्टा निःश्वस्येदम् उवाच ताः ॥ आर्याः खादत मां शीघ्रं न मे लोभो ऽस्ति जीविते ॥ विना तं पुण्डरीकाक्षं नीलकुञ्चितमूर्धजम् ॥ अप्य् एवाहं निराहारा जीवितप्रियवर्जिता ॥ शोषयिष्यामि गात्राणि व्याली तालगता यथा ॥ न त्व् अन्यम् अभिगच्छेयं पुमांसं राघवाद् ऋते ॥ इति जानीत सत्यं मे क्रियतां यद् अनन्तरम् ॥ तस्यास् तद् वचनं श्रुत्वा राक्षस्यस् ताः खरस्वनाः ॥ आख्यातुं राक्षसेन्द्राय जग्मुस् तत् सर्वम् आदितः ॥ गतासु तासु सर्वासु त्रिजटा नाम राक्षसी ॥ सान्त्वयाम् आस वैदेहीं धर्मज्ञा प्रियवादिनी ॥ सीते वक्ष्यामि ते किं चिद् विश्वासं कुरु मे सखि ॥ भयं ते व्येतु वामोरु शृणु चेदं वचो मम ॥ अविन्ध्यो नाम मेधावी वृद्धो राक्षसपुंगवः ॥ स रामस्य हितान्वेषी त्वदर्थे हि स मावदत् ॥ सीता मद्वचनाद् वाच्या समाश्वास्य प्रसाद्य च ॥ भर्ता ते कुशली रामो लक्ष्मणानुगतो बली ॥ सख्यं वानरराजेन शक्रप्रतिमतेजसा ॥ कृतवान् राघवः श्रीमांस् त्वदर्थे च समुद्यतः ॥ मा च ते ऽस्तु भयं भीरु रावणाल् लोकगर्हितात् ॥ नलकूबरशापेन रक्षिता ह्य् अस्य् अनिन्दिते ॥ शप्तो ह्य् एष पुरा पापो वधूं रम्भां परामृशन् ॥ न शक्तो विवशां नारीम् उपैतुम् अजितेन्द्रियः ॥ क्षिप्रम् एष्यति ते भर्ता सुग्रीवेणाभिरक्षितः ॥ सौमित्रिसहितो धीमांस् त्वां चेतो मोक्षयिष्यति ॥rāmas tu caturo māsān pṛṣṭhe mālyavataḥ śubhe || nivāsam akarod dhīmān sugrīveṇābhyupasthitaḥ || rāvaṇo 'pi purīṃ gatvā laṅkāṃ kāmabalātkṛtaḥ || sītāṃ niveśayām āsa bhavane nandanopame || aśokavanikābhyāśe tāpasāśramasaṃnibhe || bhartṛsmaraṇatanvaṅgī tāpasīveṣadhāriṇī || upavāsatapaḥśīlā tatra sā pṛthulekṣaṇā || uvāsa duḥkhavasatīḥ phalamūlakṛtāśanā || dideśa rākṣasīs tatra rakṣaṇe rākṣasādhipaḥ || prāsāsiśūlaparaśumudgarālātadhāriṇīḥ || dvyakṣīṃ tryakṣīṃ lalāṭākṣīṃ dīrghajihvām ajihvikām || tristanīm ekapādāṃ ca trijaṭām ekalocanām || etāś cānyāś ca dīptākṣyaḥ karabhotkaṭamūrdhajāḥ || parivāryāsate sītāṃ divārātram atandritāḥ || tās tu tām āyatāpāṅgīṃ piśācyo dāruṇasvanāḥ || tarjayanti sadā raudrāḥ paruṣavyañjanākṣarāḥ || khādāma pāṭayāmaināṃ tilaśaḥ pravibhajya tām || yeyaṃ bhartāram asmākam avamanyeha jīvati || ity evaṃ paribhartsantīs trāsyamānā punaḥ punaḥ || bhartṛśokasamāviṣṭā niḥśvasyedam uvāca tāḥ || āryāḥ khādata māṃ śīghraṃ na me lobho 'sti jīvite || vinā taṃ puṇḍarīkākṣaṃ nīlakuñcitamūrdhajam || apy evāhaṃ nirāhārā jīvitapriyavarjitā || śoṣayiṣyāmi gātrāṇi vyālī tālagatā yathā || na tv anyam abhigaccheyaṃ pumāṃsaṃ rāghavād ṛte || iti jānīta satyaṃ me kriyatāṃ yad anantaram || tasyās tad vacanaṃ śrutvā rākṣasyas tāḥ kharasvanāḥ || ākhyātuṃ rākṣasendrāya jagmus tat sarvam āditaḥ || gatāsu tāsu sarvāsu trijaṭā nāma rākṣasī || sāntvayām āsa vaidehīṃ dharmajñā priyavādinī || sīte vakṣyāmi te kiṃ cid viśvāsaṃ kuru me sakhi || bhayaṃ te vyetu vāmoru śṛṇu cedaṃ vaco mama || avindhyo nāma medhāvī vṛddho rākṣasapuṃgavaḥ || sa rāmasya hitānveṣī tvadarthe hi sa māvadat || sītā madvacanād vācyā samāśvāsya prasādya ca || bhartā te kuśalī rāmo lakṣmaṇānugato balī || sakhyaṃ vānararājena śakrapratimatejasā || kṛtavān rāghavaḥ śrīmāṃs tvadarthe ca samudyataḥ || mā ca te 'stu bhayaṃ bhīru rāvaṇāl lokagarhitāt || nalakūbaraśāpena rakṣitā hy asy anindite || śapto hy eṣa purā pāpo vadhūṃ rambhāṃ parāmṛśan || na śakto vivaśāṃ nārīm upaitum ajitendriyaḥ || kṣipram eṣyati te bhartā sugrīveṇābhirakṣitaḥ || saumitrisahito dhīmāṃs tvāṃ ceto mokṣayiṣyati ||Ravana places Sita in the Ashoka grove in Lanka, near a hermitage of ascetics, and orders fearsome rakshasis to guard her; Sita, in soiled garments, wasted by fasting, lives on fruits and roots and thinks only of Rama; the rakshasis threaten to eat her for scorning Ravana; Sita answers that they may eat her quickly, because without lotus-eyed Rama she does not wish to live and will never come near any other man.

Translation

Ravana placed Sita in the Ashoka grove in Lanka, near a hermitage of ascetics, and set fearsome rakshasis to guard her. Sita, in soiled garments, wasted by fasting, lived on fruits and roots and thought only of Rama. The rakshasis threatened to eat her for scorning Ravana. Sita answered: 'Eat me quickly. Without lotus-eyed Rama I do not wish to live. I will wither away like a snake in a fist, but I will never come near any man but Raghava.'

Commentary

The Ashoka grove becomes a place of sorrow and inner victory. Sita is deprived of outward freedom, but Ravana cannot force her heart to betray Rama.

Version

de9f75e7fbb9 · published Jul 16, 2026, 5:30:22 PM UTC

Available inRUEN