Mahabharata 3.266.37-55

Devanāgarī

विचित्य दक्षिणाम् आशां सपर्वतवनाकराम् ॥
श्रान्ताः काले व्यतीते स्म दृष्टवन्तो महागुहाम् ॥
प्रविशामो वयं तां तु बहुयोजनम् आयताम् ॥
अन्धकारां सुविपिनां गहनां कीटसेविताम् ॥
गत्वा सुमहद् अध्वानम् आदित्यस्य प्रभां ततः ॥
दृष्टवन्तः स्म तत्रैव भवनं दिव्यम् अन्तरा ॥
मयस्य किल दैत्यस्य तदासीद् वेश्म राघव ॥
तत्र प्रभावती नाम तपो ऽतप्यत तापसी ॥
तया दत्तानि भोज्यानि पानानि विविधानि च ॥
भुक्त्वा लब्धबलाः सन्तस् तयोक्तेन पथा ततः ॥
निर्याय तस्माद् उद्देशात् पश्यामो लवणाम्भसः ॥
समीपे सह्यमलयौ दर्दुरं च महागिरिम् ॥
ततो मलयम् आरुह्य पश्यन्तो वरुणालयम् ॥
विषण्णा व्यथिताः खिन्ना निराशा जीविते भृशम् ॥
अनेकशतविस्तीर्णं योजनानां महोदधिम् ॥
तिमिनक्रझषावासं चिन्तयन्तः सुदुःखिताः ॥
तत्रानशनसंकल्पं कृत्वासीना वयं तदा ॥
ततः कथान्ते गृध्रस्य जटायोर् अभवत् कथा ॥
ततः पर्वतशृङ्गाभं घोररूपं भयावहम् ॥
पक्षिणं दृष्टवन्तः स्म वैनतेयम् इवापरम् ॥
सो ऽस्मान् अतर्कयद् भोक्तुम् अथाभ्येत्य वचो ऽब्रवीत् ॥
भोः क एष मम भ्रातुर् जटायोः कुरुते कथाम् ॥
संपातिर् नाम तस्याहं ज्येष्ठो भ्राता खगाधिपः ॥
अन्योन्यस्पर्धयारूढाव् आवाम् आदित्यसंसदम् ॥
ततो दग्धाव् इमौ पक्षौ न दग्धौ तु जटायुषः ॥
तदा मे चिरदृष्टः स भ्राता गृध्रपतिः प्रियः ॥
निर्दग्धपक्षः पतितो ह्य् अहम् अस्मिन् महागिरौ ॥
तस्यैवं वदतो ऽस्माभिर् हतो भ्राता निवेदितः ॥
व्यसनं भवतश् चेदं संक्षेपाद् वै निवेदितम् ॥
स संपातिस् तदा राजञ् श्रुत्वा सुमहद् अप्रियम् ॥
विषण्णचेताः पप्रच्छ पुनर् अस्मान् अरिंदम ॥
कः स रामः कथं सीता जटायुश् च कथं हतः ॥
इच्छामि सर्वम् एवैतच् छ्रोतुं प्लवगसत्तमाः ॥
तस्याहं सर्वम् एवैतं भवतो व्यसनागमम् ॥
प्रायोपवेशने चैव हेतुं विस्तरतो ऽब्रुवम् ॥
सो ऽस्मान् उत्थापयाम् आस वाक्येनानेन पक्षिराट् ॥
रावणो विदितो मह्यं लङ्का चास्य महापुरी ॥
दृष्टा पारे समुद्रस्य त्रिकूटगिरिकन्दरे ॥
भवित्री तत्र वैदेही न मे ऽस्त्य् अत्र विचारणा ॥

Transliteration (IAST)

vicitya dakṣiṇām āśāṃ saparvatavanākarām ||
śrāntāḥ kāle vyatīte sma dṛṣṭavanto mahāguhām ||
praviśāmo vayaṃ tāṃ tu bahuyojanam āyatām ||
andhakārāṃ suvipināṃ gahanāṃ kīṭasevitām ||
gatvā sumahad adhvānam ādityasya prabhāṃ tataḥ ||
dṛṣṭavantaḥ sma tatraiva bhavanaṃ divyam antarā ||
mayasya kila daityasya tadāsīd veśma rāghava ||
tatra prabhāvatī nāma tapo 'tapyata tāpasī ||
tayā dattāni bhojyāni pānāni vividhāni ca ||
bhuktvā labdhabalāḥ santas tayoktena pathā tataḥ ||
niryāya tasmād uddeśāt paśyāmo lavaṇāmbhasaḥ ||
samīpe sahyamalayau darduraṃ ca mahāgirim ||
tato malayam āruhya paśyanto varuṇālayam ||
viṣaṇṇā vyathitāḥ khinnā nirāśā jīvite bhṛśam ||
anekaśatavistīrṇaṃ yojanānāṃ mahodadhim ||
timinakrajhaṣāvāsaṃ cintayantaḥ suduḥkhitāḥ ||
tatrānaśanasaṃkalpaṃ kṛtvāsīnā vayaṃ tadā ||
tataḥ kathānte gṛdhrasya jaṭāyor abhavat kathā ||
tataḥ parvataśṛṅgābhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham ||
pakṣiṇaṃ dṛṣṭavantaḥ sma vainateyam ivāparam ||
so 'smān atarkayad bhoktum athābhyetya vaco 'bravīt ||
bhoḥ ka eṣa mama bhrātur jaṭāyoḥ kurute kathām ||
saṃpātir nāma tasyāhaṃ jyeṣṭho bhrātā khagādhipaḥ ||
anyonyaspardhayārūḍhāv āvām ādityasaṃsadam ||
tato dagdhāv imau pakṣau na dagdhau tu jaṭāyuṣaḥ ||
tadā me ciradṛṣṭaḥ sa bhrātā gṛdhrapatiḥ priyaḥ ||
nirdagdhapakṣaḥ patito hy aham asmin mahāgirau ||
tasyaivaṃ vadato 'smābhir hato bhrātā niveditaḥ ||
vyasanaṃ bhavataś cedaṃ saṃkṣepād vai niveditam ||
sa saṃpātis tadā rājañ śrutvā sumahad apriyam ||
viṣaṇṇacetāḥ papraccha punar asmān ariṃdama ||
kaḥ sa rāmaḥ kathaṃ sītā jaṭāyuś ca kathaṃ hataḥ ||
icchāmi sarvam evaitac chrotuṃ plavagasattamāḥ ||
tasyāhaṃ sarvam evaitaṃ bhavato vyasanāgamam ||
prāyopaveśane caiva hetuṃ vistarato 'bruvam ||
so 'smān utthāpayām āsa vākyenānena pakṣirāṭ ||
rāvaṇo vidito mahyaṃ laṅkā cāsya mahāpurī ||
dṛṣṭā pāre samudrasya trikūṭagirikandare ||
bhavitrī tatra vaidehī na me 'sty atra vicāraṇā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

विचित्य दक्षिणाम् आशां सपर्वतवनाकराम् ॥ श्रान्ताः काले व्यतीते स्म दृष्टवन्तो महागुहाम् ॥ प्रविशामो वयं तां तु बहुयोजनम् आयताम् ॥ अन्धकारां सुविपिनां गहनां कीटसेविताम् ॥ गत्वा सुमहद् अध्वानम् आदित्यस्य प्रभां ततः ॥ दृष्टवन्तः स्म तत्रैव भवनं दिव्यम् अन्तरा ॥ मयस्य किल दैत्यस्य तदासीद् वेश्म राघव ॥ तत्र प्रभावती नाम तपो ऽतप्यत तापसी ॥ तया दत्तानि भोज्यानि पानानि विविधानि च ॥ भुक्त्वा लब्धबलाः सन्तस् तयोक्तेन पथा ततः ॥ निर्याय तस्माद् उद्देशात् पश्यामो लवणाम्भसः ॥ समीपे सह्यमलयौ दर्दुरं च महागिरिम् ॥ ततो मलयम् आरुह्य पश्यन्तो वरुणालयम् ॥ विषण्णा व्यथिताः खिन्ना निराशा जीविते भृशम् ॥ अनेकशतविस्तीर्णं योजनानां महोदधिम् ॥ तिमिनक्रझषावासं चिन्तयन्तः सुदुःखिताः ॥ तत्रानशनसंकल्पं कृत्वासीना वयं तदा ॥ ततः कथान्ते गृध्रस्य जटायोर् अभवत् कथा ॥ ततः पर्वतशृङ्गाभं घोररूपं भयावहम् ॥ पक्षिणं दृष्टवन्तः स्म वैनतेयम् इवापरम् ॥ सो ऽस्मान् अतर्कयद् भोक्तुम् अथाभ्येत्य वचो ऽब्रवीत् ॥ भोः क एष मम भ्रातुर् जटायोः कुरुते कथाम् ॥ संपातिर् नाम तस्याहं ज्येष्ठो भ्राता खगाधिपः ॥ अन्योन्यस्पर्धयारूढाव् आवाम् आदित्यसंसदम् ॥ ततो दग्धाव् इमौ पक्षौ न दग्धौ तु जटायुषः ॥ तदा मे चिरदृष्टः स भ्राता गृध्रपतिः प्रियः ॥ निर्दग्धपक्षः पतितो ह्य् अहम् अस्मिन् महागिरौ ॥ तस्यैवं वदतो ऽस्माभिर् हतो भ्राता निवेदितः ॥ व्यसनं भवतश् चेदं संक्षेपाद् वै निवेदितम् ॥ स संपातिस् तदा राजञ् श्रुत्वा सुमहद् अप्रियम् ॥ विषण्णचेताः पप्रच्छ पुनर् अस्मान् अरिंदम ॥ कः स रामः कथं सीता जटायुश् च कथं हतः ॥ इच्छामि सर्वम् एवैतच् छ्रोतुं प्लवगसत्तमाः ॥ तस्याहं सर्वम् एवैतं भवतो व्यसनागमम् ॥ प्रायोपवेशने चैव हेतुं विस्तरतो ऽब्रुवम् ॥ सो ऽस्मान् उत्थापयाम् आस वाक्येनानेन पक्षिराट् ॥ रावणो विदितो मह्यं लङ्का चास्य महापुरी ॥ दृष्टा पारे समुद्रस्य त्रिकूटगिरिकन्दरे ॥ भवित्री तत्र वैदेही न मे ऽस्त्य् अत्र विचारणा ॥vicitya dakṣiṇām āśāṃ saparvatavanākarām || śrāntāḥ kāle vyatīte sma dṛṣṭavanto mahāguhām || praviśāmo vayaṃ tāṃ tu bahuyojanam āyatām || andhakārāṃ suvipināṃ gahanāṃ kīṭasevitām || gatvā sumahad adhvānam ādityasya prabhāṃ tataḥ || dṛṣṭavantaḥ sma tatraiva bhavanaṃ divyam antarā || mayasya kila daityasya tadāsīd veśma rāghava || tatra prabhāvatī nāma tapo 'tapyata tāpasī || tayā dattāni bhojyāni pānāni vividhāni ca || bhuktvā labdhabalāḥ santas tayoktena pathā tataḥ || niryāya tasmād uddeśāt paśyāmo lavaṇāmbhasaḥ || samīpe sahyamalayau darduraṃ ca mahāgirim || tato malayam āruhya paśyanto varuṇālayam || viṣaṇṇā vyathitāḥ khinnā nirāśā jīvite bhṛśam || anekaśatavistīrṇaṃ yojanānāṃ mahodadhim || timinakrajhaṣāvāsaṃ cintayantaḥ suduḥkhitāḥ || tatrānaśanasaṃkalpaṃ kṛtvāsīnā vayaṃ tadā || tataḥ kathānte gṛdhrasya jaṭāyor abhavat kathā || tataḥ parvataśṛṅgābhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham || pakṣiṇaṃ dṛṣṭavantaḥ sma vainateyam ivāparam || so 'smān atarkayad bhoktum athābhyetya vaco 'bravīt || bhoḥ ka eṣa mama bhrātur jaṭāyoḥ kurute kathām || saṃpātir nāma tasyāhaṃ jyeṣṭho bhrātā khagādhipaḥ || anyonyaspardhayārūḍhāv āvām ādityasaṃsadam || tato dagdhāv imau pakṣau na dagdhau tu jaṭāyuṣaḥ || tadā me ciradṛṣṭaḥ sa bhrātā gṛdhrapatiḥ priyaḥ || nirdagdhapakṣaḥ patito hy aham asmin mahāgirau || tasyaivaṃ vadato 'smābhir hato bhrātā niveditaḥ || vyasanaṃ bhavataś cedaṃ saṃkṣepād vai niveditam || sa saṃpātis tadā rājañ śrutvā sumahad apriyam || viṣaṇṇacetāḥ papraccha punar asmān ariṃdama || kaḥ sa rāmaḥ kathaṃ sītā jaṭāyuś ca kathaṃ hataḥ || icchāmi sarvam evaitac chrotuṃ plavagasattamāḥ || tasyāhaṃ sarvam evaitaṃ bhavato vyasanāgamam || prāyopaveśane caiva hetuṃ vistarato 'bruvam || so 'smān utthāpayām āsa vākyenānena pakṣirāṭ || rāvaṇo vidito mahyaṃ laṅkā cāsya mahāpurī || dṛṣṭā pāre samudrasya trikūṭagirikandare || bhavitrī tatra vaidehī na me 'sty atra vicāraṇā ||Хануман рассказывает, как южный отряд вошел в темную пещеру Майи, где тапасвини Прабхавати накормила их и вывела наружу; затем они дошли до океана у Сахьи, Малаи и Дардуры, отчаялись и решили поститься до смерти; вспомнив Джатаю, они встретили Сампати, брата Джатаю, который спросил о Раме, Сите и своем брате; услышав рассказ, Сампати сказал, что Сита находится в Ланке за океаном; ванары думали, кто перепрыгнет море, и Хануман, вспомнив отца, перескочил сто йоджан, убил водную ракшаси и увидел в доме Раваны Ситу, постящуюся, худую, грязную, с одним драгоценным камнем, тоскующую о Раме.

Translation

Хануман рассказал: южный отряд вошел в темную пещеру Майи, где тапасвини Прабхавати накормила их и вывела наружу. Затем они дошли до океана у Сахьи, Малаи и Дардуры, отчаялись и решили поститься до смерти. Вспомнив Джатаю, они встретили Сампати, его брата. Тот спросил о Раме, Сите и Джатаю; услышав рассказ, он сказал, что Сита находится в Ланке за океаном. Ванары стали думать, кто сможет перепрыгнуть море. Тогда Хануман, вспомнив своего отца, перескочил сто йоджан, убил водную ракшаси и увидел в доме Раваны Ситу: постящуюся, худую, грязную, с одним драгоценным камнем, томящуюся по Раме».

Commentary

Путь Ханумана собирает множество нитей: помощь подвижницы, память о Джатаю, свидетельство Сампати и собственную силу. Служение раскрывает способности, когда оно направлено к Раме и Сите.

Version

3b6ba85a8ac3 · published Jun 18, 2026, 7:33:40 AM UTC