Mahabharata 3.266.1-13

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
राघवस् तु ससौमित्रिः सुग्रीवेणाभिपालितः ॥
वसन् माल्यवतः पृष्ठे ददर्श विमलं नभः ॥
स दृष्ट्वा विमले व्योम्नि निर्मलं शशलक्षणम् ॥
ग्रहनक्षत्रताराभिर् अनुयातम् अमित्रहा ॥
कुमुदोत्पलपद्मानां गन्धम् आदाय वायुना ॥
महीधरस्थः शीतेन सहसा प्रतिबोधितः ॥
प्रभाते लक्ष्मणं वीरम् अभ्यभाषत दुर्मनाः ॥
सीतां संस्मृत्य धर्मात्मा रुद्धां राक्षसवेश्मनि ॥
गच्छ लक्ष्मण जानीहि किष्किन्धायां कपीश्वरम् ॥
प्रमत्तं ग्राम्यधर्मेषु कृतघ्नं स्वार्थपण्डितम् ॥
यो ऽसौ कुलाधमो मूढो मया राज्ये ऽभिषेचितः ॥
सर्ववानरगोपुच्छा यम् ऋक्षाश् च भजन्ति वै ॥
यदर्थं निहतो वाली मया रघुकुलोद्वह ॥
त्वया सह महाबाहो किष्किन्धोपवने तदा ॥
कृतघ्नं तम् अहं मन्ये वानरापसदं भुवि ॥
यो माम् एवंगतो मूढो न जानीते ऽद्य लक्ष्मण ॥
असौ मन्ये न जानीते समयप्रतिपादनम् ॥
कृतोपकारं मां नूनम् अवमन्याल्पया धिया ॥
यदि तावद् अनुद्युक्तः शेते कामसुखात्मकः ॥
नेतव्यो वालिमार्गेण सर्वभूतगतिं त्वया ॥
अथापि घटते ऽस्माकम् अर्थे वानरपुंगवः ॥
तम् आदायैहि काकुत्स्थ त्वरावान् भव मा चिरम् ॥
इत्य् उक्तो लक्ष्मणो भ्रात्रा गुरुवाक्यहिते रतः ॥
प्रतस्थे रुचिरं गृह्य समार्गणगुणं धनुः ॥
किष्किन्धाद्वारम् आसाद्य प्रविवेशानिवारितः ॥
सक्रोध इति तं मत्वा राजा प्रत्युद्ययौ हरिः ॥
तं सदारो विनीतात्मा सुग्रीवः प्लवगाधिपः ॥
पूजया प्रतिजग्राह प्रीयमाणस् तदर्हया ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
rāghavas tu sasaumitriḥ sugrīveṇābhipālitaḥ ||
vasan mālyavataḥ pṛṣṭhe dadarśa vimalaṃ nabhaḥ ||
sa dṛṣṭvā vimale vyomni nirmalaṃ śaśalakṣaṇam ||
grahanakṣatratārābhir anuyātam amitrahā ||
kumudotpalapadmānāṃ gandham ādāya vāyunā ||
mahīdharasthaḥ śītena sahasā pratibodhitaḥ ||
prabhāte lakṣmaṇaṃ vīram abhyabhāṣata durmanāḥ ||
sītāṃ saṃsmṛtya dharmātmā ruddhāṃ rākṣasaveśmani ||
gaccha lakṣmaṇa jānīhi kiṣkindhāyāṃ kapīśvaram ||
pramattaṃ grāmyadharmeṣu kṛtaghnaṃ svārthapaṇḍitam ||
yo 'sau kulādhamo mūḍho mayā rājye 'bhiṣecitaḥ ||
sarvavānaragopucchā yam ṛkṣāś ca bhajanti vai ||
yadarthaṃ nihato vālī mayā raghukulodvaha ||
tvayā saha mahābāho kiṣkindhopavane tadā ||
kṛtaghnaṃ tam ahaṃ manye vānarāpasadaṃ bhuvi ||
yo mām evaṃgato mūḍho na jānīte 'dya lakṣmaṇa ||
asau manye na jānīte samayapratipādanam ||
kṛtopakāraṃ māṃ nūnam avamanyālpayā dhiyā ||
yadi tāvad anudyuktaḥ śete kāmasukhātmakaḥ ||
netavyo vālimārgeṇa sarvabhūtagatiṃ tvayā ||
athāpi ghaṭate 'smākam arthe vānarapuṃgavaḥ ||
tam ādāyaihi kākutstha tvarāvān bhava mā ciram ||
ity ukto lakṣmaṇo bhrātrā guruvākyahite rataḥ ||
pratasthe ruciraṃ gṛhya samārgaṇaguṇaṃ dhanuḥ ||
kiṣkindhādvāram āsādya praviveśānivāritaḥ ||
sakrodha iti taṃ matvā rājā pratyudyayau hariḥ ||
taṃ sadāro vinītātmā sugrīvaḥ plavagādhipaḥ ||
pūjayā pratijagrāha prīyamāṇas tadarhayā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच राघवस् तु ससौमित्रिः सुग्रीवेणाभिपालितः ॥ वसन् माल्यवतः पृष्ठे ददर्श विमलं नभः ॥ स दृष्ट्वा विमले व्योम्नि निर्मलं शशलक्षणम् ॥ ग्रहनक्षत्रताराभिर् अनुयातम् अमित्रहा ॥ कुमुदोत्पलपद्मानां गन्धम् आदाय वायुना ॥ महीधरस्थः शीतेन सहसा प्रतिबोधितः ॥ प्रभाते लक्ष्मणं वीरम् अभ्यभाषत दुर्मनाः ॥ सीतां संस्मृत्य धर्मात्मा रुद्धां राक्षसवेश्मनि ॥ गच्छ लक्ष्मण जानीहि किष्किन्धायां कपीश्वरम् ॥ प्रमत्तं ग्राम्यधर्मेषु कृतघ्नं स्वार्थपण्डितम् ॥ यो ऽसौ कुलाधमो मूढो मया राज्ये ऽभिषेचितः ॥ सर्ववानरगोपुच्छा यम् ऋक्षाश् च भजन्ति वै ॥ यदर्थं निहतो वाली मया रघुकुलोद्वह ॥ त्वया सह महाबाहो किष्किन्धोपवने तदा ॥ कृतघ्नं तम् अहं मन्ये वानरापसदं भुवि ॥ यो माम् एवंगतो मूढो न जानीते ऽद्य लक्ष्मण ॥ असौ मन्ये न जानीते समयप्रतिपादनम् ॥ कृतोपकारं मां नूनम् अवमन्याल्पया धिया ॥ यदि तावद् अनुद्युक्तः शेते कामसुखात्मकः ॥ नेतव्यो वालिमार्गेण सर्वभूतगतिं त्वया ॥ अथापि घटते ऽस्माकम् अर्थे वानरपुंगवः ॥ तम् आदायैहि काकुत्स्थ त्वरावान् भव मा चिरम् ॥ इत्य् उक्तो लक्ष्मणो भ्रात्रा गुरुवाक्यहिते रतः ॥ प्रतस्थे रुचिरं गृह्य समार्गणगुणं धनुः ॥ किष्किन्धाद्वारम् आसाद्य प्रविवेशानिवारितः ॥ सक्रोध इति तं मत्वा राजा प्रत्युद्ययौ हरिः ॥ तं सदारो विनीतात्मा सुग्रीवः प्लवगाधिपः ॥ पूजया प्रतिजग्राह प्रीयमाणस् तदर्हया ॥mārkaṇḍeya uvāca rāghavas tu sasaumitriḥ sugrīveṇābhipālitaḥ || vasan mālyavataḥ pṛṣṭhe dadarśa vimalaṃ nabhaḥ || sa dṛṣṭvā vimale vyomni nirmalaṃ śaśalakṣaṇam || grahanakṣatratārābhir anuyātam amitrahā || kumudotpalapadmānāṃ gandham ādāya vāyunā || mahīdharasthaḥ śītena sahasā pratibodhitaḥ || prabhāte lakṣmaṇaṃ vīram abhyabhāṣata durmanāḥ || sītāṃ saṃsmṛtya dharmātmā ruddhāṃ rākṣasaveśmani || gaccha lakṣmaṇa jānīhi kiṣkindhāyāṃ kapīśvaram || pramattaṃ grāmyadharmeṣu kṛtaghnaṃ svārthapaṇḍitam || yo 'sau kulādhamo mūḍho mayā rājye 'bhiṣecitaḥ || sarvavānaragopucchā yam ṛkṣāś ca bhajanti vai || yadarthaṃ nihato vālī mayā raghukulodvaha || tvayā saha mahābāho kiṣkindhopavane tadā || kṛtaghnaṃ tam ahaṃ manye vānarāpasadaṃ bhuvi || yo mām evaṃgato mūḍho na jānīte 'dya lakṣmaṇa || asau manye na jānīte samayapratipādanam || kṛtopakāraṃ māṃ nūnam avamanyālpayā dhiyā || yadi tāvad anudyuktaḥ śete kāmasukhātmakaḥ || netavyo vālimārgeṇa sarvabhūtagatiṃ tvayā || athāpi ghaṭate 'smākam arthe vānarapuṃgavaḥ || tam ādāyaihi kākutstha tvarāvān bhava mā ciram || ity ukto lakṣmaṇo bhrātrā guruvākyahite rataḥ || pratasthe ruciraṃ gṛhya samārgaṇaguṇaṃ dhanuḥ || kiṣkindhādvāram āsādya praviveśānivāritaḥ || sakrodha iti taṃ matvā rājā pratyudyayau hariḥ || taṃ sadāro vinītātmā sugrīvaḥ plavagādhipaḥ || pūjayā pratijagrāha prīyamāṇas tadarhayā ||Осенью на Мальявате Рама видит ясную луну, звезды, чистые воды, цветущие деревья и прохладный ветер, но вспоминает Ситу; утром он говорит Лакшмане идти в Кишкиндху и узнать, не забыл ли Сугрива обещание, погруженный в удовольствия; если он бездействует, пусть Лакшмана отправит его путем Вали, а если делает дело, пусть приведет его быстро.

Translation

Осенью на Мальявате Рама видел ясную луну, звезды, чистые воды, цветущие деревья и прохладный ветер, но все это только напоминало ему о Сите. Утром он сказал Лакшмане: «Иди в Кишкиндху. Узнай, не забыл ли Сугрива обещание, погруженный в удовольствия. Если он бездействует, отправь его путем Вали; если же он делает дело, приведи его скорее».

Commentary

Красота мира не утешает Раму без Ситы. Любовь здесь не отвлекает от долга, а требует, чтобы союзники исполнили данное слово.

Version

89e5ddff643f · published Jun 18, 2026, 7:33:40 AM UTC