Mahabharata 3.266.14-24

Devanāgarī

तम् अब्रवीद् रामवचः सौमित्रिर् अकुतोभयः ॥
स तत् सर्वम् अशेषेण श्रुत्वा प्रह्वः कृताञ्जलिः ॥
सभृत्यदारो राजेन्द्र सुग्रीवो वानराधिपः ॥
इदम् आह वचः प्रीतो लक्ष्मणं नरकुञ्जरम् ॥
नास्मि लक्ष्मण दुर्मेधा न कृतघ्नो न निर्घृणः ॥
श्रूयतां यः प्रयत्नो मे सीतापर्येषणे कृतः ॥
दिशः प्रस्थापिताः सर्वे विनीता हरयो मया ॥
सर्वेषां च कृतः कालो मासेनागमनं पुनः ॥
यैर् इयं सवना साद्रिः सपुरा सागराम्बरा ॥
विचेतव्या मही वीर सग्रामनगराकरा ॥
स मासः पञ्चरात्रेण पूर्णो भवितुम् अर्हति ॥
ततः श्रोष्यसि रामेण सहितः सुमहत् प्रियम् ॥
इत्य् उक्तो लक्ष्मणस् तेन वानरेन्द्रेण धीमता ॥
त्यक्त्वा रोषम् अदीनात्मा सुग्रीवं प्रत्यपूजयत् ॥
स रामं सहसुग्रीवो माल्यवत्पृष्ठम् आस्थितम् ॥
अभिगम्योदयं तस्य कार्यस्य प्रत्यवेदयत् ॥
इत्य् एवं वानरेन्द्रास् ते समाजग्मुः सहस्रशः ॥
दिशस् तिस्रो विचित्याथ न तु ये दक्षिणां गताः ॥
आचख्युस् ते तु रामाय महीं सागरमेखलाम् ॥
विचितां न तु वैदेह्या दर्शनं रावणस्य वा ॥
गतास् तु दक्षिणाम् आशां ये वै वानरपुंगवाः ॥
आशावांस् तेषु काकुत्स्थः प्राणान् आर्तो ऽप्य् अधारयत् ॥

Transliteration (IAST)

tam abravīd rāmavacaḥ saumitrir akutobhayaḥ ||
sa tat sarvam aśeṣeṇa śrutvā prahvaḥ kṛtāñjaliḥ ||
sabhṛtyadāro rājendra sugrīvo vānarādhipaḥ ||
idam āha vacaḥ prīto lakṣmaṇaṃ narakuñjaram ||
nāsmi lakṣmaṇa durmedhā na kṛtaghno na nirghṛṇaḥ ||
śrūyatāṃ yaḥ prayatno me sītāparyeṣaṇe kṛtaḥ ||
diśaḥ prasthāpitāḥ sarve vinītā harayo mayā ||
sarveṣāṃ ca kṛtaḥ kālo māsenāgamanaṃ punaḥ ||
yair iyaṃ savanā sādriḥ sapurā sāgarāmbarā ||
vicetavyā mahī vīra sagrāmanagarākarā ||
sa māsaḥ pañcarātreṇa pūrṇo bhavitum arhati ||
tataḥ śroṣyasi rāmeṇa sahitaḥ sumahat priyam ||
ity ukto lakṣmaṇas tena vānarendreṇa dhīmatā ||
tyaktvā roṣam adīnātmā sugrīvaṃ pratyapūjayat ||
sa rāmaṃ sahasugrīvo mālyavatpṛṣṭham āsthitam ||
abhigamyodayaṃ tasya kāryasya pratyavedayat ||
ity evaṃ vānarendrās te samājagmuḥ sahasraśaḥ ||
diśas tisro vicityātha na tu ye dakṣiṇāṃ gatāḥ ||
ācakhyus te tu rāmāya mahīṃ sāgaramekhalām ||
vicitāṃ na tu vaidehyā darśanaṃ rāvaṇasya vā ||
gatās tu dakṣiṇām āśāṃ ye vai vānarapuṃgavāḥ ||
āśāvāṃs teṣu kākutsthaḥ prāṇān ārto 'py adhārayat ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तम् अब्रवीद् रामवचः सौमित्रिर् अकुतोभयः ॥ स तत् सर्वम् अशेषेण श्रुत्वा प्रह्वः कृताञ्जलिः ॥ सभृत्यदारो राजेन्द्र सुग्रीवो वानराधिपः ॥ इदम् आह वचः प्रीतो लक्ष्मणं नरकुञ्जरम् ॥ नास्मि लक्ष्मण दुर्मेधा न कृतघ्नो न निर्घृणः ॥ श्रूयतां यः प्रयत्नो मे सीतापर्येषणे कृतः ॥ दिशः प्रस्थापिताः सर्वे विनीता हरयो मया ॥ सर्वेषां च कृतः कालो मासेनागमनं पुनः ॥ यैर् इयं सवना साद्रिः सपुरा सागराम्बरा ॥ विचेतव्या मही वीर सग्रामनगराकरा ॥ स मासः पञ्चरात्रेण पूर्णो भवितुम् अर्हति ॥ ततः श्रोष्यसि रामेण सहितः सुमहत् प्रियम् ॥ इत्य् उक्तो लक्ष्मणस् तेन वानरेन्द्रेण धीमता ॥ त्यक्त्वा रोषम् अदीनात्मा सुग्रीवं प्रत्यपूजयत् ॥ स रामं सहसुग्रीवो माल्यवत्पृष्ठम् आस्थितम् ॥ अभिगम्योदयं तस्य कार्यस्य प्रत्यवेदयत् ॥ इत्य् एवं वानरेन्द्रास् ते समाजग्मुः सहस्रशः ॥ दिशस् तिस्रो विचित्याथ न तु ये दक्षिणां गताः ॥ आचख्युस् ते तु रामाय महीं सागरमेखलाम् ॥ विचितां न तु वैदेह्या दर्शनं रावणस्य वा ॥ गतास् तु दक्षिणाम् आशां ये वै वानरपुंगवाः ॥ आशावांस् तेषु काकुत्स्थः प्राणान् आर्तो ऽप्य् अधारयत् ॥tam abravīd rāmavacaḥ saumitrir akutobhayaḥ || sa tat sarvam aśeṣeṇa śrutvā prahvaḥ kṛtāñjaliḥ || sabhṛtyadāro rājendra sugrīvo vānarādhipaḥ || idam āha vacaḥ prīto lakṣmaṇaṃ narakuñjaram || nāsmi lakṣmaṇa durmedhā na kṛtaghno na nirghṛṇaḥ || śrūyatāṃ yaḥ prayatno me sītāparyeṣaṇe kṛtaḥ || diśaḥ prasthāpitāḥ sarve vinītā harayo mayā || sarveṣāṃ ca kṛtaḥ kālo māsenāgamanaṃ punaḥ || yair iyaṃ savanā sādriḥ sapurā sāgarāmbarā || vicetavyā mahī vīra sagrāmanagarākarā || sa māsaḥ pañcarātreṇa pūrṇo bhavitum arhati || tataḥ śroṣyasi rāmeṇa sahitaḥ sumahat priyam || ity ukto lakṣmaṇas tena vānarendreṇa dhīmatā || tyaktvā roṣam adīnātmā sugrīvaṃ pratyapūjayat || sa rāmaṃ sahasugrīvo mālyavatpṛṣṭham āsthitam || abhigamyodayaṃ tasya kāryasya pratyavedayat || ity evaṃ vānarendrās te samājagmuḥ sahasraśaḥ || diśas tisro vicityātha na tu ye dakṣiṇāṃ gatāḥ || ācakhyus te tu rāmāya mahīṃ sāgaramekhalām || vicitāṃ na tu vaidehyā darśanaṃ rāvaṇasya vā || gatās tu dakṣiṇām āśāṃ ye vai vānarapuṃgavāḥ || āśāvāṃs teṣu kākutsthaḥ prāṇān ārto 'py adhārayat ||Lakshmana enters Kishkindha with his bow; Sugriva receives him with reverence and says he is not ungrateful: all the disciplined vanaras have already been sent in every direction to search for Sita across the earth, the one-month deadline has almost expired, with five nights remaining; Lakshmana sets aside his anger, honors Sugriva, and together they go to Rama; Sugriva reports to Rama on the parties he has sent out.

Translation

Lakshmana entered Kishkindha with his bow. Sugriva received him with reverence and said: "I am not ungrateful. All the disciplined vanaras have already been sent in every direction to search for Sita across the whole earth. The month's deadline has almost expired; five nights remain." Lakshmana set aside his anger, honored Sugriva, and together they came to Rama. Sugriva reported to Rama on the parties he had sent out.

Commentary

Sugriva must show that his friendship with Rama has not dissolved into royal comfort. A promise kept restores trust.

Version

d77422b1f27b · published Jul 16, 2026, 5:30:22 PM UTC

Available inRUEN