Mahabharata 3.266.25-36

Devanāgarī

द्विमासोपरमे काले व्यतीते प्लवगास् ततः ॥
सुग्रीवम् अभिगम्येदं त्वरिता वाक्यम् अब्रुवन् ॥
रक्षितं वालिना यत् तत् स्फीतं मधुवनं महत् ॥
त्वया च प्लवगश्रेष्ठ तद् भुङ्क्ते पवनात्मजः ॥
वालिपुत्रो ऽङ्गदश् चैव ये चान्ये प्लवगर्षभाः ॥
विचेतुं दक्षिणाम् आशां राजन् प्रस्थापितास् त्वया ॥
तेषां तं प्रणयं श्रुत्वा मेने स कृतकृत्यताम् ॥
कृतार्थानां हि भृत्यानाम् एतद् भवति चेष्टितम् ॥
स तद् रामाय मेधावी शशंस प्लवगर्षभः ॥
रामश् चाप्य् अनुमानेन मेने दृष्टां तु मैथिलीम् ॥
हनूमत्प्रमुखाश् चापि विश्रान्तास् ते प्लवंगमाः ॥
अभिजग्मुर् हरीन्द्रं तं रामलक्ष्मणसंनिधौ ॥
गतिं च मुखवर्णं च दृष्ट्वा रामो हनूमतः ॥
अगमत् प्रत्ययं भूयो दृष्टा सीतेति भारत ॥
हनूमत्प्रमुखास् ते तु वानराः पूर्णमानसाः ॥
प्रणेमुर् विधिवद् रामं सुग्रीवं लक्ष्मणं तथा ॥
तान् उवाचागतान् रामः प्रगृह्य सशरं धनुः ॥
अपि मां जीवयिष्यध्वम् अपि वः कृतकृत्यता ॥
अपि राज्यम् अयोध्यायां कारयिष्याम्य् अहं पुनः ॥
निहत्य समरे शत्रून् आहृत्य जनकात्मजाम् ॥
अमोक्षयित्वा वैदेहीम् अहत्वा च रिपून् रणे ॥
हृतदारो ऽवधूतश् च नाहं जीवितुम् उत्सहे ॥
इत्य् उक्तवचनं रामं प्रत्युवाचानिलात्मजः ॥
प्रियम् आख्यामि ते राम दृष्टा सा जानकी मया ॥

Transliteration (IAST)

dvimāsoparame kāle vyatīte plavagās tataḥ ||
sugrīvam abhigamyedaṃ tvaritā vākyam abruvan ||
rakṣitaṃ vālinā yat tat sphītaṃ madhuvanaṃ mahat ||
tvayā ca plavagaśreṣṭha tad bhuṅkte pavanātmajaḥ ||
vāliputro 'ṅgadaś caiva ye cānye plavagarṣabhāḥ ||
vicetuṃ dakṣiṇām āśāṃ rājan prasthāpitās tvayā ||
teṣāṃ taṃ praṇayaṃ śrutvā mene sa kṛtakṛtyatām ||
kṛtārthānāṃ hi bhṛtyānām etad bhavati ceṣṭitam ||
sa tad rāmāya medhāvī śaśaṃsa plavagarṣabhaḥ ||
rāmaś cāpy anumānena mene dṛṣṭāṃ tu maithilīm ||
hanūmatpramukhāś cāpi viśrāntās te plavaṃgamāḥ ||
abhijagmur harīndraṃ taṃ rāmalakṣmaṇasaṃnidhau ||
gatiṃ ca mukhavarṇaṃ ca dṛṣṭvā rāmo hanūmataḥ ||
agamat pratyayaṃ bhūyo dṛṣṭā sīteti bhārata ||
hanūmatpramukhās te tu vānarāḥ pūrṇamānasāḥ ||
praṇemur vidhivad rāmaṃ sugrīvaṃ lakṣmaṇaṃ tathā ||
tān uvācāgatān rāmaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ ||
api māṃ jīvayiṣyadhvam api vaḥ kṛtakṛtyatā ||
api rājyam ayodhyāyāṃ kārayiṣyāmy ahaṃ punaḥ ||
nihatya samare śatrūn āhṛtya janakātmajām ||
amokṣayitvā vaidehīm ahatvā ca ripūn raṇe ||
hṛtadāro 'vadhūtaś ca nāhaṃ jīvitum utsahe ||
ity uktavacanaṃ rāmaṃ pratyuvācānilātmajaḥ ||
priyam ākhyāmi te rāma dṛṣṭā sā jānakī mayā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

द्विमासोपरमे काले व्यतीते प्लवगास् ततः ॥ सुग्रीवम् अभिगम्येदं त्वरिता वाक्यम् अब्रुवन् ॥ रक्षितं वालिना यत् तत् स्फीतं मधुवनं महत् ॥ त्वया च प्लवगश्रेष्ठ तद् भुङ्क्ते पवनात्मजः ॥ वालिपुत्रो ऽङ्गदश् चैव ये चान्ये प्लवगर्षभाः ॥ विचेतुं दक्षिणाम् आशां राजन् प्रस्थापितास् त्वया ॥ तेषां तं प्रणयं श्रुत्वा मेने स कृतकृत्यताम् ॥ कृतार्थानां हि भृत्यानाम् एतद् भवति चेष्टितम् ॥ स तद् रामाय मेधावी शशंस प्लवगर्षभः ॥ रामश् चाप्य् अनुमानेन मेने दृष्टां तु मैथिलीम् ॥ हनूमत्प्रमुखाश् चापि विश्रान्तास् ते प्लवंगमाः ॥ अभिजग्मुर् हरीन्द्रं तं रामलक्ष्मणसंनिधौ ॥ गतिं च मुखवर्णं च दृष्ट्वा रामो हनूमतः ॥ अगमत् प्रत्ययं भूयो दृष्टा सीतेति भारत ॥ हनूमत्प्रमुखास् ते तु वानराः पूर्णमानसाः ॥ प्रणेमुर् विधिवद् रामं सुग्रीवं लक्ष्मणं तथा ॥ तान् उवाचागतान् रामः प्रगृह्य सशरं धनुः ॥ अपि मां जीवयिष्यध्वम् अपि वः कृतकृत्यता ॥ अपि राज्यम् अयोध्यायां कारयिष्याम्य् अहं पुनः ॥ निहत्य समरे शत्रून् आहृत्य जनकात्मजाम् ॥ अमोक्षयित्वा वैदेहीम् अहत्वा च रिपून् रणे ॥ हृतदारो ऽवधूतश् च नाहं जीवितुम् उत्सहे ॥ इत्य् उक्तवचनं रामं प्रत्युवाचानिलात्मजः ॥ प्रियम् आख्यामि ते राम दृष्टा सा जानकी मया ॥dvimāsoparame kāle vyatīte plavagās tataḥ || sugrīvam abhigamyedaṃ tvaritā vākyam abruvan || rakṣitaṃ vālinā yat tat sphītaṃ madhuvanaṃ mahat || tvayā ca plavagaśreṣṭha tad bhuṅkte pavanātmajaḥ || vāliputro 'ṅgadaś caiva ye cānye plavagarṣabhāḥ || vicetuṃ dakṣiṇām āśāṃ rājan prasthāpitās tvayā || teṣāṃ taṃ praṇayaṃ śrutvā mene sa kṛtakṛtyatām || kṛtārthānāṃ hi bhṛtyānām etad bhavati ceṣṭitam || sa tad rāmāya medhāvī śaśaṃsa plavagarṣabhaḥ || rāmaś cāpy anumānena mene dṛṣṭāṃ tu maithilīm || hanūmatpramukhāś cāpi viśrāntās te plavaṃgamāḥ || abhijagmur harīndraṃ taṃ rāmalakṣmaṇasaṃnidhau || gatiṃ ca mukhavarṇaṃ ca dṛṣṭvā rāmo hanūmataḥ || agamat pratyayaṃ bhūyo dṛṣṭā sīteti bhārata || hanūmatpramukhās te tu vānarāḥ pūrṇamānasāḥ || praṇemur vidhivad rāmaṃ sugrīvaṃ lakṣmaṇaṃ tathā || tān uvācāgatān rāmaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ || api māṃ jīvayiṣyadhvam api vaḥ kṛtakṛtyatā || api rājyam ayodhyāyāṃ kārayiṣyāmy ahaṃ punaḥ || nihatya samare śatrūn āhṛtya janakātmajām || amokṣayitvā vaidehīm ahatvā ca ripūn raṇe || hṛtadāro 'vadhūtaś ca nāhaṃ jīvitum utsahe || ity uktavacanaṃ rāmaṃ pratyuvācānilātmajaḥ || priyam ākhyāmi te rāma dṛṣṭā sā jānakī mayā ||The vanara parties return from three directions, having found neither Sita nor Ravana; Rama's hope rests on the southern party; after two months the vanaras report that Hanuman, Angada, and the others are eating in the Madhuvana, the Honey Forest; Sugriva concludes that they have achieved their purpose, for otherwise they would not have dared to violate the forbidden grove; Rama sees Hanuman's face and understands that Sita has been found.

Translation

The vanara parties returned from three directions, having found neither Sita nor Ravana. Rama's hope rested on the southern party. After two months the vanaras reported that Hanuman, Angada, and the others were eating fruit in the Honey Forest. Sugriva concluded: they had achieved their purpose, for otherwise they would not have dared to violate the forbidden grove. Rama saw Hanuman's face and understood that Sita had been found.

Commentary

Hanuman's face speaks to Rama before any word is uttered. A servant who has fulfilled his charge carries the news within him like a radiance.

Version

aeb3507155e2 · published Jul 16, 2026, 5:30:22 PM UTC

Available inRUEN