Mahabharata 3.266.25-36

Devanāgarī

द्विमासोपरमे काले व्यतीते प्लवगास् ततः ॥
सुग्रीवम् अभिगम्येदं त्वरिता वाक्यम् अब्रुवन् ॥
रक्षितं वालिना यत् तत् स्फीतं मधुवनं महत् ॥
त्वया च प्लवगश्रेष्ठ तद् भुङ्क्ते पवनात्मजः ॥
वालिपुत्रो ऽङ्गदश् चैव ये चान्ये प्लवगर्षभाः ॥
विचेतुं दक्षिणाम् आशां राजन् प्रस्थापितास् त्वया ॥
तेषां तं प्रणयं श्रुत्वा मेने स कृतकृत्यताम् ॥
कृतार्थानां हि भृत्यानाम् एतद् भवति चेष्टितम् ॥
स तद् रामाय मेधावी शशंस प्लवगर्षभः ॥
रामश् चाप्य् अनुमानेन मेने दृष्टां तु मैथिलीम् ॥
हनूमत्प्रमुखाश् चापि विश्रान्तास् ते प्लवंगमाः ॥
अभिजग्मुर् हरीन्द्रं तं रामलक्ष्मणसंनिधौ ॥
गतिं च मुखवर्णं च दृष्ट्वा रामो हनूमतः ॥
अगमत् प्रत्ययं भूयो दृष्टा सीतेति भारत ॥
हनूमत्प्रमुखास् ते तु वानराः पूर्णमानसाः ॥
प्रणेमुर् विधिवद् रामं सुग्रीवं लक्ष्मणं तथा ॥
तान् उवाचागतान् रामः प्रगृह्य सशरं धनुः ॥
अपि मां जीवयिष्यध्वम् अपि वः कृतकृत्यता ॥
अपि राज्यम् अयोध्यायां कारयिष्याम्य् अहं पुनः ॥
निहत्य समरे शत्रून् आहृत्य जनकात्मजाम् ॥
अमोक्षयित्वा वैदेहीम् अहत्वा च रिपून् रणे ॥
हृतदारो ऽवधूतश् च नाहं जीवितुम् उत्सहे ॥
इत्य् उक्तवचनं रामं प्रत्युवाचानिलात्मजः ॥
प्रियम् आख्यामि ते राम दृष्टा सा जानकी मया ॥

Transliteration (IAST)

dvimāsoparame kāle vyatīte plavagās tataḥ ||
sugrīvam abhigamyedaṃ tvaritā vākyam abruvan ||
rakṣitaṃ vālinā yat tat sphītaṃ madhuvanaṃ mahat ||
tvayā ca plavagaśreṣṭha tad bhuṅkte pavanātmajaḥ ||
vāliputro 'ṅgadaś caiva ye cānye plavagarṣabhāḥ ||
vicetuṃ dakṣiṇām āśāṃ rājan prasthāpitās tvayā ||
teṣāṃ taṃ praṇayaṃ śrutvā mene sa kṛtakṛtyatām ||
kṛtārthānāṃ hi bhṛtyānām etad bhavati ceṣṭitam ||
sa tad rāmāya medhāvī śaśaṃsa plavagarṣabhaḥ ||
rāmaś cāpy anumānena mene dṛṣṭāṃ tu maithilīm ||
hanūmatpramukhāś cāpi viśrāntās te plavaṃgamāḥ ||
abhijagmur harīndraṃ taṃ rāmalakṣmaṇasaṃnidhau ||
gatiṃ ca mukhavarṇaṃ ca dṛṣṭvā rāmo hanūmataḥ ||
agamat pratyayaṃ bhūyo dṛṣṭā sīteti bhārata ||
hanūmatpramukhās te tu vānarāḥ pūrṇamānasāḥ ||
praṇemur vidhivad rāmaṃ sugrīvaṃ lakṣmaṇaṃ tathā ||
tān uvācāgatān rāmaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ ||
api māṃ jīvayiṣyadhvam api vaḥ kṛtakṛtyatā ||
api rājyam ayodhyāyāṃ kārayiṣyāmy ahaṃ punaḥ ||
nihatya samare śatrūn āhṛtya janakātmajām ||
amokṣayitvā vaidehīm ahatvā ca ripūn raṇe ||
hṛtadāro 'vadhūtaś ca nāhaṃ jīvitum utsahe ||
ity uktavacanaṃ rāmaṃ pratyuvācānilātmajaḥ ||
priyam ākhyāmi te rāma dṛṣṭā sā jānakī mayā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

द्विमासोपरमे काले व्यतीते प्लवगास् ततः ॥ सुग्रीवम् अभिगम्येदं त्वरिता वाक्यम् अब्रुवन् ॥ रक्षितं वालिना यत् तत् स्फीतं मधुवनं महत् ॥ त्वया च प्लवगश्रेष्ठ तद् भुङ्क्ते पवनात्मजः ॥ वालिपुत्रो ऽङ्गदश् चैव ये चान्ये प्लवगर्षभाः ॥ विचेतुं दक्षिणाम् आशां राजन् प्रस्थापितास् त्वया ॥ तेषां तं प्रणयं श्रुत्वा मेने स कृतकृत्यताम् ॥ कृतार्थानां हि भृत्यानाम् एतद् भवति चेष्टितम् ॥ स तद् रामाय मेधावी शशंस प्लवगर्षभः ॥ रामश् चाप्य् अनुमानेन मेने दृष्टां तु मैथिलीम् ॥ हनूमत्प्रमुखाश् चापि विश्रान्तास् ते प्लवंगमाः ॥ अभिजग्मुर् हरीन्द्रं तं रामलक्ष्मणसंनिधौ ॥ गतिं च मुखवर्णं च दृष्ट्वा रामो हनूमतः ॥ अगमत् प्रत्ययं भूयो दृष्टा सीतेति भारत ॥ हनूमत्प्रमुखास् ते तु वानराः पूर्णमानसाः ॥ प्रणेमुर् विधिवद् रामं सुग्रीवं लक्ष्मणं तथा ॥ तान् उवाचागतान् रामः प्रगृह्य सशरं धनुः ॥ अपि मां जीवयिष्यध्वम् अपि वः कृतकृत्यता ॥ अपि राज्यम् अयोध्यायां कारयिष्याम्य् अहं पुनः ॥ निहत्य समरे शत्रून् आहृत्य जनकात्मजाम् ॥ अमोक्षयित्वा वैदेहीम् अहत्वा च रिपून् रणे ॥ हृतदारो ऽवधूतश् च नाहं जीवितुम् उत्सहे ॥ इत्य् उक्तवचनं रामं प्रत्युवाचानिलात्मजः ॥ प्रियम् आख्यामि ते राम दृष्टा सा जानकी मया ॥dvimāsoparame kāle vyatīte plavagās tataḥ || sugrīvam abhigamyedaṃ tvaritā vākyam abruvan || rakṣitaṃ vālinā yat tat sphītaṃ madhuvanaṃ mahat || tvayā ca plavagaśreṣṭha tad bhuṅkte pavanātmajaḥ || vāliputro 'ṅgadaś caiva ye cānye plavagarṣabhāḥ || vicetuṃ dakṣiṇām āśāṃ rājan prasthāpitās tvayā || teṣāṃ taṃ praṇayaṃ śrutvā mene sa kṛtakṛtyatām || kṛtārthānāṃ hi bhṛtyānām etad bhavati ceṣṭitam || sa tad rāmāya medhāvī śaśaṃsa plavagarṣabhaḥ || rāmaś cāpy anumānena mene dṛṣṭāṃ tu maithilīm || hanūmatpramukhāś cāpi viśrāntās te plavaṃgamāḥ || abhijagmur harīndraṃ taṃ rāmalakṣmaṇasaṃnidhau || gatiṃ ca mukhavarṇaṃ ca dṛṣṭvā rāmo hanūmataḥ || agamat pratyayaṃ bhūyo dṛṣṭā sīteti bhārata || hanūmatpramukhās te tu vānarāḥ pūrṇamānasāḥ || praṇemur vidhivad rāmaṃ sugrīvaṃ lakṣmaṇaṃ tathā || tān uvācāgatān rāmaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ || api māṃ jīvayiṣyadhvam api vaḥ kṛtakṛtyatā || api rājyam ayodhyāyāṃ kārayiṣyāmy ahaṃ punaḥ || nihatya samare śatrūn āhṛtya janakātmajām || amokṣayitvā vaidehīm ahatvā ca ripūn raṇe || hṛtadāro 'vadhūtaś ca nāhaṃ jīvitum utsahe || ity uktavacanaṃ rāmaṃ pratyuvācānilātmajaḥ || priyam ākhyāmi te rāma dṛṣṭā sā jānakī mayā ||Отряды ванаров возвращаются с трех сторон, не найдя Ситу и Равану; Рама надеется на южный отряд; через два месяца ванары докладывают, что Хануман, Ангада и другие едят в Медовом лесу; Сугрива заключает, что они достигли цели, иначе не осмелились бы нарушить заповедный сад; Рама видит лицо Ханумана и понимает, что Сита найдена.

Translation

Отряды ванаров вернулись с трех сторон, не найдя Ситу и Равану. Надежда Рамы оставалась на южном отряде. Через два месяца ванары сообщили, что Хануман, Ангада и другие едят плоды в Медовом лесу. Сугрива заключил: они достигли цели, иначе не осмелились бы нарушить заповедный сад. Рама увидел лицо Ханумана и понял, что Сита найдена».

Commentary

Лицо Ханумана говорит Раме прежде слов. Служитель, исполнивший поручение, несет в себе весть как сияние.

Version

f0e7ca677a71 · published Jun 18, 2026, 7:33:40 AM UTC