Mahabharata 3.266.14-24

Devanāgarī

तम् अब्रवीद् रामवचः सौमित्रिर् अकुतोभयः ॥
स तत् सर्वम् अशेषेण श्रुत्वा प्रह्वः कृताञ्जलिः ॥
सभृत्यदारो राजेन्द्र सुग्रीवो वानराधिपः ॥
इदम् आह वचः प्रीतो लक्ष्मणं नरकुञ्जरम् ॥
नास्मि लक्ष्मण दुर्मेधा न कृतघ्नो न निर्घृणः ॥
श्रूयतां यः प्रयत्नो मे सीतापर्येषणे कृतः ॥
दिशः प्रस्थापिताः सर्वे विनीता हरयो मया ॥
सर्वेषां च कृतः कालो मासेनागमनं पुनः ॥
यैर् इयं सवना साद्रिः सपुरा सागराम्बरा ॥
विचेतव्या मही वीर सग्रामनगराकरा ॥
स मासः पञ्चरात्रेण पूर्णो भवितुम् अर्हति ॥
ततः श्रोष्यसि रामेण सहितः सुमहत् प्रियम् ॥
इत्य् उक्तो लक्ष्मणस् तेन वानरेन्द्रेण धीमता ॥
त्यक्त्वा रोषम् अदीनात्मा सुग्रीवं प्रत्यपूजयत् ॥
स रामं सहसुग्रीवो माल्यवत्पृष्ठम् आस्थितम् ॥
अभिगम्योदयं तस्य कार्यस्य प्रत्यवेदयत् ॥
इत्य् एवं वानरेन्द्रास् ते समाजग्मुः सहस्रशः ॥
दिशस् तिस्रो विचित्याथ न तु ये दक्षिणां गताः ॥
आचख्युस् ते तु रामाय महीं सागरमेखलाम् ॥
विचितां न तु वैदेह्या दर्शनं रावणस्य वा ॥
गतास् तु दक्षिणाम् आशां ये वै वानरपुंगवाः ॥
आशावांस् तेषु काकुत्स्थः प्राणान् आर्तो ऽप्य् अधारयत् ॥

Transliteration (IAST)

tam abravīd rāmavacaḥ saumitrir akutobhayaḥ ||
sa tat sarvam aśeṣeṇa śrutvā prahvaḥ kṛtāñjaliḥ ||
sabhṛtyadāro rājendra sugrīvo vānarādhipaḥ ||
idam āha vacaḥ prīto lakṣmaṇaṃ narakuñjaram ||
nāsmi lakṣmaṇa durmedhā na kṛtaghno na nirghṛṇaḥ ||
śrūyatāṃ yaḥ prayatno me sītāparyeṣaṇe kṛtaḥ ||
diśaḥ prasthāpitāḥ sarve vinītā harayo mayā ||
sarveṣāṃ ca kṛtaḥ kālo māsenāgamanaṃ punaḥ ||
yair iyaṃ savanā sādriḥ sapurā sāgarāmbarā ||
vicetavyā mahī vīra sagrāmanagarākarā ||
sa māsaḥ pañcarātreṇa pūrṇo bhavitum arhati ||
tataḥ śroṣyasi rāmeṇa sahitaḥ sumahat priyam ||
ity ukto lakṣmaṇas tena vānarendreṇa dhīmatā ||
tyaktvā roṣam adīnātmā sugrīvaṃ pratyapūjayat ||
sa rāmaṃ sahasugrīvo mālyavatpṛṣṭham āsthitam ||
abhigamyodayaṃ tasya kāryasya pratyavedayat ||
ity evaṃ vānarendrās te samājagmuḥ sahasraśaḥ ||
diśas tisro vicityātha na tu ye dakṣiṇāṃ gatāḥ ||
ācakhyus te tu rāmāya mahīṃ sāgaramekhalām ||
vicitāṃ na tu vaidehyā darśanaṃ rāvaṇasya vā ||
gatās tu dakṣiṇām āśāṃ ye vai vānarapuṃgavāḥ ||
āśāvāṃs teṣu kākutsthaḥ prāṇān ārto 'py adhārayat ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तम् अब्रवीद् रामवचः सौमित्रिर् अकुतोभयः ॥ स तत् सर्वम् अशेषेण श्रुत्वा प्रह्वः कृताञ्जलिः ॥ सभृत्यदारो राजेन्द्र सुग्रीवो वानराधिपः ॥ इदम् आह वचः प्रीतो लक्ष्मणं नरकुञ्जरम् ॥ नास्मि लक्ष्मण दुर्मेधा न कृतघ्नो न निर्घृणः ॥ श्रूयतां यः प्रयत्नो मे सीतापर्येषणे कृतः ॥ दिशः प्रस्थापिताः सर्वे विनीता हरयो मया ॥ सर्वेषां च कृतः कालो मासेनागमनं पुनः ॥ यैर् इयं सवना साद्रिः सपुरा सागराम्बरा ॥ विचेतव्या मही वीर सग्रामनगराकरा ॥ स मासः पञ्चरात्रेण पूर्णो भवितुम् अर्हति ॥ ततः श्रोष्यसि रामेण सहितः सुमहत् प्रियम् ॥ इत्य् उक्तो लक्ष्मणस् तेन वानरेन्द्रेण धीमता ॥ त्यक्त्वा रोषम् अदीनात्मा सुग्रीवं प्रत्यपूजयत् ॥ स रामं सहसुग्रीवो माल्यवत्पृष्ठम् आस्थितम् ॥ अभिगम्योदयं तस्य कार्यस्य प्रत्यवेदयत् ॥ इत्य् एवं वानरेन्द्रास् ते समाजग्मुः सहस्रशः ॥ दिशस् तिस्रो विचित्याथ न तु ये दक्षिणां गताः ॥ आचख्युस् ते तु रामाय महीं सागरमेखलाम् ॥ विचितां न तु वैदेह्या दर्शनं रावणस्य वा ॥ गतास् तु दक्षिणाम् आशां ये वै वानरपुंगवाः ॥ आशावांस् तेषु काकुत्स्थः प्राणान् आर्तो ऽप्य् अधारयत् ॥tam abravīd rāmavacaḥ saumitrir akutobhayaḥ || sa tat sarvam aśeṣeṇa śrutvā prahvaḥ kṛtāñjaliḥ || sabhṛtyadāro rājendra sugrīvo vānarādhipaḥ || idam āha vacaḥ prīto lakṣmaṇaṃ narakuñjaram || nāsmi lakṣmaṇa durmedhā na kṛtaghno na nirghṛṇaḥ || śrūyatāṃ yaḥ prayatno me sītāparyeṣaṇe kṛtaḥ || diśaḥ prasthāpitāḥ sarve vinītā harayo mayā || sarveṣāṃ ca kṛtaḥ kālo māsenāgamanaṃ punaḥ || yair iyaṃ savanā sādriḥ sapurā sāgarāmbarā || vicetavyā mahī vīra sagrāmanagarākarā || sa māsaḥ pañcarātreṇa pūrṇo bhavitum arhati || tataḥ śroṣyasi rāmeṇa sahitaḥ sumahat priyam || ity ukto lakṣmaṇas tena vānarendreṇa dhīmatā || tyaktvā roṣam adīnātmā sugrīvaṃ pratyapūjayat || sa rāmaṃ sahasugrīvo mālyavatpṛṣṭham āsthitam || abhigamyodayaṃ tasya kāryasya pratyavedayat || ity evaṃ vānarendrās te samājagmuḥ sahasraśaḥ || diśas tisro vicityātha na tu ye dakṣiṇāṃ gatāḥ || ācakhyus te tu rāmāya mahīṃ sāgaramekhalām || vicitāṃ na tu vaidehyā darśanaṃ rāvaṇasya vā || gatās tu dakṣiṇām āśāṃ ye vai vānarapuṃgavāḥ || āśāvāṃs teṣu kākutsthaḥ prāṇān ārto 'py adhārayat ||Лакшмана с луком входит в Кишкиндху; Сугрива принимает его с почтением и говорит, что он не неблагодарен: все дисциплинированные ванары уже посланы во все стороны искать Ситу по земле, срок в один месяц почти истек, осталось пять ночей; Лакшмана оставляет гнев, почитает Сугриву, и они вместе идут к Раме; Сугрива сообщает Раме о посланных отрядах.

Translation

Лакшмана с луком вошел в Кишкиндху. Сугрива принял его с почтением и сказал: «Я не неблагодарен. Все дисциплинированные ванары уже посланы во все стороны искать Ситу по всей земле. Месячный срок почти истек; осталось пять ночей». Лакшмана оставил гнев, почтил Сугриву, и они вместе пришли к Раме. Сугрива сообщил Раме о посланных отрядах».

Commentary

Сугрива должен показать, что дружба с Рамой не растворилась в царском удобстве. Исполненное обещание восстанавливает доверие.

Version

8de1615edff1 · published Jun 18, 2026, 7:33:40 AM UTC