Mahabharata 3.264.1-11

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
ततो ऽविदूरे नलिनीं प्रभूतकमलोत्पलाम् ॥
सीताहरणदुःखार्तः पम्पां रामः समासदत् ॥
मारुतेन सुशीतेन सुखेनामृतगन्धिना ॥
सेव्यमानो वने तस्मिञ् जगाम मनसा प्रियाम् ॥
विललाप स राजेन्द्रस् तत्र कान्ताम् अनुस्मरन् ॥
कामबाणाभिसंतप्तः सौमित्रिस् तम् अथाब्रवीत् ॥
न त्वाम् एवंविधो भावः स्प्रष्टुम् अर्हति मानद ॥
आत्मवन्तम् इव व्याधिः पुरुषं वृद्धशीलिनम् ॥
प्रवृत्तिर् उपलब्धा ते वैदेह्या रावणस्य च ॥
तां त्वं पुरुषकारेण बुद्ध्या चैवोपपादय ॥
अभिगच्छाव सुग्रीवं शैलस्थं हरिपुंगवम् ॥
मयि शिष्ये च भृत्ये च सहाये च समाश्वस ॥
एवं बहुविधैर् वाक्यैर् लक्ष्मणेन स राघवः ॥
उक्तः प्रकृतिम् आपेदे कार्ये चानन्तरो ऽभवत् ॥
निषेव्य वारि पम्पायास् तर्पयित्वा पितॄन् अपि ॥
प्रतस्थतुर् उभौ वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥
ताव् ऋश्यमूकम् अभ्येत्य बहुमूलफलं गिरिम् ॥
गिर्यग्रे वानरान् पञ्च वीरौ ददृशतुस् तदा ॥
सुग्रीवः प्रेषयाम् आस सचिवं वानरं तयोः ॥
बुद्धिमन्तं हनूमन्तं हिमवन्तम् इव स्थितम् ॥
तेन संभाष्य पूर्वं तौ सुग्रीवम् अभिजग्मतुः ॥
सख्यं वानरराजेन चक्रे रामस् ततो नृप ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
tato 'vidūre nalinīṃ prabhūtakamalotpalām ||
sītāharaṇaduḥkhārtaḥ pampāṃ rāmaḥ samāsadat ||
mārutena suśītena sukhenāmṛtagandhinā ||
sevyamāno vane tasmiñ jagāma manasā priyām ||
vilalāpa sa rājendras tatra kāntām anusmaran ||
kāmabāṇābhisaṃtaptaḥ saumitris tam athābravīt ||
na tvām evaṃvidho bhāvaḥ spraṣṭum arhati mānada ||
ātmavantam iva vyādhiḥ puruṣaṃ vṛddhaśīlinam ||
pravṛttir upalabdhā te vaidehyā rāvaṇasya ca ||
tāṃ tvaṃ puruṣakāreṇa buddhyā caivopapādaya ||
abhigacchāva sugrīvaṃ śailasthaṃ haripuṃgavam ||
mayi śiṣye ca bhṛtye ca sahāye ca samāśvasa ||
evaṃ bahuvidhair vākyair lakṣmaṇena sa rāghavaḥ ||
uktaḥ prakṛtim āpede kārye cānantaro 'bhavat ||
niṣevya vāri pampāyās tarpayitvā pitṝn api ||
pratasthatur ubhau vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau ||
tāv ṛśyamūkam abhyetya bahumūlaphalaṃ girim ||
giryagre vānarān pañca vīrau dadṛśatus tadā ||
sugrīvaḥ preṣayām āsa sacivaṃ vānaraṃ tayoḥ ||
buddhimantaṃ hanūmantaṃ himavantam iva sthitam ||
tena saṃbhāṣya pūrvaṃ tau sugrīvam abhijagmatuḥ ||
sakhyaṃ vānararājena cakre rāmas tato nṛpa ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच ततो ऽविदूरे नलिनीं प्रभूतकमलोत्पलाम् ॥ सीताहरणदुःखार्तः पम्पां रामः समासदत् ॥ मारुतेन सुशीतेन सुखेनामृतगन्धिना ॥ सेव्यमानो वने तस्मिञ् जगाम मनसा प्रियाम् ॥ विललाप स राजेन्द्रस् तत्र कान्ताम् अनुस्मरन् ॥ कामबाणाभिसंतप्तः सौमित्रिस् तम् अथाब्रवीत् ॥ न त्वाम् एवंविधो भावः स्प्रष्टुम् अर्हति मानद ॥ आत्मवन्तम् इव व्याधिः पुरुषं वृद्धशीलिनम् ॥ प्रवृत्तिर् उपलब्धा ते वैदेह्या रावणस्य च ॥ तां त्वं पुरुषकारेण बुद्ध्या चैवोपपादय ॥ अभिगच्छाव सुग्रीवं शैलस्थं हरिपुंगवम् ॥ मयि शिष्ये च भृत्ये च सहाये च समाश्वस ॥ एवं बहुविधैर् वाक्यैर् लक्ष्मणेन स राघवः ॥ उक्तः प्रकृतिम् आपेदे कार्ये चानन्तरो ऽभवत् ॥ निषेव्य वारि पम्पायास् तर्पयित्वा पितॄन् अपि ॥ प्रतस्थतुर् उभौ वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ताव् ऋश्यमूकम् अभ्येत्य बहुमूलफलं गिरिम् ॥ गिर्यग्रे वानरान् पञ्च वीरौ ददृशतुस् तदा ॥ सुग्रीवः प्रेषयाम् आस सचिवं वानरं तयोः ॥ बुद्धिमन्तं हनूमन्तं हिमवन्तम् इव स्थितम् ॥ तेन संभाष्य पूर्वं तौ सुग्रीवम् अभिजग्मतुः ॥ सख्यं वानरराजेन चक्रे रामस् ततो नृप ॥mārkaṇḍeya uvāca tato 'vidūre nalinīṃ prabhūtakamalotpalām || sītāharaṇaduḥkhārtaḥ pampāṃ rāmaḥ samāsadat || mārutena suśītena sukhenāmṛtagandhinā || sevyamāno vane tasmiñ jagāma manasā priyām || vilalāpa sa rājendras tatra kāntām anusmaran || kāmabāṇābhisaṃtaptaḥ saumitris tam athābravīt || na tvām evaṃvidho bhāvaḥ spraṣṭum arhati mānada || ātmavantam iva vyādhiḥ puruṣaṃ vṛddhaśīlinam || pravṛttir upalabdhā te vaidehyā rāvaṇasya ca || tāṃ tvaṃ puruṣakāreṇa buddhyā caivopapādaya || abhigacchāva sugrīvaṃ śailasthaṃ haripuṃgavam || mayi śiṣye ca bhṛtye ca sahāye ca samāśvasa || evaṃ bahuvidhair vākyair lakṣmaṇena sa rāghavaḥ || uktaḥ prakṛtim āpede kārye cānantaro 'bhavat || niṣevya vāri pampāyās tarpayitvā pitṝn api || pratasthatur ubhau vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || tāv ṛśyamūkam abhyetya bahumūlaphalaṃ girim || giryagre vānarān pañca vīrau dadṛśatus tadā || sugrīvaḥ preṣayām āsa sacivaṃ vānaraṃ tayoḥ || buddhimantaṃ hanūmantaṃ himavantam iva sthitam || tena saṃbhāṣya pūrvaṃ tau sugrīvam abhijagmatuḥ || sakhyaṃ vānararājena cakre rāmas tato nṛpa ||Рама достигает Пампы, полной птиц, но, не видя Ситу, не радуется; он изнурен скорбью, и Лакшмана утешает его: след Ситы и Раваны уже известен, надо действовать с усилием, разумом и помощью Сугривы, царя ванаров; Рама, услышав слова Лакшманы, возвращает самообладание, совершает воду для Джатаю и идет к Ришьямуке.

Translation

Рама достиг Пампы, полной птиц и прекрасных вод, но без Ситы она не радовала его. Он был истомлен горем. Лакшмана сказал: «Мы уже знаем след Ситы и Раваны. Следует действовать усилием, разумом и помощью Сугривы, царя ванаров. Опирайся на меня». Услышав эти слова, Рама вернул самообладание, совершил водное подношение Джатаю и пошел к Ришьямуке».

Commentary

Лакшмана не отрицает горе Рамы, а возвращает его к делу. В преданном служении утешение становится силой продолжать дхарму.

Version

e36df8a7d9f4 · published Jun 18, 2026, 7:33:40 AM UTC