Mahabharata 3.264.40-60

Devanāgarī

रामस् तु चतुरो मासान् पृष्ठे माल्यवतः शुभे ॥
निवासम् अकरोद् धीमान् सुग्रीवेणाभ्युपस्थितः ॥
रावणो ऽपि पुरीं गत्वा लङ्कां कामबलात्कृतः ॥
सीतां निवेशयाम् आस भवने नन्दनोपमे ॥
अशोकवनिकाभ्याशे तापसाश्रमसंनिभे ॥
भर्तृस्मरणतन्वङ्गी तापसीवेषधारिणी ॥
उपवासतपःशीला तत्र सा पृथुलेक्षणा ॥
उवास दुःखवसतीः फलमूलकृताशना ॥
दिदेश राक्षसीस् तत्र रक्षणे राक्षसाधिपः ॥
प्रासासिशूलपरशुमुद्गरालातधारिणीः ॥
द्व्यक्षीं त्र्यक्षीं ललाटाक्षीं दीर्घजिह्वाम् अजिह्विकाम् ॥
त्रिस्तनीम् एकपादां च त्रिजटाम् एकलोचनाम् ॥
एताश् चान्याश् च दीप्ताक्ष्यः करभोत्कटमूर्धजाः ॥
परिवार्यासते सीतां दिवारात्रम् अतन्द्रिताः ॥
तास् तु ताम् आयतापाङ्गीं पिशाच्यो दारुणस्वनाः ॥
तर्जयन्ति सदा रौद्राः परुषव्यञ्जनाक्षराः ॥
खादाम पाटयामैनां तिलशः प्रविभज्य ताम् ॥
येयं भर्तारम् अस्माकम् अवमन्येह जीवति ॥
इत्य् एवं परिभर्त्सन्तीस् त्रास्यमाना पुनः पुनः ॥
भर्तृशोकसमाविष्टा निःश्वस्येदम् उवाच ताः ॥
आर्याः खादत मां शीघ्रं न मे लोभो ऽस्ति जीविते ॥
विना तं पुण्डरीकाक्षं नीलकुञ्चितमूर्धजम् ॥
अप्य् एवाहं निराहारा जीवितप्रियवर्जिता ॥
शोषयिष्यामि गात्राणि व्याली तालगता यथा ॥
न त्व् अन्यम् अभिगच्छेयं पुमांसं राघवाद् ऋते ॥
इति जानीत सत्यं मे क्रियतां यद् अनन्तरम् ॥
तस्यास् तद् वचनं श्रुत्वा राक्षस्यस् ताः खरस्वनाः ॥
आख्यातुं राक्षसेन्द्राय जग्मुस् तत् सर्वम् आदितः ॥
गतासु तासु सर्वासु त्रिजटा नाम राक्षसी ॥
सान्त्वयाम् आस वैदेहीं धर्मज्ञा प्रियवादिनी ॥
सीते वक्ष्यामि ते किं चिद् विश्वासं कुरु मे सखि ॥
भयं ते व्येतु वामोरु शृणु चेदं वचो मम ॥
अविन्ध्यो नाम मेधावी वृद्धो राक्षसपुंगवः ॥
स रामस्य हितान्वेषी त्वदर्थे हि स मावदत् ॥
सीता मद्वचनाद् वाच्या समाश्वास्य प्रसाद्य च ॥
भर्ता ते कुशली रामो लक्ष्मणानुगतो बली ॥
सख्यं वानरराजेन शक्रप्रतिमतेजसा ॥
कृतवान् राघवः श्रीमांस् त्वदर्थे च समुद्यतः ॥
मा च ते ऽस्तु भयं भीरु रावणाल् लोकगर्हितात् ॥
नलकूबरशापेन रक्षिता ह्य् अस्य् अनिन्दिते ॥
शप्तो ह्य् एष पुरा पापो वधूं रम्भां परामृशन् ॥
न शक्तो विवशां नारीम् उपैतुम् अजितेन्द्रियः ॥
क्षिप्रम् एष्यति ते भर्ता सुग्रीवेणाभिरक्षितः ॥
सौमित्रिसहितो धीमांस् त्वां चेतो मोक्षयिष्यति ॥

Transliteration (IAST)

rāmas tu caturo māsān pṛṣṭhe mālyavataḥ śubhe ||
nivāsam akarod dhīmān sugrīveṇābhyupasthitaḥ ||
rāvaṇo 'pi purīṃ gatvā laṅkāṃ kāmabalātkṛtaḥ ||
sītāṃ niveśayām āsa bhavane nandanopame ||
aśokavanikābhyāśe tāpasāśramasaṃnibhe ||
bhartṛsmaraṇatanvaṅgī tāpasīveṣadhāriṇī ||
upavāsatapaḥśīlā tatra sā pṛthulekṣaṇā ||
uvāsa duḥkhavasatīḥ phalamūlakṛtāśanā ||
dideśa rākṣasīs tatra rakṣaṇe rākṣasādhipaḥ ||
prāsāsiśūlaparaśumudgarālātadhāriṇīḥ ||
dvyakṣīṃ tryakṣīṃ lalāṭākṣīṃ dīrghajihvām ajihvikām ||
tristanīm ekapādāṃ ca trijaṭām ekalocanām ||
etāś cānyāś ca dīptākṣyaḥ karabhotkaṭamūrdhajāḥ ||
parivāryāsate sītāṃ divārātram atandritāḥ ||
tās tu tām āyatāpāṅgīṃ piśācyo dāruṇasvanāḥ ||
tarjayanti sadā raudrāḥ paruṣavyañjanākṣarāḥ ||
khādāma pāṭayāmaināṃ tilaśaḥ pravibhajya tām ||
yeyaṃ bhartāram asmākam avamanyeha jīvati ||
ity evaṃ paribhartsantīs trāsyamānā punaḥ punaḥ ||
bhartṛśokasamāviṣṭā niḥśvasyedam uvāca tāḥ ||
āryāḥ khādata māṃ śīghraṃ na me lobho 'sti jīvite ||
vinā taṃ puṇḍarīkākṣaṃ nīlakuñcitamūrdhajam ||
apy evāhaṃ nirāhārā jīvitapriyavarjitā ||
śoṣayiṣyāmi gātrāṇi vyālī tālagatā yathā ||
na tv anyam abhigaccheyaṃ pumāṃsaṃ rāghavād ṛte ||
iti jānīta satyaṃ me kriyatāṃ yad anantaram ||
tasyās tad vacanaṃ śrutvā rākṣasyas tāḥ kharasvanāḥ ||
ākhyātuṃ rākṣasendrāya jagmus tat sarvam āditaḥ ||
gatāsu tāsu sarvāsu trijaṭā nāma rākṣasī ||
sāntvayām āsa vaidehīṃ dharmajñā priyavādinī ||
sīte vakṣyāmi te kiṃ cid viśvāsaṃ kuru me sakhi ||
bhayaṃ te vyetu vāmoru śṛṇu cedaṃ vaco mama ||
avindhyo nāma medhāvī vṛddho rākṣasapuṃgavaḥ ||
sa rāmasya hitānveṣī tvadarthe hi sa māvadat ||
sītā madvacanād vācyā samāśvāsya prasādya ca ||
bhartā te kuśalī rāmo lakṣmaṇānugato balī ||
sakhyaṃ vānararājena śakrapratimatejasā ||
kṛtavān rāghavaḥ śrīmāṃs tvadarthe ca samudyataḥ ||
mā ca te 'stu bhayaṃ bhīru rāvaṇāl lokagarhitāt ||
nalakūbaraśāpena rakṣitā hy asy anindite ||
śapto hy eṣa purā pāpo vadhūṃ rambhāṃ parāmṛśan ||
na śakto vivaśāṃ nārīm upaitum ajitendriyaḥ ||
kṣipram eṣyati te bhartā sugrīveṇābhirakṣitaḥ ||
saumitrisahito dhīmāṃs tvāṃ ceto mokṣayiṣyati ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

रामस् तु चतुरो मासान् पृष्ठे माल्यवतः शुभे ॥ निवासम् अकरोद् धीमान् सुग्रीवेणाभ्युपस्थितः ॥ रावणो ऽपि पुरीं गत्वा लङ्कां कामबलात्कृतः ॥ सीतां निवेशयाम् आस भवने नन्दनोपमे ॥ अशोकवनिकाभ्याशे तापसाश्रमसंनिभे ॥ भर्तृस्मरणतन्वङ्गी तापसीवेषधारिणी ॥ उपवासतपःशीला तत्र सा पृथुलेक्षणा ॥ उवास दुःखवसतीः फलमूलकृताशना ॥ दिदेश राक्षसीस् तत्र रक्षणे राक्षसाधिपः ॥ प्रासासिशूलपरशुमुद्गरालातधारिणीः ॥ द्व्यक्षीं त्र्यक्षीं ललाटाक्षीं दीर्घजिह्वाम् अजिह्विकाम् ॥ त्रिस्तनीम् एकपादां च त्रिजटाम् एकलोचनाम् ॥ एताश् चान्याश् च दीप्ताक्ष्यः करभोत्कटमूर्धजाः ॥ परिवार्यासते सीतां दिवारात्रम् अतन्द्रिताः ॥ तास् तु ताम् आयतापाङ्गीं पिशाच्यो दारुणस्वनाः ॥ तर्जयन्ति सदा रौद्राः परुषव्यञ्जनाक्षराः ॥ खादाम पाटयामैनां तिलशः प्रविभज्य ताम् ॥ येयं भर्तारम् अस्माकम् अवमन्येह जीवति ॥ इत्य् एवं परिभर्त्सन्तीस् त्रास्यमाना पुनः पुनः ॥ भर्तृशोकसमाविष्टा निःश्वस्येदम् उवाच ताः ॥ आर्याः खादत मां शीघ्रं न मे लोभो ऽस्ति जीविते ॥ विना तं पुण्डरीकाक्षं नीलकुञ्चितमूर्धजम् ॥ अप्य् एवाहं निराहारा जीवितप्रियवर्जिता ॥ शोषयिष्यामि गात्राणि व्याली तालगता यथा ॥ न त्व् अन्यम् अभिगच्छेयं पुमांसं राघवाद् ऋते ॥ इति जानीत सत्यं मे क्रियतां यद् अनन्तरम् ॥ तस्यास् तद् वचनं श्रुत्वा राक्षस्यस् ताः खरस्वनाः ॥ आख्यातुं राक्षसेन्द्राय जग्मुस् तत् सर्वम् आदितः ॥ गतासु तासु सर्वासु त्रिजटा नाम राक्षसी ॥ सान्त्वयाम् आस वैदेहीं धर्मज्ञा प्रियवादिनी ॥ सीते वक्ष्यामि ते किं चिद् विश्वासं कुरु मे सखि ॥ भयं ते व्येतु वामोरु शृणु चेदं वचो मम ॥ अविन्ध्यो नाम मेधावी वृद्धो राक्षसपुंगवः ॥ स रामस्य हितान्वेषी त्वदर्थे हि स मावदत् ॥ सीता मद्वचनाद् वाच्या समाश्वास्य प्रसाद्य च ॥ भर्ता ते कुशली रामो लक्ष्मणानुगतो बली ॥ सख्यं वानरराजेन शक्रप्रतिमतेजसा ॥ कृतवान् राघवः श्रीमांस् त्वदर्थे च समुद्यतः ॥ मा च ते ऽस्तु भयं भीरु रावणाल् लोकगर्हितात् ॥ नलकूबरशापेन रक्षिता ह्य् अस्य् अनिन्दिते ॥ शप्तो ह्य् एष पुरा पापो वधूं रम्भां परामृशन् ॥ न शक्तो विवशां नारीम् उपैतुम् अजितेन्द्रियः ॥ क्षिप्रम् एष्यति ते भर्ता सुग्रीवेणाभिरक्षितः ॥ सौमित्रिसहितो धीमांस् त्वां चेतो मोक्षयिष्यति ॥rāmas tu caturo māsān pṛṣṭhe mālyavataḥ śubhe || nivāsam akarod dhīmān sugrīveṇābhyupasthitaḥ || rāvaṇo 'pi purīṃ gatvā laṅkāṃ kāmabalātkṛtaḥ || sītāṃ niveśayām āsa bhavane nandanopame || aśokavanikābhyāśe tāpasāśramasaṃnibhe || bhartṛsmaraṇatanvaṅgī tāpasīveṣadhāriṇī || upavāsatapaḥśīlā tatra sā pṛthulekṣaṇā || uvāsa duḥkhavasatīḥ phalamūlakṛtāśanā || dideśa rākṣasīs tatra rakṣaṇe rākṣasādhipaḥ || prāsāsiśūlaparaśumudgarālātadhāriṇīḥ || dvyakṣīṃ tryakṣīṃ lalāṭākṣīṃ dīrghajihvām ajihvikām || tristanīm ekapādāṃ ca trijaṭām ekalocanām || etāś cānyāś ca dīptākṣyaḥ karabhotkaṭamūrdhajāḥ || parivāryāsate sītāṃ divārātram atandritāḥ || tās tu tām āyatāpāṅgīṃ piśācyo dāruṇasvanāḥ || tarjayanti sadā raudrāḥ paruṣavyañjanākṣarāḥ || khādāma pāṭayāmaināṃ tilaśaḥ pravibhajya tām || yeyaṃ bhartāram asmākam avamanyeha jīvati || ity evaṃ paribhartsantīs trāsyamānā punaḥ punaḥ || bhartṛśokasamāviṣṭā niḥśvasyedam uvāca tāḥ || āryāḥ khādata māṃ śīghraṃ na me lobho 'sti jīvite || vinā taṃ puṇḍarīkākṣaṃ nīlakuñcitamūrdhajam || apy evāhaṃ nirāhārā jīvitapriyavarjitā || śoṣayiṣyāmi gātrāṇi vyālī tālagatā yathā || na tv anyam abhigaccheyaṃ pumāṃsaṃ rāghavād ṛte || iti jānīta satyaṃ me kriyatāṃ yad anantaram || tasyās tad vacanaṃ śrutvā rākṣasyas tāḥ kharasvanāḥ || ākhyātuṃ rākṣasendrāya jagmus tat sarvam āditaḥ || gatāsu tāsu sarvāsu trijaṭā nāma rākṣasī || sāntvayām āsa vaidehīṃ dharmajñā priyavādinī || sīte vakṣyāmi te kiṃ cid viśvāsaṃ kuru me sakhi || bhayaṃ te vyetu vāmoru śṛṇu cedaṃ vaco mama || avindhyo nāma medhāvī vṛddho rākṣasapuṃgavaḥ || sa rāmasya hitānveṣī tvadarthe hi sa māvadat || sītā madvacanād vācyā samāśvāsya prasādya ca || bhartā te kuśalī rāmo lakṣmaṇānugato balī || sakhyaṃ vānararājena śakrapratimatejasā || kṛtavān rāghavaḥ śrīmāṃs tvadarthe ca samudyataḥ || mā ca te 'stu bhayaṃ bhīru rāvaṇāl lokagarhitāt || nalakūbaraśāpena rakṣitā hy asy anindite || śapto hy eṣa purā pāpo vadhūṃ rambhāṃ parāmṛśan || na śakto vivaśāṃ nārīm upaitum ajitendriyaḥ || kṣipram eṣyati te bhartā sugrīveṇābhirakṣitaḥ || saumitrisahito dhīmāṃs tvāṃ ceto mokṣayiṣyati ||Равана помещает Ситу в роще Ашока в Ланке, возле места подвижников, и велит страшным ракшаси сторожить ее; Сита, в грязной одежде, истощенная постом, питается плодами и корнями, думает только о Раме; ракшаси угрожают съесть ее за презрение к Раване; Сита отвечает, что они могут съесть ее быстро, потому что без лотосоокого Рамы она не хочет жить и никогда не приблизится к другому мужчине.

Translation

Равана поместил Ситу в роще Ашока в Ланке, возле места подвижников, и поставил вокруг нее страшных ракшаси. Сита была в грязной одежде, истощенная постом, питалась плодами и корнями и думала только о Раме. Ракшаси угрожали съесть ее за презрение к Раване. Сита ответила: «Съешьте меня быстро. Без лотосоокого Рамы я не хочу жить. Я высохну, как змея в ладони, но никогда не приближусь к другому мужчине, кроме Рагхавы».

Commentary

Ашока становится местом скорби и внутренней победы. Сита лишена внешней свободы, но Равана не может заставить ее сердце изменить Раме.

Version

595e42f13fa7 · published Jun 18, 2026, 7:33:40 AM UTC